Kalıtım Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi)

Soru 1Soru →

Aşağıda canlılarda genetik varyasyonlara, mutasyonlara ve modifikasyonlara neden olan bazı hücresel ve çevresel olaylar ile bu olayların genetik sonuçları verilmiştir. Sol sütunda yer alan olayları, sağ sütundaki en uygun açıklamalarla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Sağlıklı bir insanın karaciğer hücresindeki nükleotit değişimi, yavru bireylere aktarılamayan somatik genetik değişim açıklamasıyla; oogenezde homolog kromozomların ayrılmaması, yavru döllerde kromozom sayısı anomalilerine yol açabilen düzensizlik açıklamasıyla; tek yumurta ikizlerinin kas kütlesi farkı, gen yapısını değiştirmeyen fenotipik değişim açıklamasıyla; krossing-over ise yeni alel oluşturmayan ancak gamet çeşitliliğini artıran kalıtsal olay açıklamasıyla eşleşir.

Doğru eşleştirmede karaciğer hücresindeki mutasyon vücut hücresinde gerçekleştiği için somatik değişimle; homolog kromozom ayrılmaması sayı anomalilerine yol açan kalıtsal düzensizlikle; kas kütlesi farkı gen işleyişini değiştiren modifikasyonla; krossing-over ise yeni alel oluşturmayan fakat çeşitlilik sağlayan kalıtsal olayla doğru şekilde eşleştirilmiştir.

Adım Adım Çözüm

1

Karaciğer hücresindeki mutasyonu incelemek

Karaciğer hücresi somatik (vücut) bir hücredir. Burada gerçekleşen mutasyonlar üreme hücreleriyle sonraki nesillere aktarılamaz, ancak mitoz bölünmeyle o dokuda çoğalabilir.

Vücut hücrelerinde meydana gelen mutasyonların kalıtsallık durumunu tespit etmek.

2

Homolog kromozomların ayrılmaması olayını incelemek

Homolog kromozomların ayrılmaması bağımsız dağılım ilkesinin dışına çıkılmasına yol açarak anormal sayıda kromozom taşıyan gametlerin oluşmasına neden olur.

Kromozom ayrılmamasının kromozom sayısı anomalilerine ve kalıtsal düzensizliklere olan etkisini belirlemek.

3

Egzersiz ve kas kütlesi ilişkisini incelemek

Egzersize bağlı kas kütlesi değişimi bir modifikasyondur. Genlerin yapısı değişmez, sadece işleyişi değişir ve kalıtsal değildir.

Modifikasyonların genetik yapıyı değiştirmeme ve kalıtsal olmama özelliklerini ayırt etmek.

4

Bağlı genler arasındaki krossing-over olayını incelemek

Krossing-over mevcut alellerin kromozom üzerindeki dizilimini değiştirir (rekombinasyon) fakat sıfırdan yeni bir alel üretmez.

Krossing-over mekanizmasının yeni alel oluşturmadığını, sadece gen kombinasyonlarını çeşitlendirdiğini anlamak.

Anahtar Kavram

Genetik varyasyon mekanizmaları, mutasyon çeşitlerinin kalıtsallığı ve modifikasyonların genel özellikleri.

Soru 2Soru →

Bir bireyin kan grubunu belirlemek amacıyla al��nan üç farklı kan damlası üzerine sırasıyla Anti-A, Anti-B ve Anti-D serumları damlatılmış ve aşağıdaki çökelme durumları gözlenmiştir:

* Anti-A damlatılan damlada çökelme gerçekleşmiştir.
* Anti-B damlatılan damlada çökelme gerçekleşmemiştir.
* Anti-D damlatılan damlada çökelme gerçekleşmiştir.

Buna göre, bu bireyin kan plazmasında hangi antikorun bulunmas�� beklenir?

Yalnız Anti-A

Yalnız Anti-B

Anti-A ve Anti-B

Anti-A ve Anti-D

Anti-B ve Anti-D

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yalnız Anti-B

Cevap

Bireyin kan plazmasında yalnız Anti-B antikoru bulunur.

Bireyin kanı Anti-A ve Anti-D ile çökelme reaksiyonu verdiğinden, alyuvarlarında A ve Rh antijenleri bulunmaktadır. B antijeni ise bulunmamaktadır. Bu durum bireyin A Rh(+) kan grubuna sahip olduğunu gösterir. Birey kendi antijenlerine karşı antikor bulunduramayacağından plazmasında Anti-A ve Anti-D bulunmaz. Dolayısıyla plazmasında sadece kanında taşımadığı B antijenine karşı geliştirilmiş olan 'Yalnız Anti-B' antikoru yer alır.

Adım Adım Çözüm

1

Çökelme durumlarına göre bireyin alyuvar zarındaki antijenleri belirleyin.

Anti-A ve Anti-D ile çökelme gerçekleştiği için alyuvar zarında A antijeni ve Rh antijeni vardır; Anti-B ile çökelme olmadığı için B antijeni yoktur.

Damlatılan serumlar, kendilerine özgü antijenler kanda mevcutsa çökelmeye (agglütinasyona) neden olur.

2

Bireyin kan grubu fenotipini tespit edin.

Bireyin kan grubu A Rh(+) şeklindedir.

Alyuvarda A ve Rh antijenlerini taşıyan bireyler A Rh(+) fenotipine sahip olur.

3

Bireyin kan plazmasındaki antikorları belirleyin.

Birey kendi kanında olan A ve Rh antijenlerine karşı antikor üretemez; kanında bulunmayan B antijenine karşı plazmasında yalnız Anti-B antikoru taşır.

Sağlıklı bir bireyin kan plazmasında, kendi alyuvar zarında bulunmayan yabancı antijenlere karşı antikorlar yer alır.

Anahtar Kavram

Kan gruplarının belirlenmesi ile antijen ve antikor ilişkisi

Soru 3Soru →

Endülüs tavuklarında tüy renginin kalıtımından sorumlu olan siyah tüy aleli ( $F^B$ ) ile beyaz tüy aleli ( $F^W$ ) arasında eksik baskınlık ilişkisi vardır. Heterozigot genotipe sahip bireyler mavi tüylü fenotipe sahiptir.

Aşağıdaki soyağacında, bu popülasyondaki bazı bireylerin tüy rengi fenotipleri verilmiştir.

Soyağacındaki bireylerden;
* $1$ ve $2$ numaralı bireyler mavi tüylü,
* $3$ numaralı birey siyah tüylü,
* $4$ ve $6$ numaralı bireyler mavi tüylü,
* $5$ numaralı birey ise beyaz tüylüdür.

$4$ numaralı mavi tüylü dişi tavuk, bu popülasyon dışından gelen $7$ numaralı horoz ile çiftleştirilmiştir. $7$ numaralı horozun fenotipi bilinmemekte; ancak annesinin mavi tüylü, babasının ise beyaz tüylü olduğu bilinmektedir.

