Akarsu Şekilleri

Türkiye'deki akarsuların, taşıdıkları alüvyonları denize döküldükleri kıyılarda biriktirmesiyle oluşan geniş ovalar 'delta ovası' olarak adlandırılır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de akarsu biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşan bu yer şekillerine örnek gösterilebilir?

Samsun ili sınırları içerisinde yer alan Yeşilırmak ve Kızılırmak'ın denize döküldüğü ağız kısımlarında oluşturduğu Çarşamba ve Bafra ovaları, akarsu biriktirmesinin en tipik örnekleridir. Bu ovalar oluşum özellikleri bakımından aşağıdaki yer şekillerinden hangisine örnektir?

Akarsu faaliyetleri sonucunda oluşan bazı yer şekilleri, akarsuyun hem aşındırma gücünü hem de biriktirme özelliğini aynı süreç içerisinde kullandığını kanıtlar. Bu tür yer şekillerinde akarsu bir yandan yatağını dışa doğru genişletirken diğer yandan taşıdığı yükü iç bükey alanlarda depolar.

Buna göre, aşağıda verilen yer şekillerinden hangisinin oluşumunda bu iki süreç (aşındırma ve biriktirme) bir arada gerçekleşmektedir?

Dağ yamaçlarından aşağıya doğru hızla akan akarsuların, taşıdıkları malzemeleri eğimin azaldığı dağ eteklerinde yelpaze veya koni şeklinde biriktirmesiyle oluşan yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Dağ yamaçlarından aşağıya doğru hızla akan suların, eğimin azaldığı dağ eteklerine ulaştığında taşıdıkları materyalleri biriktirmesiyle oluşan yelpaze şeklindeki yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de akarsuların büyük bir kısmının menderesler çizerek aktığı bir düzlükteyken, epirojenik hareketlerle arazinin bütünüyle yükselmesi sonucunda yataklarını hızla derinleştirerek 'gençleşmesi' söz konusudur. Bu süreçte akarsuyun eski vadi tabanının yüksekte kalarak basamaklı bir görünüm almasıyla oluşan 'sekiler' (taraçalar) ile yatağın menderes yapısını koruyarak derine kazılmasıyla oluşan 'gömük menderesler', bölgenin jeomorfolojik evrimi hakkında kritik bilgiler sunar.

Buna göre, bir akarsu havzasında hem akarsu sekisi hem de gömük menderes oluşumlarının bir arada görülmesi, bu sahanın geçmişi hakkında aşağıdakilerden hangisini kesin olarak kanıtlar?

Akarsuların yatak eğiminin aniden değiştiği ve suyun yüksekten döküldüğü alanlarda meydana gelen aşındırma faaliyetleri, karakteristik bazı yer şekillerinin oluşmasına zemin hazırlar.

Bu şekilde oluşan ve şelalelerin taban kısmında yer alan aşınım çukurları aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin iç bölgelerinde, özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da bitki örtüsünün cılız olduğu, killi ve tüflü yamaçlarda sel sularının ve yüzeysel akışın etkisiyle arazi derince parçalanır. Bu süreç sonunda ortaya çıkan, tarımsal açıdan verimsiz ve üzerinde yürünmesi oldukça zor olan pürüzlü yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye arazisinin büyük bir bölümü Üçüncü Zaman (Tersiyer) sonlarında dış kuvvetlerin aşındırma faaliyetleri sonucunda deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı bir düzlük (peneplen) görünümü almıştır. Ancak günümüzde akarsuların bu eski aşınım yüzeyleri üzerinde derin "V" şekilli çentik vadiler oluşturarak aktığı görülmektedir. Türkiye'nin yer şekillerinin oluşum süreci dikkate alındığında, akarsuların bu şekilde derinlere gömülmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de akarsu faaliyetleri sonucunda hem aşındırma hem de biriktirme şekilleri oluşmaktadır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri kıyılarda biriktirmesiyle oluşan bir yer şeklidir?

Türkiye'de akarsuların denize döküldüğü yerlerde delta ovalarının oluşumu, hem akarsuyun havza özelliklerine hem de döküldüğü kıyının coğrafi şartlarına bağlıdır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bir kıyıda delta ovası oluşabilmesi için gerekli olan temel şartlardan biri değildir?

Akarsu aşındırmasının durduğu veya teorik olarak durabileceği en alt seviyeye "kaide seviyesi" denir. Dünya genelinde deniz seviyesi genel kaide seviyesi olarak kabul edilirken; akarsuyun döküldüğü bir göl veya başka bir akarsu kolu yerel kaide seviyesini oluşturur. Türkiye arazisinin Kuvaterner başında epirojenik olarak toptan yükselmesi veya buzul dönemlerinde deniz seviyesinde meydana gelen çekilmeler (regresyon), akarsuların kaide seviyesine olan uzaklığını artırmıştır.

Buna göre, kaide seviyesinin akarsu yatağına göre alçaldığı bir bölgede, akarsuyun morfolojik gelişim sürecinde aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

Türkiye'nin iç kesimlerinde, özellikle bitki örtüsünün cılız ve arazinin sel sularıyla aşınmaya müsait olduğu alanlarda 'kırgıbayır' (badlands) ve 'peri bacaları' gibi yer şekillerine rastlanmaktadır. Her iki yer şeklinin oluşum süreçleri ve karakteristik özellikleri dikkate alındığında, bu şekilleri birbirinden ayıran 'temel' litolojik (kayaç yapısı) fark aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'deki akarsuların orta ve aşağı çığırlarında, yatak eğiminin azaldığı ve yatağın genişlediği kesimlerde "ırmak adası" (kum adası) adı verilen birikim şekillerine rastlanmaktadır. Ancak bu yer şekilleri çoğu zaman kalıcı bir nitelik taşımamakta, belirli dönemlerde görülüp daha sonra yer değiştirmekte veya tamamen ortadan kalkmaktadır.

Bu yer şekillerinin geçici bir karaktere sahip olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Akarsular, yatak eğiminin ve akış hızının yüksek olduğu yerlerde enerjilerinin büyük kısmını yatağı kazmaya (derine aşındırma) harcarken; eğimin azaldığı ve hızın düştüğü yerlerde yana aşındırma ve biriktirme faaliyetlerine yönelirler.

Buna göre, yatak eğimi azalan bir akarsu kesiminde aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

Türkiye'de akarsuların denize döküldükleri yerlerde delta ovaları oluşturabilmesi; kıyı topoğrafyası, deniz derinliği ve akarsu özellikleri gibi faktörlerin etkileşimine bağlıdır.

Ege kıyılarında delta oluşumunun Doğu Karadeniz kıyılarına göre çok daha yaygın ve büyük ölçekli olması, bu bölgenin öncelikle hangi özelliğine bağlanabilir?

Türkiye'deki akarsuların rejimleri genellikle düzensizdir. Bu durum, yıl içinde akarsuyun taşıdığı su miktarında ve buna bağlı olarak aşındırma-biriktirme faaliyetlerinde belirgin değişikliklere neden olur. Özellikle yatak eğiminin azaldığı geniş tabanlı vadilerde, yaz kuraklığına bağlı olarak debinin düştüğü dönemlerde akarsuyun taşıdığı materyaller yatak içerisinde birikmeye başlar.

Buna göre, akım şiddetinin arttığı dönemlerde yer değiştirebilen veya tamamen ortadan kalkabilen bu geçici akarsu birikim şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin iç kesimlerinde, özellikle Nevşehir ve çevresinde yaygın olarak görülen 'peri bacaları', hem yerli hem de yabancı turistlerin ilgisini çeken önemli bir doğal mirastır.

Buna göre, peri bacalarının oluşum süreci ve temel özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde, bitki örtüsünün cılız olması sel sularının aşındırma gücünü artırır. Özellikle volkanik patlamalar sonucunda oluşan kalın tüf tabakalarının yer aldığı sahalarda, yüzey sularının ve akarsuların bu yumuşak tabakayı oymasıyla özgün yeryüzü şekilleri belirginleşir. Üst kısımlarında aşınmaya karşı daha dirençli kayaçların bulunması, bu yapıların kule biçiminde yükselmesini sağlar.

Oluşumunda volkanizmanın dolaylı, akarsu ve sel sularının ise doğrudan etkili olduğu bu aşınım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde yer şekillerini şekillendirmede en büyük paya sahip olan kuvvet akarsulardır. Akarsular, yataklarını aşındırarak veya taşıdıkları alüvyonları uygun yerlerde biriktirerek çeşitli yer şekilleri oluştururlar. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsuların biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşan bir yer şeklidir?