1960-1980 Dönemi: Planlı Kalkınma ve İthal İkameci Sanayileşme

12 soru

Türkiye'de 1960-1980 dönemini kapsayan planlı kalkınma sürecinde benimsenen İthal İkameci Sanayileşme ( $İİS$ ) stratejisinin; özellikle 1970'li yılların ikinci yarısında 'zor aşama' olarak adlandırılan ara ve sermaye malları üretimine geçişte başarısız olmasının temel yapısal nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

İthal ikamesi yapılan sanayi kollarının üretim süreçlerinde ithal girdi ve makine bağımlılığının sürmesi ve döviz gelirlerinin bu ithalatı karşılayamaması

Planlı dönemde sanayi yatırımlarının sadece dayanıksız tüketim mallarına odaklanması ve ağır sanayi hamlesinin kalkınma planlarında tamamen göz ardı edilmesi

Kalkınma planlarının hukuki niteliği gereği, sanayi yatırımlarının hem kamu hem de özel sektör için emredici (zorunlu) tutulmasının girişimciliği engellemesi

1970 devalüasyonunun yerli sanayi ürünlerinin dış rekabet gücünü artırması sonucunda iç piyasada sanayi ürünleri kıtlığının yaşanması

Geleneksel tarım ürünleri ihracatının sanayi sektörünü korumak amacıyla tamamen yasaklanması sonucu dış ticaret dengesinin bozulması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İthal ikamesi yapılan sanayi kollarının üretim süreçlerinde ithal girdi ve makine bağımlılığının sürmesi ve döviz gelirlerinin bu ithalatı karşılayamaması

Cevap

İthal ikamesi yapılan sanayi kollarının üretim süreçlerinde ithal girdi ve makine bağımlılığının sürmesi ve döviz gelirlerinin bu ithalatı karşılayamaması

Doğru seçenek olan sanayi kollarının ithal girdi bağımlılığı, Türkiye'nin 1960-1980 dönemindeki sanayileşme tecrübesinin en temel sorunudur. İthal ikamesi 'kolay aşama' olan tüketim mallarında başarılı olmuş ancak bu üretim için gereken ara ve sermaye mallarının ithalatla karşılanması, dış ticaret açığını ve döviz ihtiyacını kronikleştirmiştir. İhracatın (özellikle kur politikası nedeniyle) bu ihtiyacı karşılayamaması stratejik bir tıkanıklığa yol açmıştır.

Adım Adım Çözüm

İthal İkameci Sanayileşme (İİS) mantığını analiz etme

İİS, daha önce ithal edilen malların (başta tüketim malları) gümrük duvarları ve kotalarla korunarak yurt içinde üretilmesini hedefler.

Stratejinin temel amacını anlamak için gereklidir.

Üretim yapısını ve girdi ihtiyacını değerlendirme

Tüketim malları içeride üretilmeye başlandığında, bu üretimi gerçekleştirmek için gerekli olan makine, teçhizat, ara malı ve enerjinin ithal edilmesi zorunluluğu ortaya çıkar.

Üretimin dışa bağımlı niteliğini tespit etmek için gereklidir.

Döviz arz ve talep dengesini inceleme

Aşırı değerli kur politikası ihracatı caydırırken, sanayinin ithal girdi talebi döviz ihtiyacını artırır. Bu durum 'Döviz Darboğazı'na yol açar.

1970'lerin sonundaki ekonomik krizin temel nedenini belirlemek için gereklidir.

Stratejik tıkanıklığı sonuçlandırma

Döviz bittiğinde ithal girdi alınamaz, bu da sanayi üretiminin durmasına (stagflasyon) ve İİS modelinin iflasına neden olur.

Zor aşamadaki başarısızlığın yapısal nedenini doğrular.

Anahtar Kavram

İthal İkameci Sanayileşmenin Yapısal Tıkanıklığı (Döviz Darboğazı)

İpuçları

İthal ikameci modelde yerli üretim yapmak için hangi girdilere ihtiyaç duyulduğunu ve bu girdilerin nereden geldiğini düşünün.

Üretim için gerekli olan makineler yurt içinde mi üretiliyordu yoksa dışarıdan mı alınıyordu? Bu durum döviz dengesini nasıl etkiler?

İİS modelinin çöküşüne neden olan 'Döviz Darboğazı' kavramı, sanayinin dışa bağımlı girdi yapısı ile doğrudan ilgilidir.

Daha Fazla Pratik

1960-1980 dönemindeki bu tıkanıklığın 24 Ocak 1980 Kararları ile hangi sanayileşme modeline geçişi zorunlu kıldığını araştırabilirsiniz.

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 2Soru →

$1961$ Anayasası ile anayasal bir zorunluluk haline gelen ve $1963$ yılında Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ile uygulama safhasına geçen "Planlı Dönem", Türkiye ekonomisinin yapısal dönüşümünü hedeflemiştir. Bu dönemde Devlet Planlama Teşkilatı ( $DPT$ ) tarafından hazırlanan planlar, hem ekonomik büyümeyi hem de sosyal hedefleri bir arada yürütmeyi amaçlamıştır.

Buna göre, $1960-1980$ döneminde uygulanan planlama disiplini ve stratejik yaklaşım ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Kalkınma planları,

15

yıllık uzun vadeli hedefleri belirleyen bir 'perspektif' çerçevesinde hazırlanmış; kamu kesimi için emredici, özel kesim için ise yol gösterici bir nitelik taşımıştır.

Birinci (

1963-1967

) ve İkinci (

1968-1972

) planlarda, döviz rezervlerinin bolluğuna güvenilerek temel strateji olarak 'İhracata Dayalı Sanayileşme' modeli benimsenmiştir.

