Compton Saçılması

11 soru

Soru 1Soru

Durgun haldeki bir elektron üzerine gönderilen λ\lambda dalga boylu ve pp momentum büyüklüğüne sahip bir foton, elektronla etkileştikten sonra gelen doğrultusuyla 9090^\circ açı yapacak şekilde saçılmaktadır. Saçılan fotonun momentum büyüklüğü pp', dalga boyu ise λ\lambda' olarak ölçülmektedir.

Buna göre, saçılma sonrası elektronun kazandığı momentum büyüklüğü (pep_e) ve fotonun fiziksel nicelikleri ile ilgili;

I. Elektronun momentum büyüklüğü pe=p2+(p)2p_e = \sqrt{p^2 + (p')^2} bağıntısı ile hesaplanır.
II. Saçılan fotonun yayılma hız��, gelen fotonunkinden küçüktür.
III. Saçılan fotonun dalga boyu λ=λ+hmec\lambda' = \lambda + \frac{h}{m_e c} olur (Burada hh Planck sabiti, mem_e elektronun durgun kütlesi, cc ise ışık hızıdır).

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve III

Cevap

Elektronun momentumunun büyüklüğü vektörel korunum gereği pe=p2+(p)2p_e = \sqrt{p^2 + (p')^2} olur ve saçılan fotonun dalga boyu λ=λ+hmec\lambda' = \lambda + \frac{h}{m_e c} olarak hesaplanır. Bu nedenle birinci ve üçüncü öncüller doğrudur.
I ve III öncüllerinin doğru olduğunu belirten seçenek doğrudur. Momentumun vektörel korunumu yazılıp fotonun dik saçıldığı göz önüne alındığında, elektronun momentumunun fotonların momentum büyüklüklerinin karelerinin toplamının kareköküne eşit olduğu görülür. Ayrıca saçılma açısı formülde yerine koyulduğunda saçılan fotonun dalga boyu doğru hesaplanır.

Adım Adım Çözüm

1
Momentumun vektörel korunumunu inceleyin.
Çarpışma öncesindeki toplam momentum, gelen fotonun momentumu olan p\vec{p} kadardır. Çarpışma sonrasındaki toplam momentum ise saçılan fotonun momentumu (p\vec{p}') ile saçılan elektronun momentumunun (pe\vec{p}_e) vektörel toplamıdır. Buradan p=p+pe\vec{p} = \vec{p}' + \vec{p}_e yazılır. Foton 9090^\circ açıyla saçıldığına göre p\vec{p} ile p\vec{p}' birbirine diktir. Vektörler dik üçgen oluşturacak şekilde çizildiğinde hipotenüs pe\vec{p}_e olur. Pisagor bağıntısı uygulandığında pe2=p2+(p)2    pe=p2+(p)2p_e^2 = p^2 + (p')^2 \implies p_e = \sqrt{p^2 + (p')^2} elde edilir.
Compton saçılmasında çizgisel momentum vektörel olarak korunur.
2
Saçılan fotonun hızını değerlendirin.
Fotonlar boşlukta her zaman ışık hızı (cc) ile yayılırlar. Çarpışmada foton enerjisinin bir kısmını elektrona aktararak enerjisini ve frekansını kaybetse de, boşluktaki yayılma hızı değişmez. Dolayısıyla saçılan fotonun hızı gelen fotonunkine eşittir.
Elektromanyetik dalgaların yayılma hızı sadece içinde bulundukları ortama bağlıdır; boşlukta tüm elektromanyetik dalgalar ışık hızıyla yayılır.
3
Saçılan fotonun dalga boyunu Compton dalga boyu kayması formülüyle hesaplayın.
Compton saçılmasında dalga boyu değişimi Δλ=λλ=hmec(1cosθ)\Delta \lambda = \lambda' - \lambda = \frac{h}{m_e c}(1 - \cos\theta) bağıntısı ile verilir. Burada saçılma açısı θ=90\theta = 90^\circ olduğundan cos90=0\cos 90^\circ = 0 olur. Formülde yerine yazıldığında λλ=hmec    λ=λ+hmec\lambda' - \lambda = \frac{h}{m_e c} \implies \lambda' = \lambda + \frac{h}{m_e c} bulunur.
Saçılan fotonun dalga boyu, saçılma açısına ve saçılmayı gerçekleştiren parçacığın durgun kütlesine bağlı olarak artar.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında çizgisel momentumun vektörel korunumu, fotonun boşluktaki hızının sabitliği ve dalga boyunun saçılma açısına bağlı olarak artması.
Soru 2Soru

Durgun haldeki serbest bir elektrona gönderilen EE enerjili ve PP momentum büyüklüğüne sahip bir foton, elektronla etkileşerek şekildeki gibi Compton saçılması gerçekleştiriyor.