Bu çiftleşmeden doğan ilk civcivin ( $8$ numaralı birey) beyaz tüylü olduğu gözlemlendiğine göre, aynı çiftin doğacak ikinci civcivinin beyaz tüylü dişi olma olasılığı kaçtır?

\frac{5}{24}

\frac{3}{16}

\frac{1}{8}

\frac{1}{4}

\frac{5}{48}

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $\frac{5}{24}$

Cevap

Doğacak ikinci civcivin beyaz tüylü dişi olma olasılığı

\frac{5}{24}

'tür.

Yapılan olasılık güncellemesine göre,

7

numaralı horozun mavi tüylü (

F^B F^W

) olma olasılığı

\frac{1}{3}

, beyaz tüylü (

F^W F^W

) olma olasılığı ise

\frac{2}{3}

'tür. Bu güncellenmiş değerler üzerinden ikinci yavrunun beyaz tüylü doğma olasılığı

\frac{5}{12}

olarak hesaplanır. Dişi olma olasılığı olan

\frac{1}{2}

ile çarpıldığında nihai sonuç

\frac{5}{24}

değerini veren seçenek olur.

Adım Adım Çözüm

1

Bireylerin bilinen genotiplerini belirleme.

4

numaralı mavi tüylü dişi tavuğun genotipi

F^B F^W

şeklindedir. İlk yavru olan

8

numaralı birey beyaz tüylü olduğundan genotipi

F^W F^W

olarak belirlenir.

Eksik baskın karakterlerde fenotipler genotipleri doğrudan yansıtır; mavi tüylüler heterozigot, beyaz tüylüler ise homozigottur.

2

7

numaralı horozun başlangıçtaki olası genotip oranlarını belirleme.

7

numaralı horozun babası beyaz tüylü (

F^W F^W

), annesi ise mavi tüylüdür (

F^B F^W

). Horoz babasından kesinlikle

F^W

alelini alacağından genotipi ya mavi (

F^B F^W

) ya da beyaz (

F^W F^W

) olabilir. Başlangıçta bu iki durumun olasılığı eşittir:

P(F^B F^W) = \frac{1}{2}

ve

P(F^W F^W) = \frac{1}{2}

.

Bilinmeyen atanın ebeveynlerinin genotiplerinden yola çıkarak olası genotip dağılımını kurmak gerekir.

3

İlk yavrunun beyaz tüylü olma durumuna göre

7

numaralı horozun genotip olasılıklarını Bayes teoremiyle güncelleme.

İlk yavru (

8

numara)

F^W F^W

genotipindedir.
* Eğer

7

numaralı horoz

F^B F^W

ise (

F^B F^W \times F^B F^W

),

F^W F^W

yavru olasılığı

\frac{1}{4}

'tür.
* Eğer

7

numaralı horoz

F^W F^W

ise (

F^B F^W \times F^W F^W

),

F^W F^W

yavru olasılığı

\frac{1}{2}

'dir.

Güncel Olasılıklar:
*

P(7 = F^B F^W | \text{İlk yavru } F^W F^W) = \frac{\frac{1}{2} \times \frac{1}{4}}{\left(\frac{1}{2} \times \frac{1}{4}\right) + \left(\frac{1}{2} \times \frac{1}{2}\right)} = \frac{1}{3}

*

P(7 = F^W F^W | \text{İlk yavru } F^W F^W) = \frac{\frac{1}{2} \times \frac{1}{2}}{\left(\frac{1}{2} \times \frac{1}{4}\right) + \left(\frac{1}{2} \times \frac{1}{2}\right)} = \frac{2}{3}

Gerçekleşmiş bir olay (birinci yavrunun fenotipi), ebeveynin genotipine dair olasılık dağılımını değiştirir (koşullu olasılık).

4

İkinci yavrunun beyaz tüylü (

F^W F^W

) olma olasılığını hesaplama.

Güncellenmiş olasılıklara göre:
* Horozun

F^B F^W

olması durumunda (

\frac{1}{3}

olasılıkla), beyaz yavru olasılığı

\frac{1}{4}

'tür:

\frac{1}{3} \times \frac{1}{4} = \frac{1}{12}

* Horozun

F^W F^W

olması durumunda (

\frac{2}{3}

olasılıkla), beyaz yavru olasılığı

\frac{1}{2}

'dir:

\frac{2}{3} \times \frac{1}{2} = \frac{4}{12}

Toplam beyaz yavru olasılığı:

\frac{1}{12} + \frac{4}{12} = \frac{5}{12}

Ebeveynin olası tüm genotip durumlarının ikinci yavru üzerindeki bağımsız etkileri toplanır.

5

Cinsiyet olasılığını dahil ederek nihai sonucu bulma.

İkinci yavrunun hem beyaz tüylü hem de dişi olma olasılığı:

\frac{5}{12} \times \frac{1}{2} = \frac{5}{24}

bulunur.

Tüy rengi ve cinsiyet karakterleri bağımsız kalıtıldığından olasılıkları çarpılır.

Anahtar Kavram

Eksik baskınlıkta genotip-fenotip ilişkisinin soyağacı üzerinde koşullu olasılık (Bayes teoremi) ile analiz edilmesi

Soru 4Soru →

Bir canlı türünün farklı bireylerinde veya dokularında gerçekleşen bazı değişimler aşağıda verilmiştir:

I. Tek yumurta ikizlerinden düzenli spor yapan bireyin kas kütlesinin artması
II. Bir hayvanda gamet oluşumu sırasında anafaz I evresinde homolog kromozomların kutuplara rastgele çekilmesi
III. Ergin bir insanın karaciğer hücresinde X ışınları nedeniyle DNA replikasyonu sırasında bir nükleotidin değişmesi
IV. Eşeyli üreyen bir bitkinin polen ana hücresinde crossing-over gerçekleşmesi

Buna göre, numaralanmış bu olaylardan hangilerinin sonucunda ortaya çıkan değişimlerin, kalıtsal varyasyonlara yol açarak sonraki nesillere aktarılması beklenir?

I ve II

II ve III

II ve IV

I, II ve IV

II, III ve IV

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: II ve IV

Cevap

Homolog kromozomların rastgele ayrılması ve polen ana hücresindeki crossing-over olaylarını içeren seçenek doğrudur.

Homolog kromozomların rastgele ayrılması (II) ve polen ana hücresindeki crossing-over (IV) olayları üreme sürecinde yeni genetik kombinasyonlar (kalıtsal varyasyonlar) oluşturur ve oluşan gametler aracılığıyla yavru döllere aktarılır.