Devlet Planlama Teşkilatı (

DPT

), sadece özel sektör yatırımlarını finanse etmek ve kredi dağıtmak amacıyla kurulmuş bir kalkınma bankası niteliği taşımaktadır.

Planlı dönemde sosyal adaletin sağlanması amacıyla tarım sektörüne sağlanan destekler, sanayi sektörünün ihtiyaç duyduğu hammadde ve kaynak akışını tamamen durdurmuştur.

Planlama disiplini gereği, yerli üretimin dış rekabetle gelişmesi için gümrük duvarları tamamen indirilmiş ve dış ticaret rejimi tamamen serbestleştirilmiştir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kalkınma planları, $15$ yıllık uzun vadeli hedefleri belirleyen bir 'perspektif' çerçevesinde hazırlanmış; kamu kesimi için emredici, özel kesim için ise yol gösterici bir nitelik taşımıştır.

Cevap

Kalkınma planlarının

15

yıllık bir perspektif çerçevesinde hazırlanması ve kamu için emredici, özel kesim için yol gösterici olması dönemin temel özelliğidir.

Doğru seçenek, dönemin iki temel yapısal özelliğini birleştirir: Uzun vadeli planlama disiplini (Perspektif Plan) ve karma ekonomik yapının gerektirdiği hukuki ayrım (kamuya emredici, özele yol gösterici).

1963-1977

yıllarını kapsayan ilk perspektif plan, Beş Yıllık Kalkınma Planlarının temel stratejik çerçevesini oluşturmuştur.

Adım Adım Çözüm

Planlama Hiyerarşisini Analiz Et

1960-1980

dönemi planlaması üç katmanlıdır:

15

yıllık Perspektif Plan (Strateji),

5

yıllık Kalkınma Planları (Hedef) ve Yıllık Programlar (Uygulama).

Planlamanın zaman ufkunu ve sistematik yapısını anlamak için gereklidir.

Planların Hukuki Niteliğini Belirle

Karma ekonominin bir gereği olarak planlar kamu sektörü için bağlayıcı/emredici; özel sektör için teşvikler yoluyla yönlendirici/yol göstericidir.

Planın uygulama gücünü ve sektörlere etkisini ayırt etmek gerekir.

Dönemin Temel İktisadi Stratejisini Kontrol Et

1960-1980

dönemi, dışa kapalı ve yerli üretimi koruyan İthal İkameci Sanayileşme (

İİS

) dönemidir.

İhracata dayalı model (serbestleşme) ancak

1980

sonrası başlamıştır.

Anahtar Kavram

Planlı Kalkınma ve İthal İkameci Sanayileşme Hiyerarşisi

İpuçları

1960-1980

dönemi planlarının kamu ve özel sektör için aynı hukuki bağlayıcılıkta olup olmadığını düşünün.

Dönemin sanayileşme stratejisinin ithalata mı yoksa ihracata mı dayalı olduğunu hatırlayın.

Beş yıllık planların üzerinde daha uzun vadeli (stratejik) bir planlama katmanı olup olmadığını (Perspektif Plan) araştırın.

Daha Fazla Pratik

İthal İkameci Sanayileşme modelinin

1970

'li yılların sonunda neden 'döviz darboğazına' girdiğini araştırarak konuyu pekiştirebilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 0s

Soru 3Soru →

Türkiye'de $1960$ sonrası başlayan planlı kalkınma döneminde, Birinci ( $1963-1967$ ) ve İkinci ( $1968-1972$ ) Beş Yıllık Kalkınma Planları büyük oranda tüketim mallarının yerli üretimine odaklanmıştır. Bu doğrultuda, $1973-1977$ yıllarını kapsayan Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı'nın temel ayırt edici özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

Planlı kalkınma modelinden vazgeçilerek serbest piyasa ekonomisine geçilmesinin kararlaştırılması

Dayanıklı tüketim malları üretiminden vazgeçilerek doğrudan ihracata yönelik modele geçilmesi

Sanayileşmenin derinleşmesi amacıyla ara malları ve yatırım malları üretiminde ithal ikamesinin hedeflenmesi

Kamu İktisadi Teşebbüslerinin (KİT) tüm sektörlerden çekilerek sadece altyapı yatırımlarına odaklanması

Yabancı sermaye girişlerini teşvik etmek amacıyla dış ticaretin tamamen serbestleştirilmesi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sanayileşmenin derinleşmesi amacıyla ara malları ve yatırım malları üretiminde ithal ikamesinin hedeflenmesi

Cevap

Sanayileşmenin derinleşmesi amacıyla ara malları ve yatırım malları üretiminde ithal ikamesinin hedeflenmesi

Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (

1973-1977

), Türkiye ekonomisinde sanayileşmenin ikinci aşaması olarak kabul edilen 'zor ithal ikamesi' sürecini temsil eder. Bu dönemde temel amaç, dayanıklı/dayanıksız tüketim malları üretiminden öteye geçerek; sanayinin ihtiyaç duyduğu demir-çelik, petrokimya gibi ara malları ve makine gibi yatırım (sermaye) mallarının yerli imkanlarla üretilmesini sağlamaktır.

Adım Adım Çözüm

Planlı dönemin aşamalarını belirle

1963-1972 arası tüketim malları (kolay ithal ikamesi), 1973 sonrası ara ve yatırım malları (zor ithal ikamesi) dönemidir.

İthal ikameci sanayileşme stratejisi aşamalı bir yapı izler.

Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı'nın (

1973-1977

) hedefini analiz et

Bu plan, Türkiye'nin sanayileşmede bir üst aşamaya geçmesini ve ithalata bağımlılığı azaltmak için ara malları ile makine teçhizat üretimini yerlileştirmeyi amaçlamıştır.

