Yerin Şekillenmesi ve İç-Dış Kuvvetler

Bir bölgede tektonik kökenli bir depremin meydana gelmesi ve yeryüzünde sarsıntı oluşturması sürecinde gerçekleşen aşağıdaki olayları, ilk gerçekleşenden son gerçekleşene doğru sıralayınız.

Kalker, jips ve kaya tuzu gibi kayaçlar, suyla temas ettiklerinde kolayca eriyebilme özelliğine sahiptir. Bu özelliğe bağlı olarak bu kayaçların yaygın olduğu alanlarda lapya, dolin, mağara ve obruk gibi karstik yer şekilleri oluşur.

Buna göre, eriyebilen bu kayaçlar aşağıdaki kayaç gruplarından hangisinde yer alır?

Türkiye'de akarsuların oluşturdu��u yer şekillerini inceleyen bir grup öğrenci, bazı akarsuların akış özellikleri ile bu akarsuların yataklarında yaygın olarak gözlemlenen yer şekillerine ilişkin aşağıdaki tabloyu hazırlamıştır:

Öğrenciler tablodaki yer şekillerini oluşum mekanizmalarına göre; "Sadece aşınım şekilleri", "Sadece birikim şekilleri" ve "Hem aşınım hem birikim şekilleri" olarak sınıflandırmak istemektedir.

Buna göre, tablodaki yer şekillerinin doğru sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

Akarsular yeryüzünü şekillendirirken yatak eğimi, su miktarı ve yük miktarına bağlı olarak aşındırma veya biriktirme faaliyetlerinde bulunurlar. Bazı yer şekillerinin oluşumunda ise hem aşındırma hem de biriktirme süreçleri aynı anda etkilidir.

Buna göre, Türkiye'de bulunan aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşum mekanizmasında hem aşındırma hem de biriktirme süreçleri birlikte etkili olmuştur?

Kayaçlar, oluşum mekanizmaları ve yapısal özelliklerine göre magmatik, tortul ve başkalaşım kayaçları olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Kayaçların fiziksel yapısı ve kimyasal bileşimi, dış kuvvetlerin aşındırma süreçleriyle birleşerek yeryüzünde farklı yer şekillerinin oluşmasına zemin hazırlar.

Buna göre, Türkiye'de yaygın olarak görülen kayaçlar ve oluşturdukları yer şekilleriyle ilgili;

I. Teke ve Taşeli platolarındaki dolin, uvala ve obruk gibi yer şekillerinin oluşmasında, kimyasal tortul kayaçlardan olan kalkerin kimyasal çözünmeye karşı direncinin düşük olması etkilidir.
II. Ürgüp-Göreme çevresinde peri bacalarının oluşumu, d��ş püskürük kayaç olan bazaltın üstte koruyucu bir şapka oluşturması ve alttaki gevşek tüf tabakasının seçici aşınmasıyla gerçekleşmiştir.
III. Aydın-Çine çevresinde görülen ve bloklar halinde üst üste yığılmış kayaçlardan oluşan tor topografyası, kırıntılı tortul kayaçlardan olan kil taşının fiziksel ufalanmaya uğramasıyla meydana gelmiştir.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

Kayaçların fiziksel ve kimyasal özellikleri, dış kuvvetlerin aşındırma ve biriktirme süreçleriyle birleşerek yeryüzünde kendine has yer şekillerinin oluşmasını sağlar. Türkiye'de de farklı kayaç türlerine bağlı olarak gelişmiş çeşitli topografya şekilleri bulunmaktadır.

Buna göre, aşağıdaki kayaç türü ve yaygın olarak oluşturduğu yer şekli/topografya eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Kayaçlar oluşum kökenlerine göre püskürük (katılaşım), tortul (sedimenter) ve başkalaşım (metamorfik) olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Aşağıda sol sütunda verilen kayaç türleri ile sağ sütunda verilen kayaç oluşum gruplarını doğru şekilde eşleştiriniz.

Aşağıda sol sütunda Türkiye'de yaygın olarak görülen bazı kayaç tipleri ve yapısal özellikleri, sağ sütunda ise bu kayaçların doğrudan etkisiyle oluşan yer şekilleri ve coğrafi sahalar verilmiştir.

Buna göre, sol sütundaki kayaç özellikleri ile sağ sütundaki yer şekillerini/coğrafi sahaları doğru şekilde eşleştiriniz.

Aşağıda verilen kayaçlar ile bu kayaçların oluşum kökenleri, fiziksel-kimyasal özellikleri ve yeryüzündeki yansımalarını içeren açıklamaları doğru şekilde eşleştiriniz.

Epirojenez; yer kabuğunun geniş alanlarının dikey doğrultuda yavaşça yükselmesi veya alçalması hareketidir. Bu dikey hareketler, yer kabuğunun manto üzerinde yüzer durumdayken kurduğu izostatik dengenin bozulmasıyla gerçekleşir. Karaların ağırlaşarak alçalması sonucunda deniz seviyesinin karaya doğru ilerlemesine 'transgresyon' (deniz ilerlemesi) adı verilir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi karaların ağırlaşarak alçalmasına ve transgresyon (deniz ilerlemesi) yaşanmasına neden olan etkenlerden biridir?

Aşağıda verilen volkanizma ile ilgili yer şekli kavramlarını, bu kavramlara ait en uygun açıklamalarla eşleştiriniz.

Kayaçların mineral bileşimi, gözeneklilik derecesi ve sertlik gibi fiziksel-kimyasal özellikleri, dış kuvvetlerin aşındırma faaliyetleri altındaki dirençlerini doğrudan belirler. Bu durum, farklı kayaç yapısına sahip bölgelerde birbirinden farklı yer şekillerinin ve hidrografik özelliklerin ortaya çıkmasına neden olur.

Buna göre, Türkiye'de kayaç özelliklerinin yer şekli ve çevre üzerindeki etkileriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de akarsuların oluşturduğu yer şekillerinin gelişim süreçleri incelendiğinde; tektonik hareketlerin, iklim değişimlerinin ve akarsuyun akış dinamiklerinin bu şekiller üzerinde karmaşık etkileri olduğu görülür. Örneğin, hem aşındırma hem de biriktirme süreçlerinin birlikte etkili olduğu bazı yer şekillerinin oluşumunda hem akarsuyun kendi iç dinamikleri (yana aşındırma, yatak değiştirme) hem de dışsal faktörler (epirojenik yükselme, iklimsel yağış değişimleri) rol oynar.

Buna göre, Türkiye'deki akarsu vadileri ve bu vadilerde oluşan şekillerle ilgili;

I. Büyük Menderes Nehri'nin yatağında menderesler oluşturarak akması, akarsuyun boyunun uzamasına ve akış hızının azalmasına neden olurken; bu süreç tamamen dışsal bir epirojenik yükselmenin sonucudur.
II. Yeşilırmak'ın ağız kısmında Çarşamba Deltası'nı oluşturabilmesi, döküldüğü deniz kıyısının sığ olmasına, güçlü gelgit akıntılarının bulunmamasına ve havzasındaki erozyon şiddetinin yüksek olmasına bağlıdır.
III. Göksu Nehri vadisinde taraça (seki) basamaklarının görülmesi, akarsuyun yatağını alüvyonlarla doldurmasından sonra bölgenin epirojenik olarak yükselmesiyle akarsuyun yatağını yeniden derine doğru aşındırmaya başladığını gösterir.

yargılarından hangileri doğrudur?

Aşağıda sol sütunda verilen levha tektoniği sınırları ile sağ sütunda yer alan sismik ve volkanik olayların genel özelliklerini en uygun şekilde eşleştiriniz.

Yer kabuğunu oluşturan levhaların manto üzerindeki ağırlıklarına göre kurulan dengeye izostatik denge adı verilir. Karalarda aşınma ya da buzulların erimesi gibi süreçlerle yükün azalması izostatik dengenin bozulmasına yol açar. Bu durum karanın hafifleyerek dikey doğrultuda yükselmesini ve denizin gerilemesini (regresyon) beraberinde getirir.

Buna göre, aşağıda verilen jeolojik olaylardan hangisi karaların üzerindeki yükün hafiflemesi sonucu karanın yükselmesiyle meydana gelen deniz gerilemesine (regresyon) örnek olarak gösterilebilir?

Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin Akdeniz'e döküldüğü kıyıda oluşturduğu Çukurova, Türkiye'nin en büyük delta ovasıdır. Delta ovaları, akarsuyun taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan şekillerdir.

Buna göre, aşağıda verilen yer şekillerinden hangisi Çukurova ile benzer bir süreçle (biriktirme) oluşmamış, akarsu aşındırması sonucunda meydana gelmiştir?

Kızılırmak havzasında araştırmalar yapan bir jeomorfolog, nehrin denize ulaşt��ğı alanda Bafra Ovası'nı, iç kesimlerdeki vadi yamaçlarında ise basamaklı taraça düzlüklerini gözlemlemiştir.

Buna göre, gözlemlenen yer şekillerinin oluşum süreçleri ve özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye haritasında Teke ve Taşeli platolarının bulunduğu alanlar taranarak gösterilmiştir.

Bu alanlarda dolin, obruk, mağara ve sarkıt gibi karstik aşınım ve birikim şekillerinin yaygın olarak bulunması, yörenin öncelikle hangi kayaç türü bakımından zengin olmasının bir sonucudur?

Yer kabuğunu oluşturan tortul tabakaların sertlik derecesi, yan basınçlara maruz kaldıklarında uğrayacakları deformasyonun biçimini doğrudan belirler. Esnekliğini kaybetmemiş genç tortul tabakalar yan basınçlarla kıvrılarak yükselirken, esnekliğini kaybetmiş yaşlı ve sert tabakalar kıvrılamadığı için kırılmaya uğrar.

Buna göre, Türkiye'nin jeolojik yapısı ve dağ oluşum süreçleri dikkate alındığında, aşağıdaki dağ çiftlerinden hangisi sırasıyla kıvrılma ve kırılma mekanizmalarıyla oluşmuştur?

Karstik topografya; çözünebilen kayaçların su kimyasıyla erimesi veya bu sulardaki çözünmüş minerallerin çökelmesi sonucu şekillenir. Türkiye, karstik yer şekillerinin çeşitliliği ve yaygınlığı bakımından oldukça zengin bir ülkedir. Bu şekillerin gelişiminde kayaç yapısı, iklim ve yer şekilleri gibi faktörler belirleyicidir.

Aşağıda verilen karstik yer şekillerini ve bölgesel karst özelliklerini, karşılarında yer alan jeomorfolojik açıklama ve oluşum süreçleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.