Adım Adım Çözüm

1

Modifikasyonların incelenmesi

Tek yumurta ikizlerinden spor yapanın kas kütlesinin artması (I) çevresel faktörlerle ortaya çıkan ve genlerin işleyişini değiştiren bir modifikasyondur. Modifikasyonlar kalıtsal olmadığından sonraki nesillere aktarılamaz.

Çevre etkisiyle fenotipte meydana gelen kalıtsal olmayan değişimleri ayırt etmek amacıyla bu adım gerçekleştirilir.

2

Mayoz bölünmedeki homolog kromozom ayrılmasının incelenmesi

Gamet oluşumu sırasında anafaz I evresinde homolog kromozomların kutuplara rastgele çekilmesi (II), mayoz bölünmede kalıtsal varyasyon sağlayan doğal bir mekanizmadır ve oluşan gametler yoluyla sonraki nesle aktarılır.

Mayoz bölünmenin çeşitlilik oluşturma mekanizmalarının belirlenmesi amacıyla bu adım gerçekleştirilir.

3

Somatik mutasyonların incelenmesi

Karaciğer hücresi vücut (somatik) hücresi olduğundan, burada meydana gelen mutasyonlar (III) sadece o bireyi etkiler ve üreme hücreleriyle yavru döllere aktarılamaz.

Vücut hücrelerinde gerçekleşen mutasyonların kalıtsal olmadığını doğrulamak amacıyla bu adım gerçekleştirilir.

4

Üreme ana hücresindeki olayların incelenmesi

Bitkinin polen ana hücresinde (üreme ana hücresi) gerçekleşen crossing-over (IV), mayoz bölünmede kromatitler arası gen alışverişini sağlayarak kalıtsal varyasyona yol açar. Polenler aracılığıyla bu kalıtsal değişimler sonraki nesillere aktarılabilir.

Üreme hücrelerinde gerçekleşen genetik değişimlerin kalıtsallığını doğrulamak amacıyla bu adım gerçekleştirilir.

Anahtar Kavram

Mutasyonların vücut (somatik) veya üreme (germ) hücrelerinde gerçekleşmesine bağlı olarak kalıtsallık durumlarının değişmesi ve modifikasyonların kalıtsal olmaması.

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 5Soru →

Canlılarda meydana gelen varyasyon ve değişimlerle ilgili verilen aşağıdaki olayları, karşılarında yer alan kavramlarla doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Ortanca çiçeğinin toprak pH'ına göre renk değiştirmesi modifikasyonla; üreme hücresinde radyasyonla oluşan DNA dizilimi değişimi mutasyonla; homolog kromozomların rastgele ayrılması ise rekombinasyon temelli kalıtsal varyasyonla eşleşir.

Ortanca çiçeğinin pH değişimine bağlı olarak renk değiştirmesi genlerin işleyişini değiştiren kalıtsal olmayan bir modifikasyondur. Üreme hücrelerindeki DNA dizilimi değişimi mutasyondur ve kalıtsaldır. Homolog kromozomların rastgele kutuplara ayrılması ise mutasyon içermeyen, mayoz bölünmeye dayalı bir kalıtsal varyasyondur (rekombinasyondur).

Adım Adım Çözüm

1

Çevresel faktörlerin (pH) gen işleyişindeki etkisini belirleme

Ortanca çiçeğinde görülen durum kalıtsal olmayan bir modifikasyondur.

Genotip değişmeden çevre etkisiyle sadece fenotip değiştiği için modifikasyon kavramıyla eşleşir.

2

Genetik materyaldeki ani ve kalıcı değişimlerin doğasını analiz etme

Üreme hücresindeki nükleotit dizilimi değişimi kalıtsal mutasyondur.

Radyasyon mutajen bir etmendir ve DNA dizisindeki değişimler mutasyon olarak tanımlanır; üreme hücresinde olması bunu kalıtsal kılar.

3

Eşeyli üremede çeşitliliği sağlayan normal hücresel mekanizmaları belirleme

Homolog kromozomların rastgele ayrılması rekombinasyon temelli kalıtsal varyasyondur.

Mayoz bölünme esnasında kromozomların şansa bağlı olarak farklı kutuplara gitmesi, yeni gen kombinasyonları oluşturarak kalıtsal çeşitliliğe yol açar.

Anahtar Kavram

Canlılarda genetik varyasyonlara yol açan faktörler ile kalıtsal olmayan modifikasyonların ayırt edilmesi.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 6Soru →

Aşağıda verilen ebeveyn çaprazlamaları ile bu çaprazlamalar sonucunda oluşması beklenen oğul döllerdeki ( $F_1$ veya $F_2$ ) fenotipik ya da genotipik ayrışım oranlarını doğru bir şekilde eşleştiriniz. (Tüm genler bağımsızdır, karakterler aras��nda tam baskınlık geçerlidir.)

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

AaBb \times AaBb

fenotipik ayrışım oranı

9:3:3:1

ile;

AaBb \times aabb

fenotipik ayrışım oranı

1:1:1:1

ile;

AaBb \times Aabb

fenotipik ayrışım oranı

3:3:1:1

ile;

AaBb \times AaBb

genotipik ayrışım oranı ise

4:2:2:2:2:1:1:1:1

ile eşleşmektedir.

Çaprazlamaların her biri, olasılık ilkelerine göre bağımsız karakterlerin monohibrit oranlarının çarpımı prensibine dayanır.

AaBb \times AaBb

dihibrit çaprazlamasının fenotip ayrışım oranı

9:3:3:1

iken genotip ayrışım oranı

4:2:2:2:2:1:1:1:1

olarak hesaplanır.

AaBb \times aabb

kontrol çaprazlamasından

1:1:1:1

fenotip oranı,

AaBb \times Aabb

çaprazlamasından ise

3:3:1:1

fenotip oranı elde edilir.

Adım Adım Çözüm

1

AaBb \times AaBb

dihibrit çaprazlamasının fenotip oranını bulmak için monohibrit fenotip oranlarını (

3:1

) birbiriyle çarparız.

(3:1) \times (3:1) = 9:3:3:1

oranı bulunur.

Genler bağımsız olduğundan monohibrit fenotip oranlarının çarpımı dihibrit fenotipik oranı verir.

2

AaBb \times aabb

kontrol çaprazlamasının fenotip oranını belirlemek için monohibrit oranları çarparız.

(1:1) \times (1:1) = 1:1:1:1

oranı elde edilir.

Dihibrit heterozigot bireyin çekinik homozigot ile çaprazlanması tüm olasılıkları eşit oranda ortaya çıkarır.

3

AaBb \times Aabb

çaprazlamasının fenotip oranını bulmak için birinci karakterden gelen

3:1

oranı ile ikinci karakterden gelen

1:1

oranını çarparız.

