Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'nin jeolojik yapısı ve tektonik hareketliliği göz önüne alındığında, ovaların büyük bir kısmının aktif fay hatları ile paralellik gösterdiği görülmektedir. Kuzey Anadolu Fay Hattı ($KAF$), Doğu Anadolu Fay Hattı ($DAF$) ve Batı Anadolu Fay Hattı ($BAF$) üzerinde çok sayıda tektonik (çöküntü) ovası yer alır.

Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi oluşum kökeni bakımından bu genellemenin dışında kalarak farklı bir süreçle meydana gelmiştir?

Türkiye'de kalkerli (kireç taşı) arazilerde yer üstü sularının kimyasal aşındırması sonucu farklı boyutlarda erime çukurlukları meydana gelir. Bu çukurluklar, aşınma sürecinin ilerlemesine bağlı olarak zamanla genişleyip birleşerek daha büyük yer şekillerine dönüşür. Buna göre; dolinlerin birleşmesiyle oluşan, dolinden daha geniş ancak polyeden daha küçük olan karstik aşınım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Yer kabuğunu oluşturan levhaların birbirine yaklaşmasıyla meydana gelen orojenik hareketler, tabakaların esneklik özelliğine göre farklı yer şekilleri oluşturur. Esnekliğini yitirmiş sert (masif) yapıdaki tabakaların yan basınçlarla kırılması sonucunda yükselen bloklara "horst", çöken bloklara ise "graben" adı verilir.

Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi bu şekilde bir kırılma süreci sonucunda oluşan bir horst kütlesidir?

Erozyon ve heyelan, Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda ve değişiminde etkili olan, ancak oluşum mekanizmaları ve özellikleri bakımından birbirinden farklı doğa olaylarıdır. Bu iki kavram zaman zaman birbirine karıştırılabilmektedir.

Buna göre, erozyon ve heyelan olayları karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

Türkiye'nin iç kesimlerinde, özellikle Nevşehir ve çevresinde yaygın olarak görülen 'peri bacaları', hem yerli hem de yabancı turistlerin ilgisini çeken önemli bir doğal mirastır.

Buna göre, peri bacalarının oluşum süreci ve temel özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de dış kuvvetlerin etkisiyle gerçekleşen toprak aşınımı (erozyon) ve yer çekimi etkisiyle oluşan kütle hareketleri (heyelan), yer şekillerinin gelişiminde önemli rol oynar.

Erozyon ve heyelan olaylarının temel özellikleri ve oluşum süreçleri dikkate alındığında, bu iki doğa olayının karşılaştırılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin jeolojik gelişimi sürecinde, levha hareketlerinin yarattığı yan basınçlar sonucunda esnek tortul tabakaların bükülüp yükselmesiyle 'kıvrımlı dağlar' oluşmuştur. Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi bu oluşum mekanizmasına (kıvrılma) örnek gösterilebilir?

İç Anadolu Bölgesi'nde Tuz Gölü'nün güneyinde konumlanan bu plato sahası, adını arazi yüzeyinde yaygın olarak görülen derin karstik erime çukurlarından almaktadır. Oluşum itibarıyla yatay duruşlu tortul tabakalardan meydana gelse de yüzeyinde karstlaşma süreçlerinin (kalker ve jips erimesi) etkili olduğu bu alan, günümüzde yeraltı sularının tarımsal sulama amacıyla aşırı kullanımı nedeniyle sık sık ani çökmelerle gündeme gelmektedir.

Bazı özellikleri verilerek tanıtılan bu plato aşağıdakilerden hangisidir?

Kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde, bitki örtüsünün cılız olması sel sularının aşındırma gücünü artırır. Özellikle volkanik patlamalar sonucunda oluşan kalın tüf tabakalarının yer aldığı sahalarda, yüzey sularının ve akarsuların bu yumuşak tabakayı oymasıyla özgün yeryüzü şekilleri belirginleşir. Üst kısımlarında aşınmaya karşı daha dirençli kayaçların bulunması, bu yapıların kule biçiminde yükselmesini sağlar.

Oluşumunda volkanizmanın dolaylı, akarsu ve sel sularının ise doğrudan etkili olduğu bu aşınım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de özellikle iç bölgelerdeki kurak ve yarı kurak sahalarda, rüzgârın beraberinde taşıdığı kum ve toz zerrelerinin yüzeylere çarpmasıyla gerçekleşen korazyon (fiziksel aşındırma) süreci; farklı dirençteki tabakalar üzerinde rüzgârın esiş yönüne paralel uzanan, birbirlerinden keskin sırtlarla ayrılmış "$U$" profilli derin oluklar meydana getirir. Bu yer şekli ve Türkiye'deki karakteristik özellikleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin kıyı jeomorfolojisinin şekillenmesinde Kuvaterner'deki deniz seviyesi değişimleri (östatik hareketler) ve epirojenik çökmeler belirleyici bir etkiye sahiptir. Bu süreçte, denizin karaya doğru ilerlemesi (transgresyon) sonucunda benzer şekilde sular altında kalan iki farklı bölgeden; Menteşe Yöresi kıyılarının 'Ria', Kaş-Finike kıyılarının ise 'Dalmaçya' tipi kıyı özelliği göstermesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin dağlık kütleleri üzerinde dış kuvvetlerin aşındırma ve biriktirme faaliyetleri büyük çeşitlilik gösterir. Özellikle Pleistosen (Buzul Çağı) döneminde yüksek dağ zirvelerinde oluşan buzullar, günümüzde kalıcı kar sınırı altında kalsa dahi geride karakteristik yer şekilleri bırakmıştır. Buna göre; oluşum mekanizmaları birbirinden farklı olmasına rağmen, aşağıdaki dağ gruplarının hangisinde yer alan tüm dağlarda Kuvaterner buzullaşmasına ait izlere (sirk, moren veya hörgüç kaya) rastlanması beklenir?

Türkiye'de platolar, akarsular tarafından derince yarılmış, çevresine göre yüksekte bulunan geniş düzlüklerdir. Bu alanların yükseltisi, iklim özellikleri ve toprak yapısı, üzerinde gerçekleştirilen ekonomik faaliyetlerin türünü doğrudan etkilemektedir.

Buna göre, aşağıda verilen plato ve bu platoda ön plana çıkan en yaygın ekonomik faaliyet eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de dağların büyük bir kısmı orojenez (dağ oluşumu) hareketleri ile meydana gelmiştir. Bu süreçte esnek tabakalar kıvrılarak antiklinal (yüksekte kalan kısım) ve senklinal (alçakta kalan kısım) yapılarını oluştururken; sert tabakalar kırılarak horst ve graben sistemlerini meydana getirir. Ülkemizin kuzeyinde yer alan Kuzey Anadolu Dağları ve güneyinde yer alan Toroslar, bu kıvrılma süreciyle şekillenmiş devasa kuşaklardır. Buna göre, bu oluşum sürecine (kıvrılma) bağlı olarak gelişen dağlara aşağıdakilerden hangisi örnek gösterilebilir?

Türkiye'nin İç Anadolu Bölgesi'nde geniş alanlar kaplayan ve "tabaka düzlüğü" (yatay duruşlu) olarak sınıflandırılan platoların genel coğrafi özellikleri dikkate alındığında, bu sahalar için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşum süreci ve bu süreçte etkili olan dış kuvvetler dikkate alındığında, erozyon ve heyelan olayları ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici etkisi üzerine yapılan jeomorfolojik araştırmalarda; rüzgârın aşındırma (korazyon ve deflasyon) ve biriktirme süreçlerinin yerel litoloji, nemlilik ve paleocoğrafya koşullarıyla sıkı bir ilişki içinde olduğu saptanmıştır. Özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki bazı mikromorfosistemler, bu dış kuvvetin geçmişteki ve günümüzdeki etkisini yansıtmaktadır.

Buna göre, Türkiye'deki rüzgâr yer şekilleri ve oluşum süreçleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi bilimsel olarak yanlıştır?

Türkiye'de karst topoğrafyası; kayaç yapısı, iklim koşulları ve tektonik süreçlerin karmaşık etkileşimiyle şekillenmektedir. Bu süreçlerin sonucunda oluşan yer şekillerinin bölgesel özellikleri ve bu alanlardaki ekonomik faaliyetlere etkileri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de rüzgârların yer şekilleri üzerindeki etkisi her bölgede aynı şiddette görülmez. Özellikle Konya-Karapınar çevresi, Iğdır Ovası ve Güneydoğu Anadolu'nun güney kesimleri gibi sahalarda rüzgârın hem aşındırma hem de biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşan yer şekillerine daha sık rastlanmaktadır.

Buna göre, rüzgârın şekillendirici gücünün bu sahalarda yoğunlaşmasında etkili olan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin yer şekilleri içerisinde ovalar; oluşum kökenlerine göre tektonik, karstik ve delta ovaları olarak sınıflandırılmaktadır. Bu ovaların dağılışı, Türkiye'nin jeolojik yapısı ve jeomorfolojik gelişimi ile doğrudan ilişkilidir.

Aşağıda bazı oluşum özellikleri verilmiştir:

I. Çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlardaki karstik süreçlerle (polye) oluşan ovalar.
II. Akarsu biriktirmesiyle kıyı çizgisinin deniz yönünde ilerlemesi sonucu oluşan ovalar.
III. Levha hareketlerine bağlı çöküntü alanlarında (graben veya dağ içi) gelişen ovalar.

Buna göre; I, II ve III numaralı oluşum türlerine sırasıyla örnek teşkil eden ovaların batıdan doğuya doğru sıralanışı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?