Buna göre;

I. Saçılan fotonun boşluktaki yayılma hızının büyüklüğü, gelen fotonunkine eşittir.
II. Çarpışma sonrasında sistemin toplam momentum büyüklüğü için Pgelen=Psac¸ılan+PelektronP_{\text{gelen}} = P_{\text{saçılan}} + P_{\text{elektron}} ilişkisi geçerlidir.
III. Saçılan fotonun dalga boyu, gelen fotonun dalga boyundan daha büyüktür.

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve III

Cevap

I ve III öncüllerinin doğru olduğunu belirten seçenek
Boşlukta yayılan fotonların hızları daima ışık hızına (cc) eşittir, bu yüzden saçılan fotonun hızı değişmez. Çarpışmada enerji kaybeden fotonun dalga boyu artar. Momentum ise yönlü bir büyüklük olduğundan skaler olarak değil, vektörel olarak korunur. Bu nedenle I ve III öncüllerini içeren seçenek doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
Fotonun yayılma hızını analiz etmek
Foton boşlukta her zaman ışık hızı (cc) ile yayılır. Compton saçılması sonucunda foton enerji kaybetse de boşlukta yayılmaya devam ettiği için yayılma hızının büyüklüğü değişmez (vgelen=vsac¸ılan=cv_{\text{gelen}} = v_{\text{saçılan}} = c). Bu nedenle I. öncül doğrudur.
Fotonun hızı ortama bağlıdır ve boşlukta sabittir.
2
Momentum korunumunu vektörel ve skaler olarak incelemek
Compton saçılmasında çizgisel momentum korunur, ancak bu korunum vektörel bir eşitlikle ifade edilir: Pgelen=Psac¸ılan+Pelektron\vec{P}_{\text{gelen}} = \vec{P}_{\text{saçılan}} + \vec{P}_{\text{elektron}}. Foton ve elektron farklı doğrultularda saçıldıkları için momentum büyüklükleri doğrudan skaler olarak toplanamaz (PgelenPsac¸ılan+PelektronP_{\text{gelen}} \neq P_{\text{saçılan}} + P_{\text{elektron}}). Bu nedenle II. öncül yanlıştır.
Momentum yönlü (vektörel) bir büyüklüktür.
3
Fotonun dalga boyundaki değişimi belirlemek
Çarpışmada foton enerjisinin bir kısmını elektrona aktarır, bu yüzden saçılan fotonun enerjisi gelen fotonunkinden küçük olur (Esac¸ılan<EgelenE_{\text{saçılan}} < E_{\text{gelen}}). Fotonun enerjisi dalga boyu ile ters orantılı olduğundan (E=hcλE = \frac{hc}{\lambda}), saçılan fotonun dalga boyu gelen fotonunkinden büyük olur (λsac¸ılan>λgelen\lambda_{\text{saçılan}} > \lambda_{\text{gelen}}). Bu nedenle III. öncül doğrudur.
Enerjinin korunumu gereği foton enerji kaybeder ve dalga boyu büyür.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında fotonun hızı değişmez, enerjisi azalır ve dalga boyu artar. Momentum ise vektörel olarak korunur.
Soru 3Soru

Bir Compton saçılması deneyinde, durgun hâldeki serbest bir elektron üzerine gönderilen EE enerjili ve pp momentum büyüklüğündeki bir foton, elektronla etkileştikten sonra saçılıyor. Saçılan fotonun enerjisi EE' ve momentum büyüklüğü pp' olurken; saçılan elektronun kinetik enerjisi EkE_k ve momentum büyüklüğü pep_e olarak ölçülüyor.

Buna göre saçılma sürecinde;

I. Saçılan fotonun yayılma hızı, gelen fotonun yayılma hızından daha küçüktür.
II. Gelen foton, saçılan foton ve saçılan elektronun momentum büyüklükleri arasında p=p+pep = p' + p_e ilişkisi vardır.
III. Saçılan fotonun dalga boyu, gelen fotonun dalga boyundan büyüktür.

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yalnız III

Cevap

Yalnız üçüncü öncülü içeren seçenek doğrudur.
Saçılan fotonun enerjisi azaldığı için dalga boyu artar ve bu yüzden üçüncü öncül doğrudur. Foton hızı ışık hızında sabit kalır ve momentum korunumu vektöreldir, bu nedenle diğer öncüller yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Fotonların yayılma hızlarını inceleme
Saçılan foton da gelen foton gibi bir elektromanyetik dalga olup boşlukta ışık hızı (cc) ile yayılır. Dolayısıyla saçılan fotonun hızı azalmaz, büyüklüğü değişmeden cc kalır. Bu nedenle birinci öncül yanlıştır.
Fotonun hızı sadece yayıldığı ortama bağlıdır, enerjisinin veya momentumunun değişmesi hızının büyüklüğünü değiştirmez.
2
Momentum korunumunu vektörel olarak analiz etme
Compton saçılmasında çizgisel momentum vektörel olarak korunur (p=p+pe\vec{p} = \vec{p}' + \vec{p}_e). Saçılan foton ve elektron farklı doğrultularda hareket ettiği için momentum büyüklükleri arasında skaler olarak p=p+pep = p' + p_e eşitliği kurulamaz (p<p+pep < p' + p_e). Bu nedenle ikinci öncül yanlıştır.
Momentum yönlü (vektörel) bir büyüklük olduğundan, korunumu ancak vektör toplamı kurallarıyla ifade edilebilir.
3
Enerji korunumu bağıntısından dalga boyu değişimini çıkarma
Enerjinin korunumu yasasına göre, gelen fotonun enerjisinin bir kısmı elektrona aktarılır (E=E+EkE = E' + E_k). Saçılan fotonun enerjisi azalır (E<EE' < E). Planck bağıntısı (E=hcλE = \frac{hc}{\lambda}) uyarınca enerji ile dalga boyu ters orantılı olduğundan, saçılan fotonun dalga boyu artar (λ>λ\lambda' > \lambda). Bu nedenle üçüncü öncül doğrudur.
Enerji korunumu ile foton enerjisinin dalga boyuna bağlılığını birleştirerek saçılan fotonun dalga boyunun arttığını belirlemek.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında çizgisel momentumun vektörel korunumu, toplam enerjinin korunumu ve fotonların boşluktaki yayılma hızının sabitliği.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 4Soru

Durgun bir elektron üzerine gönderilen yüksek enerjili bir X-ışını fotonunun Compton saçılması gerçekleştirdiği bir olayda; saçılan fotonun boşluktaki yayılma sürati gelen fotonunkine eşit kalırken, saçılan foton ile saçılan elektronun momentum büyüklüklerinin skaler toplamı gelen fotonun momentum büyüklüğüne eşittir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: False

Cevap

İfade yanlıştır. Compton saçılmasında fotonun sürati değişmez ve ışık hızına (cc) eşit kalır; ancak çizgisel momentum vektörel olarak korunduğu için saçılan foton ve elektronun momentum büyüklüklerinin skaler toplamı gelen fotonun momentum büyüklüğünden büyüktür.
İfade yanlıştır çünkü Compton saçılmasında çizgisel momentum vektörel olarak korunur. Saçılan foton ve saçılan elektron farklı doğrultularda hareket ettiğinden, bu iki parçacığın momentum büyüklüklerinin skaler toplamı (psac\cılan+pelektronp_{saçılan} + p_{elektron}), gelen fotonun momentum büyüklüğünden (pgelenp_{gelen}) daima daha büyük olmak zorundadır. Süratlerin eşit kalması ise fotonun doğası gereği doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
Fotonların süratlerinin karşılaştırılması
Gelen fotonun sürati vgelen=cv_{gelen} = c ve saçılan fotonun sürati vsac\cılan=cv_{saçılan} = c olup birbirine eşittir.
Fotonlar boşlukta her zaman ışık hızı (cc) ile yayılırlar; saçılma sonrasında ortam değişmediği için süratleri değişmez.
2
Momentumun vektörel korunumu yasasının yazılması
Toplam momentum vektörel olarak korunur: pgelen=psac\cılan+pelektron\vec{p}_{gelen} = \vec{p}_{saçılan} + \vec{p}_{elektron}.
Saçılma esnasında dışarıdan etki eden net bir kuvvet olmadığı için momentum vektörel olarak korunmak zorundadır.
3
Vektörel toplam ile skaler toplamın karşılaştırılması
Saçılan foton ve saçılan elektron farklı yönlere saçıldığından, momentum vektörleri aralarında açı olacak şekilde toplanır. Üçgen eşitsizliği prensibine göre, saçılan fotonun momentum büyüklüğü (psac\cılanp_{saçılan}) ile elektronun momentum büyüklüğünün (pelektronp_{elektron}) skaler toplamı, gelen fotonun momentum büyüklüğünden (pgelenp_{gelen}) her zaman daha büyüktür (psac\cılan+pelektron>pgelenp_{saçılan} + p_{elektron} > p_{gelen}).
Aralarında açı olan iki vektörün toplamının büyüklüğü, bu iki vektörün büyüklüklerinin skaler toplamından daima küçüktür.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında foton süratinin değişmezliği ve momentumun vektörel korunumu
Soru 5Soru

Compton saçılması olayında, durgun haldeki bir serbest elektronla çarpışarak saçılan bir fotonun boşluktaki yayılma hızı, çarpışmadan önceki yayılma hızından daha düşüktür. Bu ifade doğru mudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: False

Cevap

Bu ifade yanlıştır. Compton saçılmasında saçılan fotonun boşluktaki yayılma hızı değişmez ve ışık hızına (cc) eşit kalır.
Fotonların boşluktaki hızı daima ışık hızına (cc) eşittir ve enerjilerine bağlı değildir. Compton saçılmasında foton enerji kaybetmesine rağmen yayılma hızı değişmez. Dolayısıyla verilen ifade yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Fotonların boşluktaki yayılma hızını belirleyen faktörleri hatırlay��n.
Fotonların boşluktaki hızı sadece ortama bağlıdır ve daima ışık hızı (cc) değerine eşittir.
Hızın fotonun enerjisinden veya frekansından ba��ımsız olduğunu belirlemek için.
2
Compton saçılması sonrasında fotonun hızındaki değişimi analiz edin.
Çarpışma sonucunda fotonun enerjisi ve frekansı azalır, dalga boyu artar; fakat yayıldığı ortam değişmediği için hızı (cc) sabit kalır.
Saçılma sonrasındaki foton hızını başlangıçtakiyle karşılaştırmak için.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında saçılan fotonun hızının ışık hızına (cc) eşit kalması.
Tahmini Süre:45s
Soru 6Soru

Bir Compton saçılması olayında, durgun haldeki serbest bir elektron ile etkileşerek saçılan fotonun momentum büyüklüğü ile saçılan elektronun momentum büyüklüğünün skaler toplamı, gelen fotonun momentum büyüklüğüne eşittir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: False

Cevap

İfade yanlıştır. Compton saçılmasında momentum vektörel olarak korunur; bu nedenle saçılan foton ve elektronun momentum büyüklüklerinin skaler toplamı, gelen fotonun momentum büyüklüğüne eşit değil, ondan daima büyüktür.
Momentum yönlü bir büyüklük olduğundan korunumu vektörel denklemle sağlanır. Saçılan foton ve saçılan elektron aralarında açı olacak şekilde hareket ettikleri için momentum büyüklüklerinin skaler toplamı başlangıçtaki gelen fotonun momentum büyüklüğünden büyüktür.

Adım Adım Çözüm

1
Momentumun vektörel yapısını tanımlamak.
Compton saçılmasında momentum korunumu vektörel bir denklemle ifade edilir: pgelen=psac\cılan_foton+psac\cılan_elektron\vec{p}_{gelen} = \vec{p}_{saçılan\_foton} + \vec{p}_{saçılan\_elektron}.
Compton saçılması iki boyutta gerçekleşen bir çarpışma olayı olduğu için momentumun yönlü korunumu esastır.
2
Vektörel toplama işlemini geometrik olarak analiz etmek.
Gelen fotonun momentum vektörü (p\vec{p}), saçılan fotonun momentum vektörü (p\vec{p}') ve saçılan elektronun momentum vektörünün (pe\vec{p}_e) vektörel toplamıdır. Bu üç vektör uç uca eklendiğinde kapalı bir vektör üçgeni oluşturur.
Vektörel korunumun fiziksel büyüklükler üzerindeki sınırlamalarını görmek.
3
Üçgen eşitsizliği ilkesini büyüklükler arasındaki ilişkiye uygulamak.
Saçılan foton ve saçılan elektron doğrusal olmayan yönlerde hareket ettiğinden, oluşan üçgende iki kenar uzunluğunun toplamı üçüncü kenarın uzunluğundan büyüktür. Dolayısıyla, p+pe>pp' + p_e > p ilişkisi geçerlidir.
Skaler toplamın vektörel toplamın büyüklüğünden her zaman daha büyük olacağını matematiksel olarak kanıtlamak.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında momentumun vektörel korunumu ve skaler toplam yanılgısı.
Soru 7Soru

Laboratuvarda gerçekleştirilen bir Compton saçılması deneyinde, durgun bir serbest elektron ile etkileşen X-ışını fotonunun saçılma süreci incelenmektedir. Gelen fotonun çizgisel momentumu pg\vec{p}_g, saçılan fotonun çizgisel momentumu ps\vec{p}_s ve saçılan elektronun çizgisel momentumu pe\vec{p}_e olarak modellenmiştir.

Buna göre, bu etkileşim sürecinde gerçekleşen korunum yasaları ve fiziksel nicelikler ile ilgili;

I. pg=ps+pe\vec{p}_g = \vec{p}_s + \vec{p}_e
II. pg=ps+pep_g = p_s + p_e
III. Gelen fotonun sürati, saçılan fotonun süratinden büyüktür.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yalnız I

Cevap

Yalnız I
Compton saçılması olayında momentum vektörel olarak korunur, bu yüzden birinci öncül doğrudur. Momentum vektörleri aynı doğrultuda olmadığı için skaler toplamları gelen fotonun momentum büyüklüğüne eşit olamaz, bu yüzden ikinci öncül yanlıştır. Fotonların boşluktaki hızı ortama bağlı olup ışık hızına eşittir; çarpışma sonucu fotonun sürati değişmez, bu yüzden üçüncü öncül de yanlıştır. Dolayısıyla sadece birinci öncül doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
Momentumun vektörel korunumunu analiz etme
pg=ps+pe\vec{p}_g = \vec{p}_s + \vec{p}_e bağıntısı elde edilir.
Compton saçılması esnek bir çarpışma olup, sisteme dışarıdan net bir kuvvet etki etmediği için çizgisel momentum vektörel olarak korunur.
2
Momentum büyüklüklerinin skaler ilişkisini değerlendirme
pg<ps+pep_g < p_s + p_e olduğu görülür.
Saçılan foton ile saçılan elektronun momentum vektörleri aralarında açı oluşturacak şekilde farklı yönlerdedir. Vektör toplamı kuralına göre, aralarında açı bulunan iki vektörün büyüklükleri toplamı, bileşke vektörün büyüklüğünden her zaman daha büyüktür. Bu nedenle skaler eşitlik yazılamaz.
3
Fotonların süratlerini karşılaştırma
vg=vs=cv_g = v_s = c olduğu belirlenir.
Hem gelen foton hem de saçılan foton elektromanyetik dalgadır ve boşlukta ışık hızı (cc) ile yayılırlar. Etkileşimde fotonun enerjisi azalsa da hızı veya sürati değişmez.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında çizgisel momentumun vektörel korunumu ve foton hızının değişmezliği.
Soru 8Soru

Compton saç��lması olayında, λ\lambda dalga boylu ve PP momentum büyüklüğüne sahip bir X-ışını fotonu, durgun haldeki serbest bir elektronla etkileşerek saçılmaktadır. Saçılma sonucunda fotonun dalga boyu 2λ2\lambda olmaktadır.

Buna göre;

I. Saçılan fotonun boşluktaki yayılma hızı, gelen fotonun hızına eşittir.
II. Saçılan elektronun momentum büyüklüğü P2\frac{P}{2}'den büyüktür.
III. Saçılan elektronun kinetik enerjisi, saçılan fotonun enerjisine eşittir.

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I, II ve III

Cevap

Saçılan fotonun boşluktaki hızı gelen fotonun hızına eşittir, saçılan elektronun momentum büyüklüğü P/2'den büyüktür ve saçılan elektronun kinetik enerjisi saçılan fotonun enerjisine eşittir.
Compton saçılması olayında, elektromanyetik dalga olan foton boşlukta yayıldığından hızı değişmez ve ışık hızına (c) eşit kalır. Enerji korunumuna göre, gelen fotonun enerjisi (E) saçılan fotonun enerjisi (E/2) ile saçılan elektronun kinetik enerjisinin toplamına eşittir; bu da elektronun kinetik enerjisini E/2 yapar. Momentum vektörel korunduğu için elektronun momentum büyüklüğü, aradaki saçılma açısı nedeniyle iki fotonun momentum büyüklükleri farkından (P - P/2 = P/2) daha büyük olmak zorundadır.

Adım Adım Çözüm

1
Gelen ve saç��lan fotonların enerjilerini belirleme.
Gelen fotonun enerjisi Egelen=hcλ=EE_{\text{gelen}} = \frac{hc}{\lambda} = E ise, saçılan fotonun enerjisi Esacilan=hc2λ=E2E_{\text{sacilan}} = \frac{hc}{2\lambda} = \frac{E}{2} olur.
Planck formülüne göre fotonun enerjisi dalga boyu ile ters orantılıdır.
2
Enerji korunumu ile saçılan elektronun kinetik enerjisini bulma.
Toplam enerji korunduğundan Egelen=Esacilan+Eelektron    E=E2+Eelektron    Eelektron=E2E_{\text{gelen}} = E_{\text{sacilan}} + E_{\text{elektron}} \implies E = \frac{E}{2} + E_{\text{elektron}} \implies E_{\text{elektron}} = \frac{E}{2} olur. Bu durumda elektronun kinetik enerjisi, saçılan fotonun enerjisine (E/2E/2) eşittir (III. yargı doğru).
Compton saçılması esnek bir çarpışma olduğundan toplam enerji korunur.
3
Saçılan fotonun hızını analiz etme.
Gelen foton ve saçılan foton boşlukta ışık hızı (cc) ile yayılır. Hızlarında herhangi bir değişiklik olmaz (I. yargı doğru).
Elektromanyetik dalgaların boşluktaki yayılma hızı, dalga boyu veya enerjiden bağımsız olarak sabittir.
4
Momentumun vektörel korunumunu inceleyerek elektronun momentum büyüklüğünü belirleme.
Fotonun dalga boyu 2λ2\lambda olduğundan momentum büyüklüğü Psacilan=P2P_{\text{sacilan}} = \frac{P}{2} olur. Vektörel momentum korunumu Pgelen=Psacilan+Pelektron\vec{P}_{\text{gelen}} = \vec{P}_{\text{sacilan}} + \vec{P}_{\text{elektron}} olduğundan Pelektron=PgelenPsacilan\vec{P}_{\text{elektron}} = \vec{P}_{\text{gelen}} - \vec{P}_{\text{sacilan}} elde edilir. Aralarında sıfırdan farklı bir açı olduğu için elektronun momentum büyüklüğü skaler farktan büyük olmalıdır: Pelektron>PP2    Pelektron>P2P_{\text{elektron}} > P - \frac{P}{2} \implies P_{\text{elektron}} > \frac{P}{2} (II. yargı doğru).
Momentum vektörel bir büyüklük olup, vektörel çıkarma işleminde üçgen eşitsizliği geçerlidir.

Anahtar Kavram

Compton Saçılmasında Enerji ve Vektörel Momentum Korunumu
Soru 9Soru

Durgun hâldeki bir serbest elektronla çarpışan yüksek enerjili bir XX-ışını fotonunun, şekilde gösterildiği gibi tam geri saçılmaya (180180^\circ) uğradığı bir Compton saçılması olayı gerçekleşmektedir.

Çarpışma öncesinde gelen fotonun dalga boyu λ1\lambda_1, çarpışma sonrasında saçılan fotonun dalga boyu λ2\lambda_2 ve saçılan elektronun de Broglie dalga boyu ise λe\lambda_e olarak ölçülüyor.

Buna göre; λ1\lambda_1, λ2\lambda_2 ve λe\lambda_e dalga boylarının büyüklüklerini büyükten küçüğe doğru sıralayınız.

Öğeleri doğru sıraya koymak için sürükleyin

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Dalga boylarının büyükten küçüğe doğru sıralanışı λ2>λ1>λe\lambda_2 > \lambda_1 > \lambda_e şeklindedir.
Compton saçılmasında enerjinin korunumu gereği gelen fotonun enerjisi saçılan fotonun enerjisinden büyüktür. Bu durum saçılan fotonun dalga boyunun gelen fotonun dalga boyundan büyük olmasına yol açar (λ2>λ1\lambda_2 > \lambda_1). Fotonun tam geri saçılması durumunda momentumun vektörel korunumu, elektronun momentumunun gelen fotonun momentumundan büyük olmasını gerektirir (pe=p1+p2    pe>p1p_e = p_1 + p_2 \implies p_e > p_1). de Broglie bağıntısına göre momentum ile dalga boyu ters orantılı olduğundan, elektronun de Broglie dalga boyu gelen fotonun dalga boyundan küçüktür (λe<λ1\lambda_e < \lambda_1). Bu ilişkiler birleştirildiğinde doğru sıralama λ2>λ1>λe\lambda_2 > \lambda_1 > \lambda_e şeklinde olur.

Adım Adım Çözüm

1
Enerji korunumunu kullanarak fotonların dalga boylarını karşılaştırın.
λ2>λ1\lambda_2 > \lambda_1
Compton saçılmasında gelen foton enerjisinin bir kısmını elektrona aktarır. Enerjisi azalan fotonun frekansı azalırken dalga boyu artar (E=hcλE = \frac{hc}{\lambda}). Dolayısıyla saçılan fotonun dalga boyu gelen fotonunkinden büyüktür.
2
Momentum korunumunu vektörel olarak yazıp elektronun momentumunu gelen fotonun momentumu cinsinden bulun.
pe=p1+p2p_e = p_1 + p_2
Gelen fotonun momentum vektörü p1\vec{p}_1, saçılan fotonunki p2\vec{p}_2 ve elektronunki pe\vec{p}_e olmak üzere, momentum korunumu p1=p2+pe\vec{p}_1 = \vec{p}_2 + \vec{p}_e şeklindedir. Foton tam geri saçıldığı için (180180^\circ), momentum yönleri zıt olur. Bu durumda skaler büyüklük ilişkisi pe=p1+p2p_e = p_1 + p_2 olur. Fotonun momentumu pozitif bir değer olduğundan, elektronun momentumunun büyüklüğü gelen fotonun momentumunun büyüklüğünden fazladır (pe>p1p_e > p_1).
3
de Broglie ilişkisini kullanarak elektronun dalga boyu ile gelen fotonun dalga boyunu karşılaştırın ve genel sıralamayı elde edin.
λ2>λ1>λe\lambda_2 > \lambda_1 > \lambda_e
Bir taneciğin de Broglie dalga boyu λ=hp\lambda = \frac{h}{p} ile verilir. Benzer şekilde fotonun dalga boyu da λ=hp\lambda = \frac{h}{p}'dir. Momentum büyüklükleri arasındaki pe>p1>p2p_e > p_1 > p_2 ilişkisi ters orantılı olarak dalga boylarında λe<λ1<λ2\lambda_e < \lambda_1 < \lambda_2 ilişkisine yol açar. Büyükten küçüğe doğru sıralandığında λ2>λ1>λe\lambda_2 > \lambda_1 > \lambda_e elde edilir.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında enerji ve momentumun korunumu ile de Broglie dalga boyu ilişkisi.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 10Soru