(3:1) \times (1:1) = 3:3:1:1

oranı elde edilir.

Bağımsız olasılıkların çarpımı prensibine göre bu oranlar dağılır.

4

AaBb \times AaBb

çaprazlamasının genotip oranını belirlemek için monohibrit genotip oranlarını (

1:2:1

) çarparız.

(1:2:1) \times (1:2:1) = 4:2:2:2:2:1:1:1:1

genotip ayrışım oranı elde edilir.

Dihibrit çaprazlamada oluşabilecek tüm genotip olasılıklarının dağılımı bu çarpımla belirlenir.

Anahtar Kavram

Mendel'in bağımsız açılım ilkesi çerçevesinde monohibrit çaprazlama oranlarının olasılık kuralları kullanılarak dihibrit fenotip ve genotip oranlarına dönüştürülmesi.

Soru 7Soru →

Bir bireyde $A$ ve $B$ genleri aynı kromozom üzerinde bağlı olarak bulunmakta, $D$ geni ise bağımsız kromozomda yer almaktadır.

Buna göre, krossing over gerçekleşmediği bilinen $AaBbDd$ genotipli bu bireyin normal mayoz bölünme sonucu oluşturabileceği gamet çeşidi sayısı aşağıdakilerden hangisidir?

2

4

6

8

16

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 4

Cevap

Oluşabilecek gamet çeşidi sayısı 4'tür.

Krossing over gerçekleşmediğinde, bağlı olan

A

ve

B

genleri birlikte hareket eder ve bu iki heterozigot karakterden sadece 2 çeşit (

AB

ve

ab

) gamet kombinasyonu oluşur. Bağımsız olan heterozigot

Dd

karakterinden de 2 çeşit (

D

ve

d

) gamet oluşur. Çarpım kuralına göre toplam gamet çeşidi sayısı 2 çarpı 2 eşittir 4 olur.

Adım Adım Çözüm

1

Kromozom üzerindeki bağlı genlerin durumunu belirleme.

A

ve

B

genleri bağlı olduğu için ve krossing over gerçekleşmediği için tek bir karakter gibi birlikte kalıtılırlar. Bu durumda bağlı genlerden 2 çeşit kombinasyon (

AB

ve

ab

) oluşur.

Bağlı genlerin krossing over olmadan birlikte hareket etme kuralını uygulamak için.

2

Bağımsız genlerin durumunu belirleme.

D

geni bağımsız olduğu için heterozigot durumdadır (

Dd

) ve 2 çeşit gamet (

D

ve

d

) oluşturur.

Bağımsız genlerin gamet oluşumundaki etkisini belirlemek için.

3

Toplam gamet çeşidi sayısını hesaplama.

Bağlı genlerden gelen 2 kombinasyon ile bağımsız genden gelen 2 kombinasyon çarpılarak toplam

2 \times 2 = 4

farklı gamet çeşidi oluşacağı bulunur.

Gamet çeşitliliğini bulmak için bağımsız olasılıkların çarpımı kuralını uygulamak.

Anahtar Kavram

Krossing overın gerçekleşmediği bağlı gen durumlarında ve bağımsız gen durumlarında gamet çeşidi sayısının hesaplanması.

Tahmini Süre:1m 0s

Soru 8Soru →

Mendel genetiğinde monohibrit çaprazlamalar ve kontrol çaprazlamaları sonucu belirli fenotip oranları elde edilir. Aşağıda verilen ebeveyn genotipleriyle yapılan çaprazlamaları, bu çaprazlamalardan elde edilecek F1 dölünün fenotipik oranlarıyla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Sol taraftaki

Aa \times Aa

çaprazlaması sağdaki

3 : 1

oranında baskın ve çekinik fenotip ifadesiyle,

Aa \times aa

çaprazlaması sağdaki

1 : 1

oranında baskın ve çekinik fenotip ifadesiyle,

AA \times aa

çaprazlaması ise sağdaki tamamı (\%100) baskın fenotip ifadesiyle eşleşir.

Çaprazlamalarda baskınlık-çekiniklik ilişkisine göre oluşan fenotiplerin olasılıkları hesaplandığında; iki heterozigotun çaprazlanması

3:1

oranını, heterozigot ile homozigot çekinik çaprazlaması

1:1

oranını ve homozigot baskın ile homozigot çekinik çaprazlaması ise tamamı baskın fenotipi verir.

Adım Adım Çözüm

1

İlk çaprazlama olan

Aa \times Aa

işlemini Punnett karesi yöntemiyle gerçekleştirin.

Genotip oranları

1/4\ AA

,

2/4\ Aa

,

1/4\ aa

olarak bulunur. Fenotip olarak

3/4

baskın,

1/4

çekinik fenotipli bireyler oluşur. Bu oran

3:1

şeklindedir.

Heterozigot bireylerin çaprazlanmasında fenotipik ayrışım oranını bulmak.

2

İkinci çaprazlama olan

Aa \times aa

işlemini gerçekleştirin.

Genotip oranları

1/2\ Aa

,

1/2\ aa

olarak bulunur. Fenotip olarak bireylerin yarısı baskın, yarısı çekinik olur. Bu oran

1:1

şeklindedir.

Kontrol çaprazlamasında fenotipik ayrışım oranını belirlemek.

3

Üçüncü çaprazlama olan

AA \times aa

işlemini gerçekleştirin.

Oluşan tüm bireyler

Aa

genotipinde ve baskın fenotipte olur. Fenotip oranı %100 baskındır.

Homozigot zıt karakterli bireylerin çaprazlanmasında F1 dölünün fenotipini belirlemek.

Anahtar Kavram

Mendel'in monohibrit çaprazlama ve kontrol çaprazlaması ilkelerine göre oluşan oğul döllerin fenotipik ayrışım oranlarının hesaplanması.

Soru 9Soru →

Canlılarda görülen genetik varyasyon ve modifikasyon süreçleri ile ilgili verilen hücresel/çevresel olaylar ile bu olayların temel özelliklerini doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Somatik hücre mutasyonu, genlerin yapısında meydana gelen ve sadece bireyin kendisini etkileyip sonraki nesillere aktarılmayan değişim ile eşleşir. Homolog kromozomların rastgele ayrılması, krossing-over gerçekleşmemiş olsa bile gametlerde kromozom kombinasyonlarının çeşitlenmesini sağlayan kalıtsal mekanizma ile eşleşir. Modifikasyon, çevresel etkenlerle genlerin işleyişinde meydana gelen ve kalıtsal olmayan fenotipik değişim ile eşleşir. Germ hattı mutasyonu ise gamet veya gamet üreten hücrelerde ortaya çıkan, popülasyona yeni alellerin katılmasına ve kalıtsal çeşitliliğin artmasına neden olan değişim ile eşleşir.

Eşleştirmede, vücut hücrelerindeki mutasyonların kalıtsal olmadığı, mayozdaki homolog kromozom ayrılmasının kalıtsal çeşitliliğe yol açtığı, modifikasyonların kalıtsal olmadığı ve üreme hücrelerindeki mutasyonların ise kalıtsal olduğu temel biyolojik bilgilerine dayanılmıştır.

Adım Adım Çözüm

1

Vücut hücrelerinde (somatik) meydana gelen mutasyonların kalıtsallığını analiz edin.

Somatik hücre mutasyonlarının sonraki nesillere aktarılmadığı belirlenir.

Vücut hücreleri gamet oluşumunda doğrudan yer almadığından, bu mutasyonlar sadece bireyin kendisinde sınırlı kalır.

2

Mayoz bölünmede kromozomların bağımsız dağılımının genetik çeşitliliğe etkisini değerlendirin.

Homolog kromozomların rastgele ayrılmasının krossing-over olmasa bile gamet çeşitliliğini artırdığı belirlenir.

Mayoz I'deki homolog kromozom ayrılması bağımsız olasılıklara göre gerçekleştiğinden yeni kromozom kombinasyonları oluşur.

3

Çevre etkisiyle ortaya çıkan fenotipik değişimlerin kalıtsallığını inceleyin.

Modifikasyonların genlerin nükleotit dizilimini (yapısını) değiştirmediği ve kalıtsal olmadığı belirlenir.

Modifikasyonda sadece genin işleyişi değişir ve bu durum döllere aktarılmaz.

4

Üreme hücrelerindeki (germ hattı) mutasyonların gen havuzuna katkısını inceleyin.

Germ hattı mutasyonlarının döllere aktarıldığı ve yeni aleller ürettiği belirlenir.

Gametler döllenmeyle yavru bireyi oluşturduğu için bu hücrelerdeki mutasyonlar kalıtsaldır ve popülasyon varyasyonunu artırır.

Anahtar Kavram

Genetik Varyasyonlar ve Mutasyonlar

Soru 10Soru →

Mendel ilkelerine göre, karakterlerin kalıtımından sorumlu olan aleller gamet oluşumu sırasında mayoz bölünme ile bağımsız olarak ayrılırlar.

Genotipi $AaBBccDd$ olan ve tüm genleri bağımsız olan bir bireyin, mayoz bölünme sonucu oluşturabileceği gamet çeşidi sayısı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

2

4

8

16

32

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 4

Cevap

Dört çeşit gamet oluşur

Bireyin genotipinde

Aa

ve

Dd

olmak üzere 2 heterozigot karakter bulunur. Genler bağımsız olduğundan, gamet çeşidi sayısı

2^n

formülü kullanılarak

2^2 = 4

olarak hesaplanır. Bu gametler

ABcD

,

ABcd

,

aBcD

ve

aBcd

şeklindedir.

Adım Adım Çözüm

1

Genotipteki heterozigot karakter sayısını belirlemek.

AaBBccDd

genotipinde heterozigot olan karakterler

Aa

ve

Dd

'dir. Homozigot olan karakterler ise

BB

ve

cc

'dir. Dolay��sıyla heterozigot karakter sayısı (

n

) 2'dir.

Gamet çeşidi sayısı hesaplanırken homozigot karakterler tek tip gamet oluşturduğu için çeşitliliğe etki etmez, sadece heterozigot karakterler dikkate alınır.

2

Bağımsız genlerde gamet çeşidi formülünü uygulamak.

Gamet çeşidi sayısı

2^n

formülü ile hesaplanır. Buradan

2^2 = 4

farklı gamet çeşidi elde edilir.

Genler bağımsız olduğundan, her bir karakterin gametlere dağılımı bağımsız olaylardır ve bu olasılıkların çarpımı ile toplam gamet çeşidi bulunur.

Anahtar Kavram

Bağımsız genlerde gamet çeşidi hesaplama

Tahmini Süre:1m 0s

Soru 11Soru →

Bir canlı türünde $A$ ve $B$ karakterlerini kontrol eden genler aynı kromozom üzerinde bağlı olup, $D$ ve $E$ karakterlerini kontrol eden genler ise farklı (bağımsız) kromozomlarda yer almaktadır.

Genotipleri $AaBbDdee$ olan dişi ve erkek iki bireyin çaprazlanması sağlanıyor. Bu bireylerin her ikisinde de $A$ aleli ile $b$ alelinin aynı kromozom üzerinde bulunduğu ve gamet oluşumu sırasında krossing over gerçekleşmediği bilinmektedir.

Buna göre, bu çaprazlama sonucunda;
I. $AabbDdee$
II. $aaBBDdee$
III. $AaBbDdee$

genotipine sahip yavru bireylerin oluşma olasılıkları arasındaki ilişki aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

I > II > III

III > II > I

III > I > II

III > I = II

I = II = III

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: III > II > I

Cevap

Çaprazlama sonucunda oluşabilecek yavru bireylerin olasılık sıralaması III > II > I şeklindedir.

Doğru sıralama, bağlı genlerin krossing over olmadan gamet oluşturma kuralları ve bağımsız genlerin bağımsız dağılımı ilkelerine dayanmaktadır.

Ab/aB

genotipine sahip ebeveynlerden

ab

gameti üretilemeyeceği için

AabbDdee

genotipindeki bireyin olasılığı 0 olur.

aaBBDdee

genotipinin olasılığı 1/8,

AaBbDdee

genotipinin olasılığı ise 1/4'tür. Bu durumda olasılıklar arasındaki ilişki III > II > I şeklindedir.

Adım Adım Çözüm

1

Karakterlerin bağlılık durumlarını ve kromozom üzerindeki dizilimlerini belirleme.

Bireylerin genotipi

Ab/aB \ Dd \ ee

şeklindedir. Krossing over gerçekleşmediği için

AaBb

karakterleri yönüyle sadece

Ab

ve

aB

gametleri oluşabilir.

Olasılık hesaplamalarının doğru yapılabilmesi için öncelikle oluşabilecek gamet çeşitlerinin ve oranlarının belirlenmesi gerekir.

2

Her bir genotipin oluşma olasılığını ayrı ayrı hesaplama.

I.

AabbDdee

için

Aabb

oluşma olasılığı

0

'dır (çünkü

ab

gameti oluşamaz). Bu nedenle bu genotipin olasıl��ğı

0

'dır.
II.

aaBBDdee

için

aaBB

olasılığı

1/4

,

Dd

olasılığı

1/2

,

ee

olasılığı

1

'dir. Toplam olasılık:

1/4 \times 1/2 \times 1 = 1/8

'dir.
III.

AaBbDdee

için

AaBb

olasılığı

1/2

,

Dd

olasılığı

1/2

,

ee

olasılığı

1

'dir. Toplam olasılık:

1/2 \times 1/2 \times 1 = 1/4

'tür.

Bağımsız genlerin olasılıkları çarpım kuralı ile birleştirilerek toplam genotip olasılıkları bulunur.

3

Elde edilen olasılıkları karşılaştırarak sıralama yapma.

III (

1/4

) > II (

1/8

) > I (

0

)

Genotiplerin olasılık değerleri büyükten küçüğe doğru sıralanır.

Anahtar Kavram

Mendel İlkeleri ve Bağlı Genlerde Gamet Oluşumu

Soru 12Soru →

İnsanlarda MN kan grubu sisteminde M ve N alelleri birbirine eş baskındır. Aşağ��da verilen genotipik çaprazlamalar ile bu çaprazlamalar sonucunda oluşabilecek yavruların fenotip/genotip oranlarını doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

MN x MN çaprazlaması 1:2:1 oranında fenotip ve genotip ayrışımı ile; MM x NN çaprazlaması %100 oranında eş baskın fenotipli bireyler ile; MN x NN çaprazlaması ise 1:1 oranında fenotip ve genotip ayrışımı ile eşleşir.

Genetik çaprazlama kurallarına göre, heterozigot eş baskın iki bireyin (

MN \times MN

) çaprazlanması sonucu

1:2:1

fenotip ve genotip oranı elde edilir. Homozigot farklı bireylerin (

MM \times NN

) çaprazlanmasıyla yavruların tamamı heterozigot ve dolayısıyla eş baskın fenotipte olur. Bir heterozigot ve bir homozigot bireyin (

MN \times NN

) çaprazlanması ise

1:1

oranında fenotip ve genotip ayrışımı gösterir.

Adım Adım Çözüm

1

MN \times MN

çaprazlamasını Punnett karesiyle analiz etmek.

Oluşan genotipler

MM

,

MN

,

MN

,

NN

şeklindedir. Fenotipler de sırasıyla M, MN ve N olur. Oran

1:2:1

'dir.

Eş baskınlıkta heterozigot bireyler (

MN

) her iki alelin de özelliğini fenotipte gösterdiğinden fenotip ve genotip oranları birbirine eşittir.

2

MM \times NN

çaprazlamasını analiz etmek.

Tüm yavrular

MN

genotipine sahip olur, bu da \%100 eş baskın fenotip demektir.

Farklı homozigot alellere sahip ebeveynlerin çaprazlanmasıyla sadece heterozigot yavrular meydana gelebilir.

3

MN \times NN

çaprazlamasını analiz etmek.

Yavruların yarısı

MN

, diğer yarısı ise

NN

genotipine sahip olur. Oran

1:1

'dir.

Heterozigot birey ile homozigot bireyin çaprazlanması sonucunda fenotip ve genotip dağılımı yarı yarıya (

1:1

) gerçekleşir.

Anahtar Kavram

Eş baskınlıkta heterozigot genotipli bireylerin her iki alelin de özelliğini fenotipte göstermesi ve buna bağlı olarak monohibrit çaprazlamalarda fenotip oranının genotip oranına (

1:2:1

) eşit olması.

Soru 13Soru →

Genetik varyasyonlar, mutasyonlar ve çevre etkisiyle ortaya çıkan değişimler (modifikasyonlar) canlıların kalıtım süreçlerinde farklı özellikler gösterir.

Buna göre,
I. Eşeyli üreyen bir canlıda, üreme ana hücresinin DNA eşlenmesi sırasında meydana gelen bir nokta mutasyonunun gelecek nesillere aktarılabilmesi,
II. Genetik çeşitliliği artıran krossing over olayının, mayoz bölünmeyle gamet oluşumu sürecinde gerçekleşmesinin zorunlu olması,
III. Ovada yetişen uzun boylu karahindiba bitkisinden alınan tohumların dağlık bölgede yetiştirildiğinde de sadece uzun boylu bitkiler oluşturması

durumlarından hangileri kalıtım ve varyasyon ilkelerine uygundur?

Yalnız I

Yalnız III

I ve II

I ve III

I, II ve III

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yalnız I

Cevap

Üreme ana hücresinde meydana gelen mutasyonun gelecek nesillere aktarılabilmesi durumu kalıtım ilkelerine uygundur.

Üreme ana hücrelerinde meydana gelen mutasyonlar kalıtsal olup sonraki nesillere aktarılabilir. Ancak krossing over olayı her mayoz bölünmede gerçekleşmek zorunda değildir ve modifikasyonlar kalıtsal olmadığından çevre koşulları değiştiğinde fenotip eski halini korumaz. Bu nedenle sadece üreme ana hücresinde gerçekleşen mutasyonun aktarılabileceğini belirten öncül doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1

Birinci öncüldeki mutasyonun gerçekleştiği hücre türünü analiz etmek.

Sperm veya yumurta ana hücresi gibi üreme ana hücrelerinde meydana gelen mutasyonlar gametler yoluyla yavru döllere aktarılabilir. Dolayısıyla birinci öncül doğrudur.

Mutasyonların kalıtsallığı, olayın somatik (vücut) hücrelerinde mi yoksa germ hattı (üreme) hücrelerinde mi gerçekleştiğine bağlıdır.

2

İkinci öncüldeki krossing over olayının zorunluluğunu değerlendirmek.

Krossing over her mayoz bölünmede gerçekleşmek zorunda değildir. Krossing over olmasa dahi anafaz I evresindeki homolog kromozomların rastgele kutuplara çekilmesi genetik çeşitliliği sağlar. Dolayısıyla ikinci öncül yanlıştır.

Mayoz bölünmede çeşitlilik sağlayan mekanizmaların hangilerinin zorunlu, hangilerinin ihtimal dahilinde olduğunu ayırt etmek gerekir.

3

Üçüncü öncüldeki çevreye bağlı fenotip değişimini (modifikasyonu) incelemek.

Karahindiba bitkisinin ovada uzun boylu, dağda kısa boylu olması çevre etkisiyle ortaya çıkan modifikasyondur. Modifikasyonlar kalıtsal olmadığından, ovadaki bitkinin tohumları dağlık bölgeye ekilirse genetik yapı değişmediği için çevre etkisiyle kısa boylu bitkiler oluşur. Dolayısıyla üçüncü öncül yanlıştır.

Çevresel faktörlerin etkisiyle fenotipte meydana gelen modifikasyonların kalıtsal olmadığını ve yeni çevre koşullarında korunmadığını bilmek gerekir.

Anahtar Kavram

Genetik varyasyon mekanizmaları, mutasyonların kalıtsallığı ve modifikasyonların çevreyle ilişkisi

Soru 14Soru →

Aşağıda verilen kalıtım çaprazlamaları ile bu çaprazlamalar sonucunda oluşabilecek yavru döllerin fenotip/genotip özelliklerini doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Homozigot kırmızı akşamsefası ile pembe akşamsefası çaprazlaması

\%50

pembe,

\%50

kırmızı fenotip verir; heterozigot

MN

çaprazlaması

1:2:1

oranında

M

,

MN

,

N

fenotipleri verir;

AB

ve

O

çaprazlaması

\%50

A

,

\%50

B

heterozigot yavrular verir; homozigot

A

ve homozigot

B

çaprazlaması ise

\%100

AB

fenotipinde heterozigot yavrular verir.

Verilen çaprazlamalar eş baskınlık ve eksik baskınlık kurallarına göre yapıldığında: akşamsefası bitkisinde kırmızı ve pembe çiçek çaprazlanması

\%50

pembe,

\%50

kırmızı fenotip verir; heterozigot

MN

çaprazlaması

1:2:1

oranında

M

,

MN

,

N

fenotipleri verir;

AB

ve

O

kan grubu çaprazlaması

\%50

A

,

\%50

B

heterozigot yavrular verir; homozigot

A

ve homozigot

B

çaprazlaması ise

\%100

AB

fenotipinde heterozigot yavrular verir.

Adım Adım Çözüm

1

Eksik baskınlık kalıtımına göre akşamsefası çaprazlamasını yapınız.

C^R C^R \times C^R C^W \rightarrow \frac{1}{2} C^R C^R\text{ (kırmızı)} + \frac{1}{2} C^R C^W\text{ (pembe)}

genotip ve fenotipleri elde edilir.

Bitkilerde çiçek rengi eksik baskın olduğundan homozigot kırmızı ile heterozigot pembenin çaprazlanması eşit oranda kırmızı ve pembe fenotip oluşturur.

2

Eş baskın

MN

kan grubu çaprazlamasını yapınız.

L^M L^N \times L^M L^N \rightarrow \frac{1}{4} L^M L^M\text{ (M)} + \frac{1}{2} L^M L^N\text{ (MN)} + \frac{1}{4} L^N L^N\text{ (N)}

elde edilir. Fenotip ayrışım oranı

1:2:1

olur.

Eş baskınlıkta heterozigot bireylerin kendileştirilmesi sonucu hem genotip hem de fenotip ayrışım oranları her zaman

1:2:1

olarak gerçekleşir.

3

AB

ve

O

kan gruplu bireylerin çaprazlanmasını analiz ediniz.

I^A I^B \times I^O I^O \rightarrow \frac{1}{2} I^A I^O\text{ (A kan grubu)} + \frac{1}{2} I^B I^O\text{ (B kan grubu)}

elde edilir.

Anne ve babadan gelen alellerin kombinasyonu sonucu oluşan yavruların tamamı heterozigot genotiptedir ve fenotipik olarak eşit olasılıkla

A

veya

B

grubundandır.

4

Homozigot

A

ve homozigot

B

çaprazlamasını gerçekleştiriniz.

I^A I^A \times I^B I^B \rightarrow \%100 I^A I^B\text{ (AB kan grubu)}

genotipi elde edilir.

Homozigot iki farklı eş baskın fenotipin çaprazlanmasıyla oluşacak yavruların tamamı heterozigot ve eş baskın fenotipte olur.

Anahtar Kavram

Eş baskınlık ve eksik baskınlık kalıtım modellerinde genotip ve fenotip ayrışım oranlarının analizi.

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 15Soru →

Canlılarda görülen değişimler ve genetik çeşitlilik mekanizmaları ile ilgili verilen olayları, bu olayların kalıtım yönüyle ilgili özellikleri veya tanımları ile eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Sirke sineğinde sıcaklığa bağlı kanat şekli değişimi modifikasyonla; deri h��crelerindeki radyasyon hasarı somatik (kalıtsal olmayan) mutasyonla; polen ana hücresindeki mutasyon germ hattı (kalıtsal) mutasyonuyla; homolog kromozomların rastgele ayrılması ise kalıtsal varyasyonu artıran rekombinasyon mekanizmasıyla eşleşir.

Verilen olaylar kalıtım özellikleri bakımından incelendiğinde; sirke sineğindeki sıcaklığa bağlı gelişim değişimi modifikasyon tanımına (birinci tanım), deri hücrelerindeki radyasyon hasarı kalıtsal olmayan somatik mutasyon tanımına (ikinci tanım), polen ana hücresindeki mutasyon kalıtsal germ hattı mutasyonu tanımına (üçüncü tanım) ve homolog kromozomların bağımsız ayrılması ise kalıtsal varyasyon sağlayan rekombinasyon mekanizması tanımına (dördüncü tanım) tam olarak uymaktadır.

Adım Adım Çözüm

1

Birinci olay olan sirke sineklerindeki sıcaklığa bağlı gelişim farkını analiz ediniz.

Bu durum, çevre şartlarının (sıcaklık) etkisiyle genlerin işleyişinde meydana gelen kalıtsal olmayan bir değişimdir (modifikasyon). Bu nedenle birinci tanım ile eşleşir.

Modifikasyonlarda DNA nükleotit dizilimi değişmez, sadece çevre etkisiyle fenotip geçici olarak değişir.

2

İkinci olay olan deri hücrelerindeki nükleotit dizilim değişimini analiz ediniz.

Deri hücreleri vücut (somatik) hücresi olduğundan, buradaki mutasyon kalıtsal değildir ve sonraki nesillere aktarılmaz. Bu nedenle ikinci tanım ile eşleşir.

Çok hücreli canlılarda somatik hücre mutasyonları eşeyli üreme ile yavrulara geçmez.

3

Üçüncü olay olan polen ana hücresindeki mutasyonu analiz ediniz.

Polen ana hücreleri üreme ana hücresi olup mayozla üreme hücrelerini oluşturur. Burada gerçekleşen mutasyonlar kalıtsaldır. Bu nedenle üçüncü tanım ile eşleşir.

Üreme hattındaki (germ hattı) mutasyonlar döllenme yoluyla sonraki nesillere aktarılır.

4

Dördüncü olay olan homolog kromozomların rastgele çekilmesini analiz ediniz.

Bu olay mayoz bölünmede gerçekleşen ve genlerin yeni kombinasyonlar oluşturmasını sağlayarak kalıtsal varyasyona yol açan bir rekombinasyon mekanizmasıdır. Bu nedenle dördüncü tanım ile eşleşir.

Homolog kromozomların bağımsız ayrılması, mutasyon olmaksızın tür içi çeşitliliği artıran temel mekanizmalardan biridir.

