Examkin

Soru

Zorluk: ZorSes Bilgisi

Türkçede bazı sözcükler türetilirken veya çekimlenirken birden fazla ses olayına uğrayabilir. Bu durum, sözcüğün yapısının dikkatli incelenmesini gerektirir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünsüz düşmesi hem de ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) görülen bir sözcük kullanılmıştır?

  1. A
    Yeni personelin belgeleri kurumun veri tabanına sabah saatlerinde işlenmişti.
  2. Şehir merkezindeki kalabalık, mesai saatinin bitmesiyle birlikte iyice seyrelmişti.Cevap
  3. C
    Kamu hizmetlerinin etkinliği üzerine hazırlanan raporlar makama sunulmuştu.
  4. D
    Bölgedeki altyapı çalışmaları yerel idare tarafından titizlikle izlenmişti.
  5. E
    Proje kapsamında hedeflenen tüm aşamalar planlandığı şekilde geçilmişti.

Cevap

Şehir merkezindeki kalabalık, mesai saatinin bitmesiyle birlikte iyice seyrelmişti.
Doğru yanıt olan seçenekteki 'seyrelmişti' sözcüğü, 'seyrek' isminden fiil türetilirken 'kk' ünsüzünü kaybetmiş (ünsüz düşmesi), ardından aldığı ek fiil eki olan '-di' ise 'tt'ye dönüşerek sertleşmiştir (ünsüz benzeşmesi). Bu iki olay aynı kelime gövdesinde birleşmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Doğru yanıt olan cümledeki 'seyrelmişti' sözcüğünün kökünü belirleyin.
Sözcüğün kökü 'seyrek' kelimesidir.
Ses olaylarını saptamak için kelimenin orijinal (kök) halini bilmek gerekir.
2
Sözcüğün aldığı yapım ekini ve bu sırada meydana gelen değişimi analiz edin.
seyrek+−el→seyrel\text{seyrek} + -el \rightarrow \text{seyrel} yapısında sonradan eklenen '-el' eki, kök sonundaki 'kk' ünsüzünün düşmesine neden olmuştur.
Türkçede sonu 'kk' ile biten bazı sıfatlar '-el, -l' eklerini aldıklarında ünsüz düşmesi yaşarlar.
3
Sözcüğe gelen çekim eklerindeki değişimleri inceleyin.
seyrel-mis¸+−di→seyrelmis¸ti\text{seyrel-miş} + -di \rightarrow \text{seyrelmişti} yapısında, sert bir ünsüz olan 's\cş' sesinden sonra gelen 'dd' sesi, 'tt'ye dönüşmüştür.
Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan bir ek geldiğinde ünsüz benzeşmesi oluşur.

Anahtar Kavram

Aynı sözcükte birden fazla ses olayının (Ünsüz Düşmesi + Ünsüz Benzeşmesi) gerçekleşmesi.

İpuçları

1
Cümlelerdeki fiillerin köklerini tek tek inceleyerek kökte bir harf eksilmesi olup olmadığını kontrol edin.
2
'Seyrek', 'yüksek', 'küçük' gibi kelimelerin fiil olurken ('seyrel-', 'yüksel-', 'küçül-') uğradığı değişimi hatırlayın.
3
'Seyrelmişti' kelimesini seyrek-el-mis¸-ti\text{seyrek-el-miş-ti} şeklinde eklerine ayırdığınızda hem kökteki 'kk' kaybını hem de sondaki sertleşmeyi göreceksiniz.

Daha Fazla Pratik

Ünsüz türemesi ve ünlü düşmesinin bir arada olduğu 'kayboldu' veya 'hissolunur' gibi sözcükleri inceleyerek bilginizi pekiştirin.

Alternatif Yöntem

Ses olaylarını bir denklem gibi düşünün: Ko¨k (Seyrek)+Yapım Eki (-el)=Seyrel (U¨nsu¨z Du¨s¸mesi)\text{Kök (Seyrek)} + \text{Yapım Eki (-el)} = \text{Seyrel (Ünsüz Düşmesi)}. Ardından Go¨vde (Seyrelmis¸)+Ek (-di)=Seyrelmis¸ti (Benzes¸me)\text{Gövde (Seyrelmiş)} + \text{Ek (-di)} = \text{Seyrelmişti (Benzeşme)}.
Tahmini Süre:1m 30s
Bu soruyu puanla

Konular

Ses Bilgisi

Bu konudan daha fazla soru