Serbest bir elektronla çarpışan yüksek enerjili bir fotonun saçılma süreci incelenmektedir. Çarpışma sonrasında, saçılan fotonun momentum vektörü (p2\vec{p}_2) ile saçılan elektronun momentum vektörünün (pe\vec{p}_e) birbirine dik olduğu (p2pe\vec{p}_2 \perp \vec{p}_e) gözlenmiştir. Gelen fotonun momentum büyüklüğü p1p_1, saçılan fotonun momentum büyüklüğü p2p_2, ışığın boşluktaki yayılma hızı ise cc’dir.

Buna göre saçılma açısı θ\theta (p1\vec{p}_1 ile p2\vec{p}_2 doğrultuları arasındaki açı) ve saçılan tanecikler ile ilgili;

I. Saçılan fotonun boşluktaki hızı, gelen fotonun hızından küçüktür.
II. Momentum büyüklükleri arasında p12=p22+pe2p_1^2 = p_2^2 + p_e^2 ilişkisi vardır.
III. Saçılma açısının kosinüsü cosθ=p2p1\cos\theta = \frac{p_2}{p_1} eşitliği ile ifade edilir.

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: II ve III

Cevap

Momentum büyüklükleri arasında kareler toplamı ilişkisi bulunan ve saçılma açısının kosinüsünü momentum oranları ile veren seçenek doğrudur.
Çarpışma sonrasında saçılan fotonun momentumu ile saçılan elektronun momentumu birbirine dik olduğu için, momentumun vektörel korunumu olan p1=p2+pe\vec{p}_1 = \vec{p}_2 + \vec{p}_e ifadesi geometrik olarak bir dik üçgen belirtir. Bu dik üçgende hipotenüs gelen fotonun momentumu (p1p_1), dik kenarlar ise saçılan foton (p2p_2) ve elektronun (pep_e) momentumlarıdır. Buradan hareketle p12=p22+pe2p_1^2 = p_2^2 + p_e^2 Pisagor bağıntısı ve kosinüs tanımından cosθ=p2p1\cos\theta = \frac{p_2}{p_1} elde edilir. Fotonun boşluktaki yayılma hızı ise saçılma sonrasında değişmeyip ışık hızına (cc) eşit kalır.

Adım Adım Çözüm

1
Fotonun hızının değişip değişmediğini analiz etme.
Gelen foton da saçılan foton da birer elektromanyetik dalgadır ve boşluktaki yayılma hızları daima ışık hızına (cc) e��ittir. Dolayısıyla hız büyüklüğü değişmez, birinci öncül yanlıştır.
Compton saçılmasında fotonun enerjisi ve momentumu azalsa da hızı ortama bağlı olduğundan boşluktaki hızı sabit kalır.
2
Momentumun vektörel korunum denklemini yazma.
Sistemin ilk çizgisel momentumu, son çizgisel momentumuna vektörel olarak eşit olmalıdır: p1=p2+pe\vec{p}_1 = \vec{p}_2 + \vec{p}_e.
Dışarıdan etki eden net bir dış kuvvet olmadığından çizgisel momentum korunur.
3
Vektörlerin geometrik ilişkisini belirleme.
p2\vec{p}_2 ile pe\vec{p}_e vektörleri birbirine dik olduğundan, bu iki vektörün uca eklenmesiyle oluşan toplam vektörü p1\vec{p}_1, bir dik üçgenin hipotenüsü olur. Pisagor teoreminden: p12=p22+pe2p_1^2 = p_2^2 + p_e^2 elde edilir. İkinci öncül doğrudur.
Vektörel toplama işleminde dik iki bileşenin bileşkesinin büyüklüğü Pisagor bağıntısı ile hesaplanır.
4
Saçılma aç��sı θ\theta ile momentum büyüklükleri arasındaki trigonometrik ilişkiyi kurma.
Oluşan dik üçgende, p1\vec{p}_1 (hipotenüs) ile p2\vec{p}_2 (komşu kenar) arasındaki açı θ\theta olduğundan, cosθ=Koms¸u KenarHipotenu¨s=p2p1\cos\theta = \frac{\text{Komşu Kenar}}{\text{Hipotenüs}} = \frac{p_2}{p_1} olur. Üçüncü öncül doğrudur.
Kosinüs fonksiyonu, dik üçgende komşu dik kenarın hipotenüse oranı olarak tanımlanır.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında çizgisel momentumun vektörel olarak korunması ve fotonun boşluktaki hızının değişmezliği.
Tahmini Süre:3m 0s
Soru 11Soru

Bir Compton saçılması olayında, çizgisel momentumu P\vec{P} (büyüklüğü PP) olan bir X-ışını fotonu, durgun kabul edilen serbest bir elektronla etkileşmektedir. Etkileşimden sonra saçılan fotonun çizgisel momentumu Pf\vec{P}_f (büyüklüğü PfP_f), sa��ılan elektronun çizgisel momentumu ise Pe\vec{P}_e (büyüklüğü PeP_e) olmaktadır.

Buna göre, bu etkileşim süreciyle ilgili,

I. P=Pf+PeP = P_f + P_e
II. P=Pf+Pe\vec{P} = \vec{P}_f + \vec{P}_e
III. Saçılan fotonun yayılma sürati, gelen fotonun yayılma süratinden daha küçüktür.

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yalnız II

Cevap

Çizgisel momentumun korunumu vektörel bir yasa olduğundan saçılma öncesi ve sonrası momentum vektörleri birbirine eşittir (\vec{P} = \vec{P}_f + \vec{P}_e). Ancak momentum büyüklükleri skaler olarak toplanamaz (P<Pf+PeP < P_f + P_e). Ayrıca fotonun boşluktaki yayılma sürati enerjisi değişse bile sabit kalır ve ışık hızına (cc) eşittir. Dolayısıyla doğru olan yargı 'Yalnız II' ifadesidir.
Çizgisel momentumun korunumu vektörel bir yasadır. Çarpışma öncesi ve sonrası momentum vektörleri arasındaki ilişki P=Pf+Pe\vec{P} = \vec{P}_f + \vec{P}_e şeklinde yazılır. Fotonun sürati ise saçılmadan sonra da değişmez ve ışık hızına (cc) eşit kalır. Bu nedenle sadece ikinci yargı doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
Momentumun vektörel korunumu ilkesini uygulamak.
Gelen fotonun çizgisel momentumu P\vec{P}, saçılan fotonun momentumu Pf\vec{P}_f ve saçılan elektronun momentumu Pe\vec{P}_e olduğuna göre momentum korunumu gereği P=Pf+Pe\vec{P} = \vec{P}_f + \vec{P}_e vektörel eşitliği yazılır. Bu nedenle II. yargı doğrudur.
Sistem üzerine dışarıdan net bir kuvvet etki etmediği için çizgisel momentum vektörel olarak korunmalıdır.
2
Momentum büyüklüklerinin skaler ilişkisini analiz etmek.
Saçılma sonrasında foton ve elektron farklı yönlerde hareket ederler. Vektörler arasındaki açı sıfır olmadığından, momentum büyüklüklerinin skaler toplamı gelen fotonun momentum büyüklüğünden büyüktür (Pf+Pe>PP_f + P_e > P). Bu yüzden P=Pf+PeP = P_f + P_e eşitliği sağlanamaz ve I. yargı yanlıştır.
Çarpışma sonrası momentum vektörlerinin doğrultuları farklı olduğundan skaler toplama işlemi yapılamaz.
3
Fotonun yayılma süratini değerlendirmek.
Foton elektromanyetik bir dalga olup boşluktaki hızı ortama bağlıdır. Çarpışmada foton enerjisinin bir kısmını elektrona aktararak frekansını düşürse ve dalga boyunu artırsa da, hızı değişmeyip ışık hızında (cc) sabit kalır. Dolayısıyla III. yargı yanlıştır.
Fotonun yayılma hızının enerjisinden bağımsız olduğunu ve sadece ortama bağlı olarak sabit kaldığını belirlemek.

Anahtar Kavram

Compton saçılmasında çizgisel momentumun vektörel olarak korunması ve elektromanyetik dalga olan fotonun hızının enerjiden bağımsız olarak sabit kalması.
Compton Saçılması Alıştırma Soruları — YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) | Examkin