Anahtar Kavram

Genetik varyasyon mekanizmaları, mutasyonların vücut ve üreme hücrelerinde gerçekleşmesinin kalıtsal sonuçları ve çevre etkisiyle oluşan modifikasyonların özellikleri.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 16Soru →

Bir bireyin kan grubu fenotipini belirlemek amacıyla alınan kan ��rneklerinin üzerine Anti-A, Anti-B ve Anti-D serumları damlatılmış ve aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir:

Damlatılan Serum	Çökelme Durumu
Anti-A	Çökelme yok
Anti-B	Çökelme var
Anti-D	Çökelme var

Buna göre, kan grubu belirlenen bu bireyin alyuvar zarında ve kan plazmasında bulunan moleküller aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Alyuvar zarında B ve Rh antijenleri; kan plazmasında ise Anti-A antikoru

Alyuvar zarında Anti-A antikoru; kan plazmasında ise B ve Rh antijenleri

Alyuvar zarında A ve Rh antijenleri; kan plazmasında ise Anti-B antikoru

Alyuvar zarında A ve Rh antikorları; kan plazmasında ise B antijeni

Alyuvar zarında Anti-B ve Anti-D antikorları; kan plazmasında ise A antijeni

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Alyuvar zarında B ve Rh antijenleri; kan plazmasında ise Anti-A antikoru

Cevap

Alyuvar zarında B ve Rh antijenleri; kan plazmasında ise Anti-A antikoru

Anti-B serumu damlatıldığında çökelme meydana gelmesi, bireyin alyuvar zarında B antijeni bulunduğunu gösterir. Anti-D serumu damlatıldığında çökelme meydana gelmesi ise Rh antijeni bulunduğunu (Rh pozitif olduğunu) gösterir. Anti-A serumunda çökelme olmaması ise A antijeninin bulunmadığı anlamına gelir. Bu durumda birey B Rh(+) kan grubundadır. B Rh(+) bir bireyin alyuvar zarında B ve Rh antijenleri bulunurken, kan plazmasında ise kendi antijeniyle reaksiyona girmeyecek olan Anti-A antikoru bulunur.

Adım Adım Çözüm

1

Çökelme sonuçlarından antijen varlığını tespit etmek.

Anti-A ile çökelme olmaması A antijeninin olmadığını, Anti-B ile çökelme olması B antijeninin varlığını, Anti-D ile çökelme olması ise Rh antijeninin varlığını gösterir.

Serumlar hedefledikleri antijenlerin varlığında çökelmeye (aglütinasyona) neden olur.

2

Bireyin kan grubu fenotipini belirlemek.

Bireyin kan grubu B Rh(+) olarak belirlenir.

Alyuvar zarında B ve Rh antijeni bulunduran birey B Rh(+) fenotipine sahiptir.

3

Kan plazmasındaki antikor türünü belirlemek.

B kan grubundaki bir bireyin plazmasında Anti-A antikoru bulunur. Rh(+) bireylerin plazmasında ise normal şartlarda Anti-D antikoru bulunmaz.

Bireyler kendi alyuvarlarında bulunmayan yabancı antijenlere karşı plazmalarında antikor üretirler.

Anahtar Kavram

Kan gruplarının belirlenmesi, alyuvar zarındaki antijenlerin ve kan plazmasındaki antikorların dağılımı.

Soru 17Soru →

Bir ailedeki bireylerin kan grubu fenotiplerini belirlemek amacıyla yapılan ��ökelme (aglütinasyon) testi sonuçları aşağıdaki tabloda verilmiştir:

Birey	Anti-A	Anti-B	Anti-D
Anne	$+$	$-$	$+$
Baba	$-$	$+$	$+$
1. Çocuk	$-$	$-$	$-$

( $+$ : Çökelme var, $-$ : Çökelme yok)

Buna göre; anne, baba ve 1. çocuğun kan grubu özellikleri dikkate alındığında, bu çiftin doğacak ikinci çocukları ile ilgili,

I. Anne ve babanın alyuvar zarlarında ortak bir antijen çeşidi bulunmaz.
II. İkinci çocuğun anne veya babası ile aynı fenotipte olma olasılığı $\frac{3}{8}$ 'dir.
III. İkinci çocuğun alyuvarlarında hem A hem de B antijenini birlikte bulundurma olasılığı $\frac{1}{4}$ 'tür.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

Yalnız I

Yalnız II

I ve II

II ve III

I, II ve III

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: II ve III

Cevap

İkinci çocuğun anne veya babası ile aynı fenotipte olma olasılığı

\frac{3}{8}

'dir ve alyuvarlarında hem A hem de B antijenlerini birlikte bulundurma olasılığı

\frac{1}{4}

'tür.

Çökelme sonuçlarına göre anne A Rh(+), baba B Rh(+) ve ilk çocuk O Rh(-)'dir. İlk çocuğun

oo\text{ }rr

genotipinde olması, anne ve babanın heterozigot (

Ao\text{ }Rr

ve

Bo\text{ }Rr

) olduğunu gösterir. Buna göre: I. öncül yanlıştır, çünkü her iki ebeveynin de alyuvar zarlarında Rh (D) antijeni bulunur. II. öncül doğrudur; ikinci çocuğun anne ile aynı fenotipte (

A\text{ }Rh(+)

) olma olasılığı

\frac{1}{4} \times \frac{3}{4} = \frac{3}{16}

, baba ile aynı fenotipte (

B\text{ }Rh(+)

) olma olasılığı

\frac{1}{4} \times \frac{3}{4} = \frac{3}{16}

'dır. Bu iki olasılığın toplamı

\frac{6}{16} = \frac{3}{8}

eder. III. öncül doğrudur; çocuğun alyuvarlarında hem A hem de B antijeni bulundurması AB kan grubuna sahip olması anlamına gelir ve bu olasılık

\frac{1}{4}

'tür.

Adım Adım Çözüm

1

Bireylerin çökelme testi sonuçlarına göre fenotiplerini belirleme.

Anne: A Rh(+), Baba: B Rh(+), 1. Çocuk: O Rh(-).

Çökelme testi sonuçlarında Anti-A ile çökelme A antijenini, Anti-B ile çökelme B antijenini, Anti-D ile çökelme ise Rh (D) antijenini gösterir.

2

Anne ve babanın genotiplerini belirleme.

Anne:

Ao\text{ }Rr

, Baba:

Bo\text{ }Rr

.

1. Çocuk O Rh(-) (

oo\text{ }rr

) fenotipindedir. Çocuğun çekinik genlerinin biri anneden, diğeri babadan gelmelidir. Dolayısıyla A Rh(+) olan anne

Ao\text{ }Rr

, B Rh(+) olan baba ise

Bo\text{ }Rr

genotipinde olmak zorundadır.

3

Öncüllerin doğruluğunu kontrol etