Mantığa Giriş ve Klasik Mantık

Tam girişimlik ilişkisiyle birbirine bağlı iki kavramdan kaplamı daha geniş olan kavram, aynı zamanda diğer kavramı da kapsadığı için içlemi daha zengin olan kavramdır.

Klasik mantıkta tek bir yargı bildiren önermeler basit, birden fazla yargı bildiren önermeler ise bileşik önerme olarak tanımlanır. Bir önermede "ve" veya "ile" bağlacının bulunması, o önermenin her zaman bileşik yapıda olduğunu göstermez. Eğer bağlaç, iki ayrı özneyi tek bir yüklemde veya iki ayrı yüklemi tek bir özne altında iki farklı yargı oluşturacak şekilde bağlıyorsa önerme bileşiktir. Ancak bağlaç, özneler arasında bölünemez bir ilişki kurarak tek bir yargı bildiriyorsa önerme basittir.

Buna göre, aşağıdaki önermelerden hangisi yapısı bakımından basit bir önermedir?

Klasik mantıkta birden fazla yargı içeren önermeler bileşik, tek bir yargı içeren önermeler ise basit önerme olarak adlandırılır. Dil bilgisel açıdan cümlede 've', 'ile' gibi bağlaçların bulunması o önermenin mutlaka bileşik olduğunu göstermez; eğer bu bağlaçlar özneler arasında çözülemez bir ilişki (ilişkisel yargı) kuruyorsa önerme yapısı bakımından basittir.

Buna göre, aşağıdaki önermelerden hangisi yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?

Sol sütundaki kavram çiftlerini, sağ sütunda verilen kavramlar arası ilişkilerin tanımlarıyla doğru şekilde eşleştiriniz.

Klasik mantıkta, tek bir yargı bildiren önermeler basit, birden fazla yargı bildiren önermeler ise bileşik önermelerdir. Bir önermede 've', 'ile' gibi bağlaçların bulunması veya özne ve yüklem konumundaki terimlerin birden fazla olması, o önermenin mantıksal olarak kesinlikle bileşik olduğu anlamına gelmez. Eğer önerme, özneler arasındaki bir ilişkiyi (bağıntıyı) dile getiriyorsa ve bu ilişki çözümlendiğinde tek tek yargılara bölünemiyorsa mantıksal olarak basit yapısını korur.

Buna göre, aşağıdaki önermelerden hangisi özne veya yükleminde bağlaç bulunmasına rağmen mantıksal yapısı bakımından basit önerme kategorisinde yer alır?

Klasik mantıkta, aynı özne ve yükleme sahip önermelerin nitelik (olumlu-olumsuz) veya nicelik (tümel-tikel) ya da hem nitelik hem nicelik bakımından farklı olması durumunda aralarında karşı olum ilişkileri kurulur.

Aşağıda tanımlanan doğruluk değeri ilişkilerini, karşı olum karesindeki ilgili mantıksal ilişkilerle doğru şekilde eşleştiriniz.

Bir mantık seminerinde konuşmacı, günlük hayatta ve akademik yazımda sıklıkla kullanılan bazı kavramların tanımlarını mantıksal kurallar çerçevesinde incelemiş ve şu örnekleri vermiştir:

I. Para: Ticari mübadelede kullanılan ve pul olmayan değişim aracıdır.
II. Sanat: Sanatçının estetik bir kaygıyla ortaya koyduğu yaratıcı üründür.
III. Zaman: Ruhun kendi derinliklerinde hissettiği akışkan bir nehir gibidir.

Buna göre, yukarıda verilen tanımlarda sırasıyla hangi tanım koşullarına aykırı davranılmıştır?

Bir ekosistem araştırmasında biyologlar, inceledikleri bölgedeki bitkiler hakkında yaptıkları çalışmada "Bazı endemik bitkiler kuraklığa dayanıklıdır." önermesinin doğru olduğunu saptamıştır.

Buna göre, karşı olum karesi (Aristoteles karesi) kuralları dikkate alındığında aşağıdaki çıkarımlardan hangisi kesinlikle doğrudur?

Bir felsefe seminerinde tartışmacılardan biri şu iddiayı ileri sürer:
'Eğer bir toplumda adil bir gelir dağılımı varsa, o toplumda suç oranları düşüktür. Bu ülkede suç oranları oldukça düşüktür. O hâlde bu ülkede adil bir gelir dağılımı vardır.'

Karşı taraf ise bu argümana şu şekilde itiraz eder:
'Vardığınız sonuç sosyolojik verilere uymuyor; çünkü bu ülkede gelir adaletsizliği çok yüksektir ancak sıkı güvenlik önlemleri nedeniyle suç oranları düşüktür. Dolayısıyla yaptığınız akıl yürütme mantıksal açıdan geçersizdir.'

Buna göre karşı tarafın yaptığı itiraz, mantık bilimi açısından değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Bir mantık kitapçığında yer alan alıştırmaları çözen bir öğrenci, aşağıdaki tanımları incelemektedir:

I. Kuş, uçabilen bir hayvandır.
II. Güzel, çirkin olmayan şeydir.
III. Akıl, akıllıca düşünmeyi sağlayan yetidir.

Buna göre, verilen tanımlarda sırasıyla klasik mantığın hangi tanım koşulları ihlal edilmiştir?

Klasik mantık kuralları uyarınca, tikel olumsuz bir önerme olan 'Bazı öğrenciler sporcu değildir' önermesinin düz döndürmesi yapılamazken; tikel olumlu bir önerme olan 'Bazı insanlar öğretmendir' önermesinin ters döndürmesi 'Bazı öğretmen olmayanlar insan olmayan değildir' şeklinde gerçekleştirilir.

Aşağıda doğru düşünme ve mantık disiplini kapsamında verilen durumları, karşılarındaki en uygun kavramlarla eşleştiriniz.

Bir mantık araştırmacısı, yeni yayımlanan bir sözlükteki bazı maddelerin tanımlarını klasik mantığın tanım koşulları açısından incelemiş ve şu notları almıştır:

* Yasallık: Yasalara uygun davranma durumudur.
* Canlı: Taş, demir veya toprak olmayan varlıktır.
* Hafıza: Zihnin karanlık odalarında geçmişin izlerini saklayan gizemli bir sandıktır.
* Kare: Dört kenarı birbirine eşit ve açıları dik olan düzlemsel şekildir.

Araştırmacının aldığı bu notlara göre, sözlükteki tanımlarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

Bir mantık dersinde öğretmen tahtaya şu dört önermeyi yazmıştır:

I. Her filozof sorgulayıcıdır.
II. Hiçbir dogmatik düşünce bilimsel değildir.
III. Bazı sanatçılar duyarlıdır.
IV. Bazı insanlar bencil değildir.

Öğretmen, öğrencilerinden bu önermelerin karşısındaki kurallara göre döndürmelerini yapmalarını istemiştir. Öğrencilerin yaptığı döndürme işlemleri şu şekildedir:

* Can, I. önermenin düz döndürmesini "Bazı sorgulayıcılar filozoftur." olarak yapmıştır.
* Derya, II. önermenin ters döndürmesini "Hiçbir bilimsel olmayan, dogmatik düşünce olmayan değildir." olarak yapmıştır.
* Elif, III. önermenin ters döndürmesini "Bazı duyarlı olmayanlar sanatçı olmayan değildir." olarak yapmıştır.
* Kerem, IV. önermenin ters döndürmesini "Bazı bencil olmayanlar insan olmayan değildir." olarak yapmıştır.

Buna göre, öğrencilerden hangilerinin yaptığı döndürme işlemleri klasik mantık kuralları açısından doğrudur?

Bir felsefe sözlüğü taslağında yer alan şu tanımlar klasik mantığın tanım kuralları açısından değerlendirilmiştir:

I. Özgürlük: Bireyin esir olmama durumudur.
II. Zaman: Ruhun sonsuzluk denizinde aldığı yoldur.
III. Devlet: Siyasi otoritenin devlet olma gücünü yansıtan teşkilattır.

Buna göre, söz konusu tanımlarda sırasıyla hangi tanım koşullar��nın ihlal edildiği söylenebilir?

Bir yazarın kaleme aldığı popüler bilim kitabında yer alan bazı kavram tanımları şu şekildedir:

I. Bilim: Bilimsel yöntemlerle elde edilen sistemli bilgiler bütünüdür.
II. Öfke: İnsanın sakin ve huzurlu olmadığı anlarda hissettiği duygusal durumdur.
III. Gözlük: Görme bozukluklarını gidermek amacıyla sadece camdan üretilen bir araçtır.

Klasik mantık kuralları dikkate alındığında, bu tanımlarda sırasıyla hangi tanım koşullarının ihlal edildiği söylenebilir?

Klasik mantıkta kıyasın geçerliliğini denetlemek amacıyla kullanılan bazı kurallar ve bu kuralların mantıksal gerekçeleri bulunmaktadır. Aşağıdaki sol sütunda kıyas kuralları, sağ sütunda ise bu kuralların mantıksal işlevleri ve gerekçeleri karışık olarak verilmiştir. Buna göre, sol sütundaki kuralları sağ sütundaki doğru mantıksal gerekçeleriyle eşleştiriniz.

I. Öncül: Bütün felsefe okurları sorgulayıcıdır.
II. Öncül: Bazı akademisyenler felsefe okuru değildir.
Sonuç: O hâlde bazı akademisyenler sorgulayıcı değildir.

Yukarıda verilen kıyasın mantıksal açıdan geçersiz olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Felsefe öğretmeni mantık dersinde tahtaya şu cümleyi yazar:

'Sınıfta sadece Ahmet ödevini tamamlamıştır.'

Öğretmen, öğrencilerinden bu önermenin mantıksal yapısını çözümlemelerini ister.

Buna göre, tahtaya yazılan önermenin yapısal ve niteliksel özellikleri ile ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

Klasik mantıkta k��yas kuralları ve terimlerin dağıtılması ilkeleri uyarınca, öncüllerin herhangi birinde tikel (dağıtılmamış) olarak yer alan büyük ya da küçük terim, sonuç önermesinde dağıtılmış (tümel) bir konumda bulunabilir.