Tüketim malları üretimindeki başarının ardından sanayi yapısının derinleştirilmesi hedeflenmiştir.

Anahtar Kavram

İthal İkameci Sanayileşmenin Aşamaları (Kolay ve Zor İthal İkamesi)

Tahmini Süre:1m 0s

Soru 4Soru →

$1960-1980$ dönemi Türkiye ekonomisinde uygulanan planlı kalkınma ve "İthal İkameci Sanayileşme" (İİS) stratejisinin yapısal dönüşümü, evreleri ve kurumsal çerçevesi dikkate alındığında, bu sürecin işleyişi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (

1963-1967

) temel olarak tüketim mallarına yönelik "kolay" ithal ikameye odaklanırken, İkinci (

1968-1972

) ve Üçüncü Plan (

1973-1977

) dönemlerinde sermaye yoğun ara ve yatırım malları üretimine (zor ithal ikame) geçiş hedeflenmiş; ancak

1970

devalüasyonu ve artan ithal girdi bağımlılığı döviz darboğazını derinleştirmiştir.

Devlet Planlama Teşkilatı (DPT),

1963

yılında anayasal bir kurum olarak kurulmuş ve kalkınma planlarının uygulanmasında hükümetin üzerinde mutlak bir icra yetkisine sahip kılınarak siyasi müdahalelerden tamamen korunmuştur.

1970

yılında gerçekleştirilen devalüasyon, ithal ikameci sanayileşme stratejisinden vazgeçilerek

24

Ocak

1980

kararlarına kadar sürecek olan dışa açık büyüme modeline geçilmesini sağlayan temel yapısal dönüşüm noktasıdır.

Türkiye'de planlı kalkınma dönemi

1930

yılında yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile başlamış;

1960

sonrasındaki DPT dönemi ise bu sanayi planlarının sadece tarım sektörünü kapsayacak şekilde güncellenmesinden ibaret kalmıştır.

İthal ikameci stratejinin "kolay" aşamasında dayanıklı tüketim malları ve petrokimya gibi sermaye yoğun sektörlere öncelik verilirken, "zor" aşamaya geçilen

1970

sonrası dönemde gıda ve dokuma gibi emek yoğun sektörler teşvik edilmiştir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ( $1963-1967$ ) temel olarak tüketim mallarına yönelik "kolay" ithal ikameye odaklanırken, İkinci ( $1968-1972$ ) ve Üçüncü Plan ( $1973-1977$ ) dönemlerinde sermaye yoğun ara ve yatırım malları üretimine (zor ithal ikame) geçiş hedeflenmiş; ancak $1970$ devalüasyonu ve artan ithal girdi bağımlılığı döviz darboğazını derinleştirmiştir.

Cevap

Birinci Plan dönemindeki kolay ithal ikameden (tüketim malları), İkinci ve Üçüncü Plan dönemlerindeki zor ithal ikameye (ara ve yatırım malları) geçiş hedeflenmiş; ancak

1970

devalüasyonu ve ithal girdi bağımlılığı nedeniyle süreç döviz krizine yol açmıştır.

Doğru cevap olan ifade, Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı'nın tüketim mallarına dayalı sanayileşme (kolay evre) hedefini ve sonraki planların daha karmaşık üretim süreçlerine (zor evre) geçiş amacını doğru tanımlar. Ayrıca bu geçişin, Türkiye sanayisinin dışa bağımlı yapısı ve

1970

devalüasyonunun maliyet artırıcı etkisiyle döviz krizine (darboğaz) evrildiğini doğru bir nedensellik bağıyla kurmaktadır.

Adım Adım Çözüm

Kurumsal ve kronolojik çerçeveyi belirle

DPT

1960

'da kuruldu, ilk Kalkınma Planı

1963

'te başladı.

Planlı dönem ile

1930

lardaki sanayi planları arasındaki farkı ayırt etmek için gereklidir.

Sanayileşme evrelerini (İİS) analiz et

1960

lar "Kolay İİS" (Tüketim malları),

1970

ler "Zor/İleri İİS" (Ara ve yatırım malları) dönemidir.

Stratejinin teknolojik ve sektörel derinliğini anlamak için bu ayrım kritiktir.

1970

devalüasyonunun etkisini değerlendir

Devalüasyon ithalat maliyetlerini artırmış, İİS'nin ithal girdi bağımlılığı nedeniyle sanayi üretim maliyetleri yükselmiştir.

Dış denge ve sanayi üretimi arasındaki çelişkiyi açıklamak için kullanılır.

Dönemin krizle sonuçlanma nedenini saptama

İleri aşama İİS, daha fazla makine ve ara malı ithalatı gerektirdiği için döviz ihtiyacı artmış ve sistem

1970

lerin sonunda tıkanmıştır.

Doğru seçeneğin yapısal mantığını doğrular.

Anahtar Kavram

İthal İkameci Sanayileşmenin (İİS) Evreleri ve Yapısal Sınırlılıkları

Daha Fazla Pratik

İthal ikameci sanayileşmenin

1970

lerin sonunda neden başarısız olduğunu anlamak için 'döviz darboğazı' ve 'ithal girdi bağımlılığı' kavramlarını tekrar gözden geçirebilirsiniz.

Tahmini Süre:3m 0s

Soru 5Soru →

Türkiye'de $1963$ yılında Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ile başlayan ve $1980$ yılına kadar devam eden 'Planlı Dönem'de, sanayileşmeyi hızlandırmak amacıyla 'İthal İkameci Sanayileşme' (İİS) stratejisi benimsenmiştir. Bu strateji başlangıçta yüksek büyüme oranları sağlasa da $1970$ 'li yılların sonuna gelindiğinde ekonomide ağır bir döviz darboğazına ve tıkanmaya yol açmıştır.

İthal ikameci sanayileşme stratejisinin söz konusu dönemde tıkanmasına yol açan temel yapısal sorun aşağıdakilerden hangisidir?

Sanayinin üretim yapabilmek için ihtiyaç duyduğu ara ve yatırım mallarında dışa bağımlılığın devam etmesi

Türkiye'nin bu dönemde ihracata dayalı büyüme modelini benimseyerek tüm kaynaklarını dış pazarlara yönlendirmesi

Planlı dönemin ilkelerinin

1930

'lu yıllardaki 'Devletçilik' sanayi planları ile aynı tutulup dış ticaretin tamamen durdurulması

Ekonomik krizin sadece bütçe disiplinsizliğinden kaynaklanması ve ödemeler dengesinde (cari açık) hiçbir sorun yaşanmaması

24

Ocak

1980

kararları ile getirilen serbest piyasa ve dışa açılma politikalarının bu dönemde katı bir şekilde uygulanması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sanayinin üretim yapabilmek için ihtiyaç duyduğu ara ve yatırım mallarında dışa bağımlılığın devam etmesi

Cevap

İthal ikameci modelin tıkanma nedeni sanayinin ara ve yatırım mallarında dışa bağımlılığının sürmesidir.

İthal ikameci sanayileşme stratejisinin 'kolay aşaması' olan dayanıksız tüketim malları üretimi başarıyla gerçekleştirilse de, sanayinin üretim yapabilmesi için gereken makine, teçhizat ve teknoloji gibi yatırım malları ile petrokimya ve demir-çelik gibi ara malları ithal edilmeye devam edilmiştir. Bu durum, sanayinin ithalata bağımlı bir yapıya bürünmesine ve döviz ihtiyacının sürekli artmasına neden olmuştur.

1973

1979

petrol krizleriyle artan enerji faturaları ve yetersiz ihracat gelirleri, bu yapısal bağımlılık nedeniyle ekonominin tıkanmasına yol açmıştır.

Adım Adım Çözüm

Dönemin iktisadi stratejisini belirle.

1960-1980

dönemi 'İthal İkameci Sanayileşme' (İİS) dönemidir.

Sorunun hangi yapısal çerçevede çözüleceğini anlamak için strateji netleştirilmelidir.

İthal ikameci modelin işleyişini analiz et.

Daha önce ithal edilen tüketim malları yurt içinde üretilir, ancak bu üretim için gereken teknoloji, makine ve ham madde (ara/yatırım malı) dışarıdan alınmaya devam edilir.

Modelin döviz ihtiyacını neden azaltmadığını (aksine artırdığını) görmek gerekir.

Krizin (tıkanmanın) nedenini saptaman.

İhracatın artırılamaması ve ithal edilen girdilere ödenen dövizin karşılanamaması sonucunda döviz darboğazı oluşur.

1970

'li yılların sonundaki ekonomik krizin temelini bu yapısal bağımlılık oluşturur.

Anahtar Kavram

İthal İkameci Sanayileşme ve Dışa Bağımlılık

İpuçları

Sanayileşme için gereken makinelerin nerede üretildiğini düşünün.

Modelin isminde geçen 'ithal ikame' kavramı, ithal edilen her malın yurt içinde üretildiği anlamına gelmez; genellikle tüketim malları hedeflenir.

Dönemin sonunda yaşanan '70 cente muhtaç olma' durumu, sanayinin üretim girdilerini dışarıdan almak zorunda olmasıyla doğrudan ilişkilidir.

Daha Fazla Pratik

İthal ikameci modelin tıkanmasından sonra hangi istikrar kararları ile dışa açık modele geçildiğini incelemek faydalı olabilir.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 6Soru →

Türkiye'de $1960-1980$ yılları arasında uygulanan Planlı Kalkınma ve İthal İkameci Sanayileşme ( $İİS$ ) stratejisi kapsamında, özellikle $1970$ yılına gelindiğinde dış ödemeler dengesinde yaşanan ciddi tıkanıklığın ve $10$ Ağustos $1970$ devalüasyonuna gidilmesinin temel yapısal nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Sanayileşmenin ara ve yatırım malları ithalatına bağımlı yapısı nedeniyle ortaya çıkan kronik döviz darboğazı

İhracata yönelik sanayileşme modeline geçilmesiyle birlikte yerli üretimin dünya pazarlarındaki rekabet gücünü tamamen kaybetmesi

Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı'nın (

1963-1967

) sanayi yerine sadece tarımsal modernizasyonu hedeflemesi sonucu sanayi üretiminin durma noktasına gelmesi

24

Ocak Kararları ile tüm ithalat kısıtlamalarının kaldırılmasının yarattığı ani dış ticaret açığı

Merkezi yönetim bütçe açığının sadece emisyon (para basımı) yoluyla finanse edilmesi sonucu ortaya çıkan bütçe disiplinsizliği

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sanayileşmenin ara ve yatırım malları ithalatına bağımlı yapısı nedeniyle ortaya çıkan kronik döviz darboğazı

Cevap

Sanayileşmenin ara ve yatırım malları ithalatına bağımlı yapısı nedeniyle ortaya çıkan kronik döviz darboğazı

Doğru seçenek olan ara ve yatırım malları ithalatına bağımlılık ifadesi,

1960-1980

döneminin en temel yapısal sorununu tanımlar. İthal ikameci modelde, tüketim malları içeride üretilirken bu üretimi gerçekleştirecek olan fabrikaların ihtiyacı olan makineler ve ham maddeler dışarıdan alınmaya devam edilmiştir. İhracatın düşük kalması bu ithalatın finansmanını imkansız hale getirmiş ve 'döviz darboğazı' denilen krizlere yol açmıştır.

Adım Adım Çözüm

Dönemin iktisat politikasını belirle.

Bu dönemde 'İthal İkameci Sanayileşme' (

İİS

) stratejisi uygulanmıştır.

1960-1980

dönemi planlı kalkınma ve iç piyasaya dönük korumacı bir yapıdadır.

Stratejinin işleyişindeki yapısal sınırı analiz et.

'Kolay' aşamadan 'zor' aşamaya (ara ve yatırım malları üretimi) geçişte dışa bağımlılığın arttığı görülür.

Yerli sanayinin üretim yapabilmesi için gerekli olan girdi ve teknolojinin ithal edilmesi zorunludur.

1970

yılındaki krizin nedenini bu bağımlılıkla ilişkilendir.

İthalat faturası artarken, ihracat gelirlerinin yetersiz kalması sonucu döviz darboğazı yaşandığı sonucuna ulaşılır.

Dış ödemeler dengesindeki bu kronik açık,

10

Ağustos

1970

devalüasyonunu zorunlu kılmıştır.

Anahtar Kavram

İthal İkameci Sanayileşme ve Döviz Darboğazı İlişkisi

Daha Fazla Pratik

İthal ikameci sanayileşmenin 'kolay' ve 'zor' aşamaları arasındaki farkı belirleyen temel mal gruplarını inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 7Soru →

Türkiye'de $1960-1980$ dönemini kapsayan Planlı Kalkınma ve İthal İkameci Sanayileşme ( $İİS$ ) stratejisinin uygulanma sürecinde; tüketim mallarının yerli üretimiyle başlayan "kolay ithal ikame" aşamasından, ara ve sermaye mallarının üretilmesini hedefleyen "zor ithal ikame" aşasına geçişte karşılaşılan ve dönemin sonunda krizle sonuçlanan temel yapısal sorun aşağıdakilerden hangisidir?

Yerli sanayi üretiminin hammadde ve yatırım malı ithalatına bağımlı olması nedeniyle yaşanan döviz darboğazı

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın (

1933

) hedeflerinin

1960

'larda da aynen sürdürülmesi nedeniyle ortaya çıkan hantal yapı

24

Ocak

1980

Kararları ile korumacı gümrük duvarlarının daha da yükseltilmesi sonucu sanayide verimliliğin düşmesi

İthal ikameci modelin temel amacının ihracatı artırmak olması nedeniyle iç piyasada arz eksikliğinin yaşanması

Bütçe açıklarının tamamının dolaysız vergilerle kapatılmaya çalışılmasının özel sektör yatırımlarını tamamen durdurması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yerli sanayi üretiminin hammadde ve yatırım malı ithalatına bağımlı olması nedeniyle yaşanan döviz darboğazı

Cevap

Yerli sanayi üretiminin hammadde ve yatırım malı ithalatına bağımlı olması nedeniyle yaşanan döviz darboğazı

Doğru yanıt olan seçenek,

İİS

modelinin en temel yapısal tıkanıklığını ifade etmektedir. Türkiye, sanayileşme için gerekli olan makine, teçhizat ve ara mallarını ithal etmek zorundaydı. Ancak model içe dönük olduğu için ihracat gelişmemiş, bu da ithalatı finanse edecek dövizin bulunamamasına (döviz darboğazı) yol açmıştır.

Adım Adım Çözüm

1960-1980

dönemi stratejisini analiz etme

Bu dönemde Türkiye, dışarıdan alınan malların içeride üretilmesini hedefleyen İthal İkameci Sanayileşme (

İİS

) modelini benimsemiştir.

Planlı dönemin temel sanayileşme tercihi bu yöndedir.

İİS

aşamaları arasındaki farkı belirleme

"Kolay" aşamada basit tüketim malları (gıda, tekstil) üretilirken, "zor" aşamada ara mallar (kimya, demir-çelik) ve yatırım malları (makine) hedeflenmiştir.

Sanayileşmenin derinleşmesi bu geçişi zorunlu kılar.

Dönem sonundaki krizin nedenini tespit etme

1970

'li yıllardaki petrol şokları ve sanayinin üretim yapabilmek için ithalata (enerji, ara malı) muhtaç olması, döviz gelirlerinin yetersiz kalmasına yol açmıştır.

Dışa kapalı bir modelde ihracatın teşvik edilmemesi, ithalat faturasını karşılayacak dövizin bulunamamasına neden olmuştur.

Anahtar Kavram

İthal İkameci Sanayileşme Paradoksu ve Döviz Darboğazı

Daha Fazla Pratik

İthal ikameci modelden ihracata dayalı modele geçişte döviz kuru rejimlerinin (

1970

1980

devalüasyonları) rolünü inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 8Soru →

Türkiye'de $1963$ yılında başlayan planlı kalkınma sürecinde, özellikle İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ( $1968-1972$ ) döneminde ithal ikameci sanayileşmenin etkisiyle artan dış ticaret açıklarını ve döviz darboğazını aşmak amacıyla $1970$ yılında başvurulan temel iktisat politikası aracı aşağıdakilerden hangisidir?

24

Ocak

1980

Kararları ile serbest piyasa ekonomisine ve ihracata dayalı modele geçilmesi

10

Ağustos devalüasyonu ile Türk lirasının değerinin düşürülerek dış ödemeler dengesinin iyileştirilmeye çalışılması

İzmir İktisat Kongresi'nde alınan kararlar doğrultusunda özel teşebbüsün devlet eliyle desteklenmesi

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın (

1934-1938

) yürürlüğe konularak ağır sanayi yatırımlarına öncelik verilmesi

Kamu bütçesini dengelemek amacıyla dolaylı vergilerin payının azaltılıp dolaysız vergilere ağırlık verilmesi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $10$ Ağustos devalüasyonu ile Türk lirasının değerinin düşürülerek dış ödemeler dengesinin iyileştirilmeye çalışılması

Cevap

10

Ağustos

1970

tarihinde gerçekleştirilen devalüasyon ile Türk lirasının değerinin düşürülmesi

Türkiye'de planlı dönemin ikinci plan sürecinde (

1968-1972

) sanayi üretimi için gerekli olan girdi ithalatı, döviz rezervlerini zorlamış ve dış ödemeler dengesi ciddi açıklar vermiştir. Bu tıkanıklığı aşmak, ihracatı teşvik etmek ve ithalat talebini kısıtlamak amacıyla

10

Ağustos

1970

tarihinde Türk lirası devalüe edilmiştir. Bu karar, dönem içerisindeki en önemli istikrar tedbirlerinden biridir.

Adım Adım Çözüm

Dönemi ve stratejiyi belirleme

1960-1980

arası dönem 'Planlı Kalkınma' ve 'İthal İkameci Sanayileşme' (

İİS

) dönemidir.

Soruda belirtilen tarihler ve kalkınma planları bu döneme işaret etmektedir.

Sorunu analiz etme

1960

'lı yılların sonunda, sanayileşme için gereken makine ve ara malı ithalatı döviz ihtiyacını artırmış, ancak ihracatın yetersiz kalması döviz darboğazına yol açmıştır.

İİS

stratejisinin 'zor aşamasına' geçişte döviz ihtiyacı kritik bir kısıt haline gelmiştir.

Politika aracını seçme

10

Ağustos

1970

tarihinde yüksek oranlı bir devalüasyon yapılmıştır.

Dış ödemeler dengesindeki açığı kapatmak ve döviz rezervlerini korumak için en etkili araç kur ayarlamasıdır.

Anahtar Kavram

1970 Devalüasyonu ve İthal İkameci Sanayileşme Kısıtları

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 9Soru →

Türkiye'de $1960$ yılında Devlet Planlama Teşkilatının kurulmasıyla başlayan planlı dönemde uygulanan İthal İkameci Sanayileşme ( $İİS$ ) stratejisi kapsamında; dayanıksız tüketim malları üretiminden ara ve yatırım malları üretimine geçişi hedefleyen "zor ithal ikamesi" evresinde karşılaşılan ve süreci krize sürükleyen temel yapısal sorun aşağıdakilerden hangisidir?

Tarımsal ihracat gelirlerinin, sanayi sektörünün ihtiyaç duyduğu hammadde ithalatını karşılamada yetersiz kalarak bütçe açığı yaratması

Sanayileşme için gerekli olan sermaye ve ara mallarının ithalatına olan bağımlılığın devam etmesi sonucu ortaya çıkan kronik döviz darboğazı

Yerli sanayi ürünlerine yönelik iç talebin, yüksek enflasyon nedeniyle aniden çökerek üretim fazlası ve stok birikimine yol açması

Yabancı sermaye girişlerinin serbest bırakılmasıyla yerli üreticilerin teknolojik olarak rekabet edemeyip piyasadan çekilmesi

24

Ocak

1980

Kararlarıyla uygulanan devalüasyonun, ithal girdi maliyetlerini düşürerek sanayi üretimini aşırı kapasiteye ulaştırması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sanayileşme için gerekli olan sermaye ve ara mallarının ithalatına olan bağımlılığın devam etmesi sonucu ortaya çıkan kronik döviz darboğazı

Cevap

Sanayileşme için gerekli olan sermaye ve ara mallarının ithalatına olan bağımlılığın devam etmesi sonucu ortaya çıkan kronik döviz darboğazı

Doğru yanıt olan seçenek,

1960-1980

dönemindeki sanayileşme modelinin en zayıf noktasını ifade eder. Türkiye, tüketim mallarını yerli üretmeyi başarmış ancak bu üretimi gerçekleştirmek için gereken makine, teçhizat ve petrol gibi ara mallarını ithal etmeye devam etmiştir. İhracatın ihmal edilmesi ve kurun aşırı değerli tutulması, bu ithalatı finanse edecek dövizin bulunamamasına (döviz darboğazı) ve sanayinin durma noktasına gelmesine neden olmuştur.

Adım Adım Çözüm

1960-1980

dönemi stratejisinin temel mantığını analiz etme

Strateji, daha önce ithal edilen tüketim mallarının yerli üretimle ikame edilmesine (İthal İkameci Sanayileşme) dayanır.

Dönemin temel iktisat politikası olan

İİS

çerçevesini belirlemek için gereklidir.

Sanayileşme evrelerini (Kolay vs. Zor) ayırt etme

Kolay evrede gıda ve tekstil gibi ürünler üretilirken, zor evrede dayanıklı tüketim, ara ve sermaye malları (otomotiv, beyaz eşya vb.) hedeflenir.

Soruda sorulan tıkanıklığın hangi aşamada gerçekleştiğini anlamak için gereklidir.

İthal bağımlılığını ve döviz ihtiyacını değerlendirme

Zor ithal ikamesi evresinde, yerli montaj ve üretim için gerekli olan hammadde, teknoloji ve ara malların dışarıdan satın alınması gerekmektedir.

İİS

stratejisinin dış ticaret üzerindeki etkisini saptamak için gereklidir.

Döviz arzı sorununu saptama

İhracat teşvik edilmediği ve döviz kuru yapay olarak düşük tutulduğu için yeterli döviz kazanılamaz, bu da döviz darboğazına yol açar.

1970

’lerin sonunda sürecin neden tıkandığını açıklayan temel faktördür.

Anahtar Kavram

İthal İkameci Sanayileşme Paradoksu ve Döviz Darboğazı

İpuçları

Sanayileşme stratejisinin dış ticaretle olan ilişkisini ve ithal girdi bağımlılığını düşünün.

Bir ülkede üretim yapabilmek için makine ithal etmek zorundaysanız ve ihracatınız azsa en büyük engel ne olur?

1970

’li yılların sonunda yaşanan döviz krizlerinin ve '

70

sente muhtaç olma' tabirinin nedenini hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

1970

Devalüasyonu'nun nedenlerini ve sonuçlarını incelemek, bu dönemdeki tıkanıklığı anlamanıza yardımcı olabilir.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 10Soru →

Türkiye'de $1963$ yılında Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ile başlayan "Planlı Dönem"de uygulanan kalkınma planlarının hukuki niteliği ve sektörler üzerindeki etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Kalkınma planları kamu sektörü için emredici, özel sektör için ise yol gösterici (teşvik edici) niteliktedir.

Kalkınma planları hem kamu hem de özel sektör için hukuken tamamen bağlayıcı ve emredici bir yapıdadır.

Kalkınma planları sadece özel sektör yatırımlarını kısıtlamak amacıyla hazırlanmış emredici belgelerdir.

Kalkınma planları

1960

sonrası dönemde devletin ekonomiden tamamen çekilmesini öngören tavsiye kararlarıdır.

Kalkınma planları sadece tarımsal destekleme alımlarını düzenleyen yol gösterici metinlerdir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kalkınma planları kamu sektörü için emredici, özel sektör için ise yol gösterici (teşvik edici) niteliktedir.

Cevap

Kalkınma planları kamu sektörü için emredici, özel sektör için ise yol gösterici (teşvik edici) niteliktedir.

Doğru yanıt olan seçenek, Türkiye'nin

1960-1980

dönemindeki karma ekonomik yapısını tam olarak yansıtmaktadır. Bu dönemde kalkınma planları devletin (kamunun) ne yapacağını kesin olarak belirleyen 'emredici' bir belge iken, özel sektöre müdahale etmek yerine onu teşviklerle sanayileşme hedeflerine çekmeyi amaçlayan 'yol gösterici' bir nitelik taşımaktadır.

Adım Adım Çözüm

Planlı dönemin ekonomik modelini belirle.

Karma ekonomi modeli (kamu ve özel sektörün birlikte var olduğu yapı).

1960

sonrası Türkiye ekonomisi hem devletin üretimde olduğu hem de özel teşebbüsün desteklendiği bir yapıdadır.

Planın sektörlere göre uygulama gücünü analiz et.

Kamu için disiplin (emir), özel sektör için motivasyon (rehberlik).

Devlet kendi bütçesini ve yatırımlarını planla kesin olarak sınırlandırırken, özel sektörü vergi iadesi ve kredi gibi araçlarla plana uygun yatırımlara yönlendirir.

Anahtar Kavram

Planlı Kalkınmanın Niteliği (Emredici vs. Yol Gösterici)

İpuçları

Türkiye'nin o dönemdeki 'Karma Ekonomi' modelini düşünün.

Devlet kendi yatırımlarını planla sınırlar, ancak özel sektörü zorlamak yerine teşvik eder.

Daha Fazla Pratik

İthal ikameci sanayileşmenin 'zor' safhasına geçişte yaşanan döviz darboğazlarını ve

1970

devalüasyonunu inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:45s

Soru 11Soru →

Türkiye'de $1960-1980$ yılları arasında uygulanan planlı kalkınma ve ithal ikameci sanayileşme stratejisi çerçevesinde, yerli üretimin korunması amacıyla yüksek gümrük duvarları ve kotalar uygulanmıştır. Bu stratejinin 'zor' aşamasına (dayanıklı tüketim ve ara mallar) geçildiğinde, sanayi üretiminin sürdürülebilmesi için ithal girdi ihtiyacı artmış ancak yeterli döviz geliri elde edilememiştir.

Buna göre, $1970$ 'li yılların sonunda Türkiye ekonomisinde yaşanan 'döviz darboğazı'nın temel yapısal nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Sanayinin üretim yapısının ara malı ve sermaye malı ithalatına bağımlı bir nitelik kazanması

Planlı dönemin başlangıcında

1930

'lı yılların sanayi planlarının içeriğinin herhangi bir değişiklik yapılmadan aynen uygulanması

Kalkınma planlarının hem kamu sektörü hem de özel sektör yatırımları için hukuki açıdan emredici nitelikte olması

İhracatın teşvik edilmesi amacıyla Türk lirasının bu dönemin tamamında bilinçli olarak aşırı değersiz tutulması

Tarımsal destekleme alımlarının bütçe üzerindeki yükünün sanayi yatırımlarını planlı dönem boyunca tamamen durdurması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sanayinin üretim yapısının ara malı ve sermaye malı ithalatına bağımlı bir nitelik kazanması

Cevap

Sanayinin üretim yapısının ara malı ve sermaye malı ithalatına bağımlı bir nitelik kazanması

Doğru cevap, sanayi üretiminin ara malı ve sermaye malı ithalatına bağımlı hale gelmesini vurgulayan seçenektir. İthal ikameci strateji, ithal edilen tüketim mallarını içeride üretmeyi başarmış olsa da bu üretim süreci için gerekli olan makinelerin ve ara malların dışarıdan alınması zorunluluğu, ekonomiyi yeni bir tür dışa bağımlılığa sürüklemiştir. İhracatın teşvik edilmediği ve döviz kurunun aşırı değerli tutulduğu bu yapıda, sanayi üretimi için gerekli döviz bulunamamış ve sistem

1970

'li yılların sonunda tıkanmıştır.

Adım Adım Çözüm

İthal ikameci sanayileşme (İİS) stratejisinin mekanizmasını analiz etmek

İİS, daha önce ithal edilen tüketim mallarının yerli üretimini hedefler.

Stratejinin temel amacı dışa bağımlılığı azaltmak ve yerli sanayiyi kurmaktır.

Stratejinin aşamalarını ve girdi ihtiyacını değerlendirmek

Tüketim mallarından ara ve sermaye mallarına geçildikçe sanayinin 'teknoloji ve ham madde' ithalatı ihtiyacı artar.

Yerli sanayi, montaj ve üretim için gerekli olan sermaye mallarını henüz içeride üretemediği için dışarıya muhtaç kalır.

Dış ticaret dengesi ve döviz gelirleri arasındaki ilişkiyi kurmak

İç piyasaya odaklanan ve ihracatı ihmal eden yapı, artan ithalat faturasını karşılayacak döviz üretemez.

Döviz girişi sınırlı kalırken girdi ithalatı zorunluluğu döviz darboğazına yol açar.

Anahtar Kavram

İthal İkameci Sanayileşme Tuzağı (Dışa Bağımlı Sanayileşme)

İpuçları

İthal ikameci modelin üretim yapabilmek için nelere ihtiyaç duyduğunu düşünün.

Sanayinin 'yerli' üretimi gerçekleştirmek için dışarıdan makine veya ham madde alıp almadığını sorgulayın.

Daha Fazla Pratik

İthal ikameci stratejiden dışa açık büyüme modeline geçişi sağlayan

24

Ocak

1980

kararlarının temel gerekçelerini inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 15s

Soru 12Soru →

Türkiye'de $1960-1980$ dönemini kapsayan planlı kalkınma sürecinde uygulanan İthal İkameci Sanayileşme ( $İİS$ ) stratejisinde; tüketim mallarının yerli üretimle karşılandığı 'kolay ithal ikamesi' safhasından, ara ve yatırım mallarının üretilmesinin hedeflendiği 'zor ithal ikamesi' safhasına geçiş sürecinde yaşanan temel yapısal sorun aşağıdakilerden hangisidir?

Kalkınma planlarının hem kamu hem de özel sektör için emredici nitelikte olması nedeniyle özel sektörün yatırım yapmaktan kaçınması

İç piyasada toplam talebin aşırı düşük olması sonucu sanayi ürünlerine yönelik pazarın daralması ve üretimin durması

Kamu harcamalarının ve sosyal transferlerin bütçede yarattığı açıkların, sanayi yatırımlarının finansmanını teknik olarak engellemesi

Sanayi sektörünün istihdamdaki payının tarım sektörünü geçmesi nedeniyle kırsal alanda üretimin durması ve gıda arzı sorunu yaşanması

Sanayinin üretim için ihtiyaç duyduğu ara ve sermaye malı ithalatının, yetersiz ihracat gelirleri nedeniyle karşılanamaması sonucu oluşan döviz darboğazı

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sanayinin üretim için ihtiyaç duyduğu ara ve sermaye malı ithalatının, yetersiz ihracat gelirleri nedeniyle karşılanamaması sonucu oluşan döviz darboğazı

Cevap

Sanayinin üretim için ihtiyaç duyduğu ara ve sermaye malı ithalatının, yetersiz ihracat gelirleri nedeniyle karşılanamaması sonucu oluşan döviz darboğazı

İthal ikameci sanayileşme stratejisi, 'zor' safhaya geçildiğinde daha karmaşık teknoloji ve sermaye yoğun ara mallarına ihtiyaç duyar. Türkiye'de sanayi bu aşamada dışarıdan gelecek makine ve ham maddeye bağımlı kalmış, ihracatın teşvik edilmemesi nedeniyle bu ithalatı karşılayacak döviz üretilememiştir. Bu durum tarihte 'Döviz Darboğazı' olarak adlandırılan ve

1980

öncesi kuyruklara, karaborsaya ve ekonomik duraksamaya yol açan temel yapısal sorundur.

Adım Adım Çözüm

Dönemin stratejisini tanımlama

1960-1980

arası Türkiye'de dışa kapalı, iç piyasaya yönelik İthal İkameci Sanayileşme (

İİS

) modeli uygulanmıştır.

Sorunun bağlamını ve uygulanan ekonomik modelin temel mantığını anlamak için gereklidir.

Safha ayrımını analiz etme

Modelin ilk aşaması tüketim malları (buzdolabı, radyo vb.) üretimidir (kolay safha). İkinci aşama ise bu malları üreten makinelerin ve ara malların (demir-çelik, petrokimya) üretimidir (zor safha).

Tıkanıklığın neden sadece ikinci safhada ortaya çıktığını belirlemek için bu ayrım kritiktir.

Dış bağımlılık ve döviz ilişkisini kurma

Sanayi büyüdükçe daha fazla ara malı ithalatına ihtiyaç duymuş, ancak model iç piyasaya odaklandığı için ihracat yeterince artmamıştır.

Üretim için gereken döviz ihtiyacının karşılanamaması, modelin yapısal sınırını (darboğaz) oluşturur.

Anahtar Kavram

İthal İkameci Sanayileşmede Döviz Darboğazı ve Dış Bağımlılık

Tahmini Süre:1m 15s

1960-1980 Dönemi: Planlı Kalkınma ve İthal İkameci Sanayileşme

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar