Examkin

Akarsu Şekilleri

90 questions

Question 1Question →

Türkiye'de yer alan bazı akarsu yer şekilleri, akarsuyun hem aşındırma hem de biriktirme faaliyetlerini birlikte yürüttüğü süreçler sonucunda oluşmaktadır. Bu tür yer şekilleri, bölgenin jeolojik geçmişi ve tektonik hareketleri hakkında da önemli ipuçları sağlamaktadır.

Buna göre; akarsu yatağı boyunca basamaklar şeklinde görülen "seki (taraça)" oluşumu, o bölgede aşağıdakilerden hangisinin yaşandığının temel göstergesidir?

Show answer & explanation

Answer: Bölgenin epirojenik hareketlerle yükselmesi sonucu akarsuyun yeniden canlandığının

Answer

Bölgenin epirojenik hareketlerle yükselmesi sonucu akarsuyun yeniden canlandığını belirten seçenek doğrudur.
Seki (taraça) oluşumu, akarsuyun daha önce oluşturduğu geniş vadi tabanının, bölgenin epirojenik olarak toptan yükselmesiyle birlikte akarsuyun yatağını tekrar derine kazması sonucu yukarıda basamak şeklinde kalmasıdır. Bu durum, bölgenin tektonik olarak hareketli olduğunun ve akarsuyun 'yeniden canlandığının' kesin kanıtıdır.

Step-by-Step Solution

1
Seki (taraça) kavramını tanımlayın.
Seki, bir akarsuyun önce alüvyonlarını biriktirerek bir taban oluşturması, ardından yeniden derine aşındırmaya geçerek bu tabanı yüksekte bırakmasıdır.
Bu şeklin hem aşınım hem birikim özelliği taşıdığını anlamak için gereklidir.
2
Yeniden canlanma (rejuvenasyon) nedenlerini analiz edin.
Akarsuyun tekrar derine aşındırma yapabilmesi için yatak eğiminin artması gerekir. Bu da bölgenin epirojenik olarak yükselmesi veya kaide seviyesinin (deniz seviyesinin) düşmesi ile mümkündür.
Şeklin oluşumundaki temel jeolojik kuvveti belirlemek için gereklidir.
3
Türkiye'nin jeolojik yapısı ile ilişkilendirin.
Türkiye genç oluşumlu bir ülke olduğu için 3. ve 4. zamanda toptan yükselmiş, bu durum akarsu yataklarında yaygın sekilerin oluşmasına neden olmuştur.
Sorunun KPSS bağlamındaki yerel coğrafya bilgisini doğrulamak için gereklidir.

Key Concept

Seki (taraça) oluşumu ve epirojenez ilişkisi
Question 2Question →

Türkiye'deki akarsu vadilerinin gelişim süreçleri incelendiğinde; birçok akarsuyun başlangıçta geniş tabanlı vadilerde menderesler çizerek akarken, zamanla bu menderesli yapısını koruyarak yatağını derine kazdığı ve "gömük menderes" karakteri kazandığı görülmektedir. Aşağıdakilerden hangisi, Türkiye'deki akarsuların bu şekilde "gençleşerek" yatağını tabana doğru gömmesinin temel nedenidir?

Show answer & explanation

Answer: Anadolu levhasının yakın jeolojik zamanda (Pliyo-Kuvaterner) toptan epirojenik yükselmeye uğraması

Answer

Anadolu levhasının yakın jeolojik zamanda (Pliyo-Kuvaterner) toptan epirojenik yükselmeye uğraması
Doğru seçenek, Türkiye'nin jeomorfolojik gelişiminin anahtarını sunar. Anadolu, Üçüncü Zaman'ın sonlarında deniz seviyesine yakın bir düzlük (peneplen) iken, Dördüncü Zaman'ın başlarında meydana gelen toptan yükselme (epirojenez) ile bu düzlükler yüksek platolara dönüşmüştür. Akarsular bu yükselmeye ayak uydurmak için menderesli yapılarını bozmadan yataklarını derine doğru kazmış, böylece menderesler vadi tabanına gömülerek 'gömük menderes' formunu almıştır. Bu durum Türkiye'nin genç ve dinamik bir yapıya sahip olduğunun kanıtıdır.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu yer şekli değişimi analizi
Geniş tabanlı vadiden (yana aşındırma) gömük menderese (derine aşındırma) geçiş saptanmıştır.
Menderes çizen bir akarsuyun yatağını derine kazması için enerjisinin yeniden artması gerekir.
2
Gençleşme (Rejuvenation) kavramının uygulanması
Akarsuyun kaide seviyesine olan mesafesinin artmasıyla aşındırma gücünün yeniden kazanılması süreci belirlenmiştir.
Türkiye genç oluşumlu bir ülke olduğu için dış kuvvetler epirojenik hareketlerle kesintiye uğrar.
3
Türkiye'nin jeolojik geçmişiyle ilişkilendirme
Anadolu'nun 3. zaman sonunda peneplenleşip 4. zamanda toptan yükselmesinin bu duruma yol açtığı sonucuna varılmıştır.
Toptan yükselme (epirojenez), Türkiye'deki akarsuların denge profilinden uzaklaşmasının ve vadilerin derinleşmesinin temel sebebidir.

Key Concept

Akarsu Gençleşmesi ve Epirojenez İlişkisi

Hints

1
Akarsuyun yatağını derine kazması (gençleşmesi) için enerjisinin artması gerekir.
2
Türkiye'nin ortalama yükseltisinin 1132 metre olması ve yüksek platoların varlığı hangi kuvvetle açıklanır?

Practice More

Epirojenezin akarsu yer şekilleri üzerindeki diğer bir kanıtı olan 'Seki (Taraça)' oluşumunu inceleyiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 3Question →

Türkiye'nin jeomorfolojik gelişim süreci dikkate alındığında, bir akarsu yatağında menderes oluşumları ile seki (taraça) basamaklarının aynı anda gözlemlenmesi, bu akarsu havzasında aşağıdakilerden hangisinin yaşandığına dair en güçlü kanıttır?

Show answer & explanation

Answer: Havzanın epirojenik hareketlerle yükselmesi sonucu akarsuyun yeniden canlandığına

Answer

Bölgenin epirojenik hareketlerle yükselmesi sonucu akarsuyun yeniden canlandığı seçeneği doğrudur.
Doğru seçenek, bölgenin epirojenik yükselmeye uğraması sonucu akarsuyun yeniden canlandığını ifade eder. Menderesler akarsuyun yanal aşındırma yaptığı olgunluk/yaşlılık dönemini simgelerken, bu yatağın çevresinde basamak şeklinde sekilerin (taraçaların) bulunması, akarsuyun bir dış etkiyle (yükselme) tekrar derine aşındırma yapmaya başladığını gösterir. Bu süreç coğrafyada 'akarsu gençleşmesi' olarak adlandırılır ve Türkiye'nin toptan yükseldiğinin en önemli kanıtlarından biridir.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu şekillerinin oluşum mantığını analiz etme.
Menderesler, yatak eğiminin azaldığı ve akarsuyun yanal aşındırma yaptığı 'yaşlılık' evresini temsil eder. Sekiler (taraçalar) ise akarsuyun eski alüvyon tabanını derine doğru kazmasıyla oluşan basamaklardır.
Bir akarsuyun hem menderes çizip hem de seki oluşturması, bir çelişki gibi görünse de 'gençleşme' olgusuyla açıklanır.
2
Türkiye'nin jeolojik geçmişiyle ilişkilendirme.
Türkiye, Üçüncü Zaman sonu ve Dördüncü Zaman başında (Kuvaterner) toptan yükselmeye (epirojenez) uğramıştır.
Toptan yükselme, akarsuyun deniz seviyesine göre konumunu değiştirir ve akarsu yatağını hızla derine doğru kazmaya başlar.
3
Sonucu sentezleme.
Menderesli bir vadide görülen sekiler, bölgenin yükseldiğinin ve akarsuyun aşındırma gücünün yeniden arttığının (rejuvenasyon) kanıtıdır.
Bu durum Türkiye akarsularının denge profilinden uzak olmasının da temel nedenidir.

Key Concept

Akarsu Gençleşmesi (Rejuvenasyon) ve Epirojenez İlişkisi

Hints

1
Menderesler yatak eğiminin azaldığı yerlerde oluşur, ancak sekiler akarsuyun yatağını dikey yönde kestiğini gösterir.
2
Türkiye'nin Kuvaterner döneminde toptan yükselmesi, akarsuların aşındırma güçlerini nasıl etkilemiş olabilir?
3
Bir akarsu hem menderes çiziyor hem de yamaçlarında basamaklı yapılar (taraça) barındırıyorsa, bu akarsu 'gençleşmiş' demektir.

Practice More

Akarsu sekileri ile kıyı sekileri (taraçaları) arasındaki oluşum farklarını inceleyiniz.
Estimated Time:1m 45s
Question 4Question →

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvet olan akarsular, geçtikleri bölgeleri hem aşındırarak hem de taşıdıkları malzemeleri biriktirerek çeşitli yer şekilleri oluştururlar. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsuların aşındırma faaliyeti sonucunda oluşan yer şekillerinden biridir?

Show answer & explanation

Answer: Dev kazanı

Answer

Akarsu aşındırması sonucunda oluşan yer şekli dev kazanıdır.
Dev kazanı, akarsuların yüksekten döküldüğü (çağlayan/şelale) alanlarda, suyun düştüğü yerdeki kayaları aşındırmasıyla oluşan çukurlardır. Türkiye'de özellikle Antalya (Düden, Kurşunlu) ve Erzurum (Tortum) gibi bölgelerdeki şelalelerin altında bu şekillere yaygın olarak rastlanır.

Step-by-Step Solution

1
Dış kuvvet ve süreç ayrımı yapmak
Soru akarsu (dış kuvvet) ve aşındırma (süreç) bileşimini sormaktadır.
Yer şekillerini sınıflandırırken kuvvetin türü ve faaliyetin biçimi temel belirleyicidir.
2
Seçeneklerdeki akarsu biriktirme şekillerini elemek
Delta ovası ve birikinti yelpazesi biriktirme faaliyetine ait olduğu için elenir.
Bu şekiller akarsuyun taşıma gücünün azaldığı yerlerde malzeme yığmasıyla oluşur.
3
Diğer dış kuvvetlere ait şekilleri elemek
Moren (buzul) ve barkan (rüzgar) elenir.
Türkiye'de akarsu dışındaki kuvvetlerin de yer şekli oluşturduğu ancak bunların sorunun kapsamı dışında olduğu belirlenir.
4
Doğru aşındırma şeklini onaylamak
Dev kazanı, şelalelerin alt kısmında oluşan tipik bir akarsu aşınım şeklidir.
Şelaleden düşen suyun kinetik enerjisi çarptığı yüzeyi fiziksel olarak aşındırır.

Key Concept

Akarsu Aşınım Şekilleri

Practice More

Akarsu aşınım şekillerinden olan 'Peri Bacaları'nın oluşumunda akarsu (sel suları) dışındaki yardımcı kuvvetin rüzgar olduğunu unutmayınız.
Estimated Time:45s
Question 5Question →

Türkiye'de akarsuların yatak eğiminin azaldığı, akış hızının düştüğü ve yatağın genişlediği kesimlerde; akarsu taşıdığı alüvyonları yatak içerisinde biriktirerek küçük adacıklar oluşturur. Bu yer şekline verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Irmak adası

Answer

Akarsuların yatak içinde yaptığı biriktirme faaliyeti sonucunda oluşan şekil 'Irmak adası'dır.
Irmak adası, akarsu yatak eğiminin azaldığı ve yatağın genişlediği yerlerde, akarsuyun taşıma gücünün düşmesiyle alüvyonların yatak ortasında birikmesi sonucu oluşur. Bu durum doğrudan biriktirme faaliyetidir.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu faaliyet türünü belirleme
Eğimin ve akış hızının azalması, akarsuyun taşıma gücünü düşürür ve biriktirme yapmasına neden olur.
Biriktirme şekilleri akarsu enerjisinin azaldığı yerlerde görülür.
2
Oluşum yerini saptama
Biriktirme faaliyeti akarsu yatağının içinde gerçekleşmektedir.
Yatak içinde biriken malzemeler geçici adacıklar oluşturur.
3
Şekli isimlendirme
Irmak (kum) adası.
Yatak içi biriktirmelere verilen coğrafi terim budur.

Key Concept

Akarsu Biriktirme Şekilleri

Alternative Method

Irmak adalarının oluşabilmesi için akarsu debisinin (akımının) azalması ve yatak eğiminin düşmesi gerektiğini hatırlamak çözümü kolaylaştırır.
Estimated Time:45s
Question 6Question →

Akarsuların aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşan vadi tipleri; arazinin yapısına, eğim özelliklerine ve kayaç türlerine bağlı olarak çeşitlilik gösterir. Bazı vadi tipleri; farklı dirençteki tabakaların üst üste sıralandığı alanlarda veya karstik arazilerde, akarsuyun yatağını derinlemesine aşındırmasıyla "basamaklı" bir yapı kazanır.

Türkiye'de özellikle Toros Dağları kuşağı üzerindeki akarsularda (Göksu, Köprüçay vb.) yaygın olarak rastlanan bu vadi tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Kanyon vadi

Answer

Toros Dağları kuşağında karstik yapıya ve farklı dirençteki tabakalara bağlı olarak oluşan basamaklı vadi tipi kanyon vadidir.
Kanyon vadiler; yatay duruşlu veya farklı dirençteki tabakaların üst üste bulunduğu sahalarda, akarsuyun yatağını derinlemesine aşındırmasıyla oluşan, yamaçları basamaklı olan vadi tipidir. Türkiye'de özellikle Toros Dağları'ndaki karstik yapıda bu vadi tipine sıkça rastlanır.

Step-by-Step Solution

1
Vadi tipinin karakteristik özelliği belirlenmelidir.
Soruda geçen 'basamaklı yapı' ifadesi, vadi yamaçlarındaki farklı dirençteki tabakaların aşınma farkını işaret eder.
Kanyon vadiler, özellikle kalker (kireç taşı) gibi dirençli kayaçların bulunduğu sahalarda akarsuyun yatağını derine doğru kazmasıyla oluşur.
2
Coğrafi bölge ve akarsu örnekleri analiz edilmelidir.
Göksu ve Köprüçay gibi akarsular Akdeniz Bölgesi'nde, Toros Dağları üzerinde yer alır.
Toroslar'ın karstik yapısı, kanyon vadilerin oluşumu için Türkiye'deki en uygun sahalardan biridir.
3
Kavram eşleştirmesi yapılmalıdır.
Basamaklı yapı + Toroslar + Karstik arazi = Kanyon vadi.
Diğer vadi tipleri ya basamaklı yapıya sahip değildir ya da eğim/biriktirme özellikleri bakımından bu tanıma uymaz.

Key Concept

Kanyon Vadi Oluşumu ve Karstik Topografya

Hints

1
Bu vadi tipinin en önemli görsel özelliği yamaçlarının 'merdiven' gibi basamaklı olmasıdır.
2
Türkiye'de özellikle Antalya ve çevresindeki akarsularda (Köprülü Kanyon gibi) bu vadi tipi yaygındır.
3
Farklı dirençteki tabakaların aşınması ve karstik çözünme bu şeklin oluşumundaki temel etkendir.

Practice More

Akarsu biriktirme şekillerinden biri olan delta ovalarının oluşum şartlarını inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:50s
Question 7Question →

Türkiye'de akarsular, yatak eğiminin azaldığı ve akış hızının düştüğü yerlerde taşıdıkları alüvyonları biriktirerek çeşitli yer şekilleri oluşturmaktadır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bir akarsu biriktirme şeklidir?

Show answer & explanation

Answer: Delta ovası

Answer

Delta ovası bir akarsu biriktirme şeklidir.
Delta ovası, akarsuyun taşıdığı alüvyonları denize döküldüğü sığ kıyılarda biriktirmesiyle oluşan tipik bir biriktirme şeklidir. Türkiye'de Çarşamba, Bafra ve Çukurova bu durumun en önemli örnekleridir.

Step-by-Step Solution

1
Soru kökündeki faaliyet türünü belirleme
Soruda 'akarsu biriktirme şekli' sorulmaktadır.
Akarsu yer şekilleri aşındırma ve biriktirme olarak ikiye ayrılır.
2
Seçeneklerdeki yer şekillerini sınıflandırma
Dev kazanı, Kırgıbayır, Çentik vadi ve Peri bacaları aşındırma; Delta ovası ise biriktirme şeklidir.
Biriktirme için akış hızının ve eğimin azalması, aşındırma için ise akış hızının yüksek olması gerekir.

Key Concept

Akarsu biriktirme şekillerinin (Delta, Birikinti yelpazesi vb.) aşındırma şekillerinden (Vadi, Dev kazanı vb.) ayırt edilmesi.

Practice More

Akarsu biriktirme şekilleri ile aşındırma şekillerini bir tablo halinde listeleyerek çalışmak kavram karışıklığını önleyecektir.
Estimated Time:35s
Question 8Question →

Türkiye'nin Karadeniz kıyısında yer alan Sakarya Nehri ve Filyos Çayı, taşıdıkları su ve alüvyon miktarı bakımından önemli akarsular olmalarına rağmen, Orta Karadeniz'de yer alan Kızılırmak (Bafra) ve Yeşilırmak (Çarşamba) gibi geniş delta ovaları oluşturamamışlardır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Döküldükleri alanda kıta sahanlığının dar olması ve güçlü kıyı akıntılarının bulunması

Answer

Sakarya ve Filyos nehirlerinin geniş delta oluşturamamasının temel nedeni, döküldükleri Batı Karadeniz kıyılarında kıta sahanlığının dar olması ve biriken materyallerin güçlü kıyı akıntıları tarafından taşınmasıdır.
Sakarya ve Filyos nehirlerinin geniş deltalar oluşturamamasının ana sebebi, Batı Karadeniz'de kıta sahanlığının (shelf) dar olmasıdır. Derin denizde alüvyonların yüzeye ulaşacak kadar birikmesi çok uzun zaman alır. Ayrıca, bu bölgedeki kıyı akıntıları nehrin getirdiği malzemeyi süpürerek birikmeyi zorlaştırır. Orta Karadeniz'de (Bafra ve Çarşamba) ise dağlar kıyının gerisinde olduğundan kıta sahanlığı geniş ve deniz sığdır, bu da delta oluşumunu kolaylaştırmıştır.

Step-by-Step Solution

1
Delta oluşumu için gerekli olan kıyı şartlarını analiz etme
Delta oluşumu için sığ deniz (geniş kıta sahanlığı), az dalga, hafif akıntı ve gelgit genliğinin düşük olması gerekir.
Akarsuyun getirdiği malzemenin denizde süpürülmeden birikebilmesi için kıyının bu özellikleri taşıması şarttır.
2
Batı Karadeniz ve Orta Karadeniz kıyı yapılarını karşılaştırma
Orta Karadeniz'de dağlar geride (Canik Dağları) ve deniz sığdır; Batı Karadeniz'de ise kıta sahanlığı daha dardır.
Kıta sahanlığı ne kadar genişse akarsu o kadar kolay dolgu yaparak denize doğru ilerleyebilir.
3
Kıyı akıntılarının etkisini değerlendirme
Sakarya ve Filyos ağızlarındaki malzemeler, Boğazlar üzerinden Karadeniz'e giren veya Karadeniz'den çıkan güçlü akıntılarla derin denizlere taşınır.
Güçlü akıntılar alüvyonların kıyı çizgisinde tutunmasını engeller.

Key Concept

Delta Ovası Oluşumunu Sınırlayan Faktörler (Kıta Sahanlığı ve Akıntılar)

Hints

1
Bir akarsuyun çok alüvyon taşıması, delta oluşumu için her zaman yeterli değildir; kıyının derinliği de önemlidir.
2
Batı Karadeniz kıyıları ile Orta Karadeniz kıyılarını dağların kıyıya olan uzaklığı ve deniz derinliği açısından karşılaştırın.
3
Kıta sahanlığı dar olan yerlerde alüvyonlar derin deniz tabanına çöker ve kıyı akıntıları bu malzemeyi sürükler.

Practice More

Türkiye'de delta ovalarının en geniş yer kapladığı Ege kıyılarını, kıta sahanlığı genişliği ve dağların uzanış yönü açısından inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 9Question →

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvet olan akarsuların biriktirme faaliyetleri ve oluşturduğu yer şekilleri ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Yüksek dağlık alanlarda yaygın olarak görülen 'Sirk gölleri' ve 'Hörgüç kayalar', akarsuların derine aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşmuş karakteristik yer şekilleridir.

Answer

Sirk gölleri ve hörgüç kayalar akarsular tarafından değil, buzullar tarafından oluşturulan yer şekilleridir.
Sirk gölleri (buzul yalağı) ve hörgüç kayalar, Türkiye'de sadece yüksek dağlık alanlarda etkili olan buzulların aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşmuştur. Akarsular bu şekillerin oluşumunda doğrudan bir etkiye sahip değildir.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerde verilen yer şekillerini ve bunları oluşturan dış kuvvetleri analiz edin.
Çarşamba, Bafra, birikinti konisi, dağ eteği ovası ve ırmak adası akarsu biriktirme şekilleridir.
Soruda akarsu faaliyetleri ile ilgili yanlış bilgi sorulmaktadır.
2
Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde görülen sirk gölü ve hörgüç kaya gibi şekillerin oluşum mekanizmasını değerlendirin.
Bu şekiller buzulların (glasyal) aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşur.
Dış kuvvetlerin (akarsu, rüzgar, buzul) oluşturduğu şekillerin birbirinden ayırt edilmesi gerekir.

Key Concept

Akarsu biriktirme şekillerinin sınıflandırılması ve diğer dış kuvvetlerin şekilleriyle karıştırılmaması.
Estimated Time:50s
Question 10Question →

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvet akarsulardır. Akarsuların yataklarını hem fiziksel hem de kimyasal yollarla aşındırması sonucunda ülkemizde çeşitli yer şekilleri meydana gelmiştir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsuların doğrudan aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşan yer şekillerinden biridir?

Show answer & explanation

Answer: Kırgıbayır

Answer

Kırgıbayır, akarsu aşındırması sonucunda oluşan bir yer şeklidir.
Kırgıbayır, özellikle bitki örtüsünün zayıf olduğu kurak bölgelerde (İç Anadolu gibi) akarsuların ve sel sularının yamaçları yarıp pürüzlü yüzeyler oluşturmasıyla meydana gelen bir aşınım şeklidir. Bu süreçte akarsu, yatağını ve çevresini doğrudan aşındırarak bu şekli ortaya çıkarır.

Step-by-Step Solution

1
Soru kökündeki temel kavramı analiz edin.
Soruda akarsuların 'doğrudan aşındırma' faaliyeti ile oluşan bir yer şekli aranmaktadır.
Dış kuvvetlerin yer şekilleri üzerindeki etkisi aşınım ve birikim olarak ikiye ayrılır; öğrencinin bu ayrımı yapması beklenir.
2
Seçeneklerdeki yer şekillerini oluşum süreçlerine göre sınıflandırın.
Birikinti konisi, kum adası ve Çarşamba Ovası (delta) biriktirme; Mantar kaya ise rüzgar aşındırmasıdır.
Yanlış seçenekleri eleyerek doğrudan akarsu aşınımına odaklanmak gerekir.
3
Kırgıbayır kavramını değerlendirin.
Kırgıbayır, akarsuların ve sel sularının yamaçları aşındırmasıyla oluşan tipik bir aşınım şeklidir.
Doğru sınıflandırma yapıldığında akarsu aşınım şekli olan Kırgıbayır cevaba ulaşılmasını sağlar.

Key Concept

Akarsu Aşınım Şekilleri
Estimated Time:45s
Question 11Question →

Akarsular, yataklarını derine ve geriye doğru aşındırarak yatak eğimini deniz seviyesine (kaide seviyesi) yaklaştırırlar. Akarsuyun yatak boyunca aşındırma ve biriktirme faaliyetlerinin dengeye ulaştığı bu en son aşamaya 'denge profili' adı verilir. Türkiye akarsuları, ülkemizin yakın jeolojik zamanda toptan yükselmiş olması (epirojenez) nedeniyle genellikle bu seviyeye ulaşamamıştır.

Buna göre, yatağı denge profiline ulaşmış bir akarsu havzasında aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

Show answer & explanation

Answer: Akarsu yatağında şelale ve dev kazanı gibi yer şekillerinin sayısının artması

Answer

Akarsu yatağında şelale ve dev kazanı gibi yer şekillerinin sayısının artması
Denge profiline ulaşmış bir akarsu, yatağını deniz seviyesine kadar aşındırmış demektir. Bu durumda yatak eğimi yok denecek kadar azalır. Şelale (çağlayan) ve dev kazanı gibi oluşumlar ise yatak eğiminin aniden değiştiği, suyun yüksekten döküldüğü alanlarda meydana gelir. Eğimin düzleştiği bir akarsu yatağında bu tür engebeli şekillerin artması değil, tam tersine aşınarak yok olması beklenir.

Step-by-Step Solution

1
Denge profilinin tanımını analiz etmek
Denge profili, bir akarsuyun yatak eğiminin minimuma indiği, deniz seviyesine en yakın olduğu olgunluk aşamasıdır.
Soru, bu aşamaya ulaşmış bir akarsuyun fiziksel özelliklerini sorgulamaktadır.
2
Eğim ve yer şekilleri ilişkisini kurmak
Şelale ve dev kazanları, yatak eğiminin yüksek olduğu 'genç' akarsularda görülür. Denge profili aşamasında bu eğim kırıklıkları aşındırılarak düzlenmiştir.
Denge profiline ulaşan bir akarsuda yüksek enerjiye bağlı aşınım şekilleri beklenemez.
3
Diğer seçenekleri elemek
Akış hızının azalması, enerji potansiyelinin düşmesi ve ulaşımın kolaylaşması, düşük eğimin doğal ve beklenen sonuçlarıdır.
Denge profili, akarsuyun 'yaşlılık' dönemine işaret eder.

Key Concept

Denge Profili ve Akarsu Enerjisi

Hints

1
Denge profili kavramını bir akarsuyun 'emeklilik' veya 'yaşlılık' dönemi gibi düşünebilirsiniz.
2
Eğimin sıfıra yaklaştığı bir yerde suyun akış hızı ve gücü hakkında ne söylenebilir?
3
Şelalelerin oluşması için akarsu yatağında diklikler olması gerekir. Denge profiline ulaşan bir akarsu bu diklikleri çoktan düzleştirmiştir.

Practice More

Türkiye'nin akarsularının genel özellikleri ile denge profiline ulaşmamış olmasının sonuçlarını (hidroelektrik, ulaşım, aşındırma gücü) karşılaştırınız.
Estimated Time:1m 15s
Question 12Question →

Akarsular, geçtikleri arazinin jeolojik yapısına, tabakaların direnç durumuna ve yatak eğimine bağlı olarak çeşitli vadi tipleri oluştururlar. Buna göre, aşağıdaki vadi tipi ve bu vadinin oluştuğu araziye dair verilen eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Asimetrik Vadi: Vadinin her iki yamacındaki kayaç direncinin aynı olduğu ve homojen aşınmanın görüldüğü alanlar.

Answer

Asimetrik vadinin oluşabilmesi için vadinin her iki yamacındaki kayaçların aşınmaya karşı dirençlerinin birbirinden farklı olması gerekir.
Asimetrik vadi, akarsu yatağının iki yamacında dirençleri birbirinden farklı kayaçların bulunması durumunda oluşur. Dirençsiz kayaçların bulunduğu yamaç daha fazla aşınarak daha yatık bir hal alırken, dirençli kayaçların bulunduğu yamaç daha dik kalır. Dolayısıyla 'kayaç direncinin aynı olması' ifadesi bu vadi tipinin oluşum mantığına terstir.

Step-by-Step Solution

1
Vadi tiplerinin oluşum şartlarını değerlendir.
Çentik, Boğaz, Kanyon ve Geniş Tabanlı vadilerin tanımları genel coğrafya prensipleriyle uyumludur.
Her vadi tipi, geçtiği arazinin eğim ve kayaç yapısına göre karakteristik bir profil sergiler.
2
Asimetrik vadi tanımını analiz et.
Bir vadi yamacının diğerinden daha az veya çok eğimli olması (asimetri), aşınma hızının farklılığını gerektirir.
Eğer kayaç direnci her iki yamaçta aynı (homojen) olsaydı, akarsu her iki tarafı eşit aşındırır ve simetrik bir vadi oluşurdu.

Key Concept

Akarsu Vadi Tiplerinin Jeolojik ve Topografik Kontrolü

Hints

1
Vadilerin simetrik veya asimetrik olması, yamacı oluşturan malzemelerin aşınmaya karşı ne kadar 'inatçı' olduğuyla ilgilidir.
2
Bir yamacın çok, diğerinin az eğimli olması için taraflardan birinin daha kolay aşınması gerekir.

Practice More

Akarsuların menderes çizmesi ile vadi tabanının genişlemesi arasındaki ilişkiyi inceleyen sorulara göz atabilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 13Question →

Türkiye'nin dağlık ve engebeli arazi yapısı nedeniyle akarsuların yatak eğimleri fazladır. Bu durum, akarsuların bazı kesimlerde yüksekten düşerek şelaleler (çağlayan) oluşturmasına neden olur. Akarsuyun yüksekten döküldüğü bu alanlarda, suyun çarptığı zemini aşındırmasıyla oluşan çukurluk aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Dev kazanı

Answer

Şelalelerin döküldüğü yerlerde oluşan aşınım çukurluğuna 'dev kazanı' adı verilir.
Akarsuların şelale (çağlayan) yaparak döküldükleri yerlerde, suyun düştüğü noktaya uyguladığı şiddetli çarpma ve girdaplar sonucu zeminin oyulmasıyla oluşan dairesel çukurluklara dev kazanı denir. Türkiye'de Tortum, Muradiye ve Düden şelalelerinde bu şeklin belirgin örnekleri görülür.

Step-by-Step Solution

1
Akarsuyun akış özelliğini analiz et.
Soruda akarsuyun yüksekten döküldüğü (şelale oluşturduğu) bir durum tanımlanmıştır.
Yer şeklinin oluşumu için gerekli olan temel dış kuvvet ve mekanizma budur.
2
Aşındırma türünü ve yerini belirle.
Dökülen suyun çarptığı zemin (taban) mekanik olarak aşınmaktadır.
Hızla düşen suyun kinetik enerjisi tabanda oyulmalara yol açar.
3
Oluşan şekli isimlendir.
Şelale altındaki bu geniş aşınım çukuruna coğrafya terminolojisinde 'dev kazanı' denir.
Tanım ve şekil eşleşmesi bu kavramı doğrular.

Key Concept

Akarsu Aşınım Şekilleri

Hints

1
Soruda bahsedilen şekil, suyun yüksekten düştüğü yerlerde (şelalelerde) oluşur.
2
Bu şekil bir 'biriktirme' değil, suyun zemini oymasıyla oluşan bir 'aşındırma' şeklidir.

Practice More

Dev kazanı ile benzer şekilde akarsu aşındırmasıyla oluşan Peri Bacaları ve Kırgıbayır (Badlands) gibi şekilleri de inceleyiniz.
Estimated Time:45s
Question 14Question →

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde en geniş etki alanına sahip olan akarsular, yatak eğiminin azaldığı ve taşıma gücünün düştüğü yerlerde biriktirme faaliyetleri gerçekleştirirler. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsu biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşan yer şekillerinden biridir?

Show answer & explanation

Answer: Irmak adası

Answer

Akarsu biriktirme faaliyeti sonucunda oluşan yer şekli Irmak adasıdır.
Irmak adası (kum adası), akarsuyun taşıma gücünün azaldığı, yatağın genişlediği ve eğimin düştüğü yerlerde alüvyonların yatak içinde birikmesiyle oluşur. Bu, doğrudan bir akarsu biriktirme şeklidir.

Step-by-Step Solution

1
Dış kuvvet ve süreç eşleştirmesi yapılması
Soruda akarsuların 'biriktirme' faaliyeti sorulmaktadır.
Yer şekillerini doğru sınıflandırmak için hem oluşum mekanizmasını (aşınım/birikim) hem de dış kuvveti (akarsu, rüzgar vb.) bilmek gerekir.
2
Seçeneklerdeki yer şekillerinin analiz edilmesi
Irmak adası (birikim), Kırgıbayır (aşınım), Peri bacası (aşınım), Hörgüç kaya (buzul aşınımı), Mantar kaya (rüzgar aşınımı).
Irmak adası, akarsu yatağı içinde hızı azalan suyun taşıdığı malzemeyi bırakmasıyla oluşur.

Key Concept

Akarsu Biriktirme Şekilleri

Hints

1
Biriktirme olması için akarsuyun taşıma hızının ve gücünün azalmış olması gerekir.

Practice More

Akarsuların biriktirme yaptığı diğer yerler olan Delta ovaları (Bafra, Çarşamba) ve Birikinti konilerini inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 15Question →

Türkiye'nin yer şekilleri üzerinde en etkili dış kuvvet olan akarsular, arazinin yapısına ve epirojenik hareketlere bağlı olarak çeşitli aşındırma ve biriktirme şekilleri meydana getirir. Bazı yer şekilleri, akarsuyun yatağını derine doğru aşındırması ve epirojeneze bağlı olarak yükselen arazide eski vadi tabanlarının yüksekte kalmasıyla oluşur. Bu süreçte akarsu yatağı basamaklı bir görünüm kazanır. Bu özellikleri taşıyan ve Türkiye'de epirojenik yükselmenin en önemli kanıtlarından biri olarak kabul edilen 'hem aşınım hem birikim' şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Seki (Taraça)

Answer

Seki (Taraça) yer şekli, akarsuyun hem aşındırma hem de biriktirme süreçlerini içeren, epirojenik yükselmenin kanıtı olan basamaklı bir yapıdır.
Seki (Taraça), akarsuyun daha önce biriktirme yaparak oluşturduğu vadi tabanını, arazinin epirojenik olarak yükselmesi veya iklim değişikliği nedeniyle debisinin artması sonucu yeniden derine doğru aşındırmasıyla oluşur. Bu durum, eski tabanın yeni tabana göre yüksekte ve basamak şeklinde kalmasına neden olur. Hem biriktirme (eski taban alüvyonları) hem de aşındırma (yeni kanalın açılması) süreçlerini barındırdığı için 'karma yapılı' bir yer şeklidir.

Step-by-Step Solution

1
Yer şeklinin oluşum sürecini analiz etme
Akarsu önce biriktirme yaparak bir taban oluşturur, ardından epirojenezle arazi yükselince yatağını tekrar derine aşındırır.
Soruda belirtilen 'hem aşınım hem birikim' özelliği ve 'basamaklı görünüm' ifadeleri bu süreci tanımlar.
2
Epirojenik hareketle ilişkisini kurma
Türkiye'nin 3. zaman sonu ve 4. zaman başında toptan yükselmesi (epirojenez), akarsuların yataklarını tazeleyerek sekiler oluşturmasına neden olmuştur.
Sekiler, eski vadi tabanlarının yüksekte kalmasıyla oluştuğu için yükselmenin doğrudan kanıtıdır.

Key Concept

Hem Aşınım Hem Birikim Şekilleri (Seki ve Menderes)
Estimated Time:50s
Question 16Question →

Bir akarsuyun kolunun, geriye doğru aşındırma yaparak komşu bir havzadaki başka bir akarsuyun yatağını kesmesi ve onun sularını kendi havzasına dahil etmesi olayına "akarsu kapması" (stream piracy) denir. Türkiye'de özellikle Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar gibi engebeli alanlarda bu duruma rastlanmaktadır.

Buna göre, kapma olayına maruz kalan (suları başka bir havzaya aktarılan) bir akarsu üzerinde aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

Show answer & explanation

Answer: Akarsu havzasının genişleyerek yeni drenaj alanları ve kollar kazanması

Answer

Kapma olayına maruz kalan akarsuyun havzası genişlemez, aksine daralır ve bazı kollarını kaybeder.
Akarsu kapması olayında iki taraf vardır: Kapan akarsu ve kapılan (maruz kalan) akarsu. Kapılan akarsu, sularını ve kollarını diğer akarsuya kaptırdığı için havzası daralır, drenaj alanı küçülür. Akarsu havzasının genişlemesi ve yeni kollar kazanması durumu sadece 'kapan' (suyu çalan) akarsu için geçerlidir.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu kapması (stream piracy) kavramını analiz etme
Bir akarsuyun diğerinin suyunu 'çalması' süreci anlaşılır.
Soruda istenen 'kapmaya maruz kalan' akarsuyun akıbetini belirlemek için sürecin yönünü anlamak gerekir.
2
Kapmaya uğrayan akarsudaki su miktarı değişimini değerlendirme
Suyu başka bir havzaya giden akarsuyun debisi ve aşındırma gücü azalır.
Akışın kesilmesi veya azalması mekanik enerjiyi doğrudan etkiler.
3
Havza sınırları ve drenaj alanı üzerindeki etkileri yorumlama
Kapan tarafın havzası büyürken, kapılan tarafın havzası küçülür.
Su bölümü çizgisinin değişmesi havza alanlarının yeniden dağılımı demektir.

Key Concept

Akarsu Kapması ve Havza Gelişimi

Hints

1
Hangi akarsuyun kazançlı, hangisinin kayıplı çıktığını düşünün.
2
Akarsu havzası, bir akarsuyun tüm kollarıyla birlikte su topladığı alandır. Suyu çalınan tarafın alanı nasıl değişir?
3
Kapan akarsu geriye doğru aşındırma yaparak komşusunun kolunu koparır. Bu durumda kolu koparılan tarafın drenaj alanı eksilir.

Practice More

Akarsu kapması sonucunda oluşan 'kuru vadiler' veya 'asılı vadiler' konusunu inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 17Question →

Türkiye'de dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda, akarsuların sıradağları enine yararak oluşturduğu derin vadiler ulaşımda büyük kolaylık sağlar. Bu vadiler, kıyı ile iç kesimler arasında doğal birer geçit görevi gördüğü için kara yolu ve demir yolu güzergâhı olarak tercih edilir. Bu özelliklere sahip olan akarsu aşındırma şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Boğaz vadi

Answer

Boğaz vadi (Yarma vadi)
Boğaz vadiler, akarsuyun yüksek bir dağ sırasını enine yararak geçtiği, yamaçları dik ve profili 'U' şekline benzeyen vadilerdir. Türkiye'de özellikle Karadeniz ve Akdeniz gibi sıradağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde, bu vadiler iç kesimlerle bağlantıyı sağlayan en önemli doğal geçitlerdir. Bu özellikleri nedeniyle kara yolu ve demir yolu mühendisliğinde hazır güzergâh olarak kullanılırlar.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'de dağların uzanış yönü ile ulaşım arasındaki ilişkiyi analiz etme.
Dağların kıyıya paralel uzandığı Karadeniz ve Akdeniz'de ulaşımın zor olduğu ve geçitlere ihtiyaç duyulduğu belirlenir.
Soru kökündeki 'kıyı ile iç kesimler arasında doğal geçit' ifadesi vadi tipini belirlemek için anahtar ipucudur.
2
Akarsuların sıradağları enine yardığı vadi tipini tanımlama.
Bu vadi tipinin 'Boğaz Vadi' veya 'Yarma Vadi' olduğu tespit edilir.
Akarsuyun bir dağı enine kesmesiyle oluşan dik yamaçlı vadilere coğrafi literatürde boğaz vadi denir.
3
Ulaşım güzergâhları ile vadi tiplerini eşleştirme.
Gülek Boğazı veya Geyve Boğazı gibi örneklerin bu vadi tipinde yer aldığı ve ulaşım için kullanıldığı doğrulanır.
Boğaz vadilerin tabanları, dağlık kütleyi aşmak için en az eğimli ve doğal yolu sunduğu için ulaşım hatları buraya kurulur.

Key Concept

Boğaz Vadilerin (Yarma Vadiler) Ulaşımdaki Rolü

Hints

1
Bu vadi tipi, bir sıradağın akarsu tarafından bıçakla kesilmiş gibi enine yarılmasıyla oluşur.
2
Akdeniz'deki Gülek Geçiti veya Marmara'daki Geyve Boğazı bu yer şeklinin en tipik örnekleridir.
3
Bu vadilere 'yarma vadi' ismi de verilmektedir.

Practice More

Boğaz vadilerin Türkiye'deki başlıca örneklerini (Geyve, Sakarya; Gülek, Toroslar) harita üzerinde incelemek konuyu pekiştirecektir.
Estimated Time:45s
Question 18Question →

Türkiye'de akarsu vadilerinin oluşum süreçleri incelendiğinde; bazılarının akarsuyun aşındırma hızı ile yer kabuğunun yükselme hızının dengeli olduğu süreçlerde şekillendiği görülür. Yer kabuğu bloklar halinde yükselirken akarsu bu yükselmeden daha hızlı bir şekilde yatağını derinleştirirse, sıradağları enine yaran 'antesedan' (önceden oluşmuş) vadiler meydana gelir. Buna göre, antesedan vadileri benzer bir görünüme sahip olan 'epijenik' (üstten konmuş) vadilerden ayıran temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Akarsuyun akış doğrultusunun, bölgedeki tektonik yükselmeden önce belirlenmiş olması ve akarsuyun bu yükselmeyi yararak eski doğrultusunu koruması

Answer

Antesedan vadileri epijenik vadilerden ayıran temel fark, akarsu yatağının bölgedeki tektonik yükselmeden (dağ oluşumu vb.) daha önce mevcut olması ve akarsuyun bu yükselmeye rağmen eski yolunu korumasıdır.
Doğru cevap olan ifade, antesedan vadilerin özünü açıklar: Akarsu yatağı, bölgedeki sıradağlar veya tektonik kütle yükselmeden önce oradadır. Yer kabuğu yavaşça yükselirken akarsu da aynı hızla yatağını kazar; böylece dağ yükselmiş olsa bile akarsu eski doğrultusunu değiştirmeden dağı enine yarmış olur.

Step-by-Step Solution

1
Kavramsal Tanımlama
Antesedan (önceden oluşmuş) ve Epijenik (üstten konmuş) vadi tiplerinin tanımları analiz edilir.
Her iki vadi tipi de görünüşte 'boğaz vadi' olsa da oluşum mantıkları tamamen farklıdır.
2
Süreç Karşılaştırması
Antesedan vadilerde akarsuyun 'yükselen bir engeli' kestiği, epijenik vadilerde ise akarsuyun 'altındaki sert kütleye' gömüldüğü saptanır.
Antesedan oluşumda temel dinamik yer kabuğu yükselmesidir, epijenik oluşumda ise çevredeki yumuşak örtünün aşınmasıdır.
3
Zamanlama Analizi
Antesedan vadide akarsu yataktaki yapıdan daha yaşlıyken, epijenik vadide akarsu ve yatak sırasıyla üstten alta doğru yerleşir.
Akarsuyun mu yoksa sıradağın mı daha eski olduğu sorusu, bu iki teknik terimi ayıran yegane kriterdir.

Key Concept

Akarsu Vadilerinin Genetik Sınıflandırılması: Antesedans ve Epijenetik Süreçler

Hints

1
Boğaz vadilerin (yarma vadi) hepsinin oluşum hikayesi aynı değildir; bazıları akarsuyun, bazıları ise arazinin daha eski olmasıyla ilgilidir.
2
'Antesedan' kelimesi 'önceden gelen' anlamına gelir. Akarsuyun sıradağdan daha önce orada olduğunu düşünün.
3
Epijenik vadide akarsu bir kütleye 'yukarıdan konar' (sonradan gelir), antesedan vadide ise akarsu yolu üzerindeki engelin 'yükselmesine' rağmen yerini terk etmez.

Practice More

Türkiye'de özellikle Karadeniz ve Toros dağlarını enine yaran akarsuların (Örn: Yeşilırmak, Seyhan) antesedan ve epijenik karakterli boğazlarını incelemek bu konuyu pekiştirecektir.

Alternative Method

Zihinsel modelleme yöntemi: Bir kağıdı (yer kabuğunu) yavaşça yukarı kaldırırken sabit duran bir bıçakla (akarsu) kağıdı kestiğinizi hayal edin. Bu antesedanstır. Bir kum yığınının altındaki taşı, kumları üfleyerek (aşındırarak) ortaya çıkaran bir su akıntısı ise epijeniktir.
Estimated Time:2m 0s
Question 19Question →

Türkiye'nin jeomorfolojik gelişim süreci dikkate alındığında; 3. jeolojik zaman (Tersiyer) sonlarında deniz seviyesine yakın bir peneplen (yontukdüz) haline gelmiş olan Anadolu levhasının, 4. jeolojik zaman (Kuvaterner) başlarında epirojenik olarak topluca yükselmesi akarsuların "yeniden gençleşmesine" neden olmuştur. Bu süreç, akarsuların potansiyel enerjilerini artırarak yer şekillerini yeniden şekillendirmelerine yol açmıştır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsuların bu jeolojik süreçle (gençleşme) kazandığı veya oluşturduğu özelliklerden biri değildir?

Show answer & explanation

Answer: Akarsuların döküldükleri deniz kıyılarında kıta sahanlığının genişlemesine bağlı olarak büyük delta ovalarının meydana gelmesi

Answer

Akarsuların döküldükleri deniz kıyılarında alüvyon birikimi ile geniş delta ovalarının meydana gelmesi gençleşme sürecinin bir sonucu değildir.
Delta ovaları, akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri yerde biriktirmesiyle oluşur. Bir deltanın oluşabilmesi için kıta sahanlığının geniş olması (denizin sığ olması), gel-git genliğinin düşük olması ve güçlü kıyı akıntılarının bulunmaması gerekir. Bu durum, epirojenik yükselmenin veya akarsuyun 'gençleşmesinin' (yatağını derine kazmasının) bir sonucu değil, kıyı bölgesindeki özel morfolojik şartların bir sonucudur. Aksine, epirojenik yükselme genellikle derine aşındırmayı ve vadi derinleşmesini teşvik eder.

Step-by-Step Solution

1
Jeolojik sürecin analiz edilmesi
Anadolu'nun 3. Zaman sonunda peneplen (alçak düzlük) olduğu, 4. Zaman başında ise epirojenik olarak yükseldiği tespit edilir.
Soruda verilen 'gençleşme' sürecinin hangi mekanizmayla çalıştığını anlamak için gereklidir.
2
Gençleşme (Rejuvenation) kavramının etkilerinin belirlenmesi
Yükselme sonucu akarsuyun taban seviyesi ile arasındaki fark artar, bu da akarsuyun potansiyel enerjisini ve 'derine aşındırma' gücünü artırır.
Gençleşmenin temel sonucunun aşındırma faaliyeti olduğunu saptamak için yapılır.
3
Seçeneklerdeki yer şekillerinin oluşum kökeninin sınıflandırılması
Seki, gömük menderes, şelale ve kanyon vadilerin akarsuyun derine aşındırma (gençleşme) faaliyetinin ürünleri olduğu görülür.
Aşındırma ve biriktirme şekillerini ayırt etmek için gereklidir.
4
Delta oluşum şartlarının değerlendirilmesi
Delta ovalarının oluşumunun bir biriktirme süreci olduğu ve akarsuyun derine aşındırmasından ziyade, döküldüğü yerdeki kıyı derinliği (kıta sahanlığı) ve akıntı azlığına bağlı olduğu belirlenir.
Sorulan 'sonuç değildir' ifadesine uygun olan seçeneği kesinleştirmek için yapılır.

Key Concept

Akarsu Gençleşmesi ve Epirojenez İlişkisi
Question 20Question →

Türkiye'de özellikle akarsu yatak eğiminin aniden arttığı ve suların yüksekten döküldüğü şelale (çağlayan) diplerinde, suyun ve beraberindeki taşların zemini aşındırmasıyla oluşan dairesel çukurluklara verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Dev kazanı

Answer

Şelale diplerinde oluşan aşınım çukurları 'Dev kazanı' olarak adlandırılır.
Şelalelerin (çağlayan) döküldüğü yerlerde akarsu gücünün dikey yönde yaptığı aşındırma faaliyeti sonucunda oluşan dairesel çukurluklar coğrafya literatüründe dev kazanı olarak ifade edilir.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu hareketinin türünü belirlemek
Suların yüksekten döküldüğü (şelale/çağlayan) alanlarda dikey yönde şiddetli bir enerji açığa çıkar.
Soruda şelale diplerindeki oluşum sorulmaktadır.
2
Aşındırma mekanizmasını analiz etmek
Düşen suyun ve beraberindeki çakıl taşlarının zemine çarpması sonucu mekanik aşınma gerçekleşir.
Bu süreç zeminde dairesel ve derin bir oyuk oluşturur.
3
Yer şeklini isimlendirmek
Oluşan bu dairesel aşınım çukuru 'Dev kazanı' literatür adını alır.
Bu terim, akarsu aşındırma şekilleri arasında bu spesifik yapıyı tanımlar.

Key Concept

Akarsu Aşındırma Şekilleri: Dev Kazanı

Hints

1
Bu şekil, suyun yüksekten düştüğü yerlerde oluşur.
2
Özellikle Antalya (Düden, Kurşunlu) ve Erzurum (Tortum) gibi şelalelerin bulunduğu yerlerde yaygın görülür.
3
Akarsu aşındırması sonucu şelalenin hemen altında oluşan tencere benzeri çukurluktur.

Practice More

Akarsuların diğer aşındırma şekilleri olan kırgıbayır (badlands) ve peri bacalarının oluşum süreçlerini inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:35s
Page 1 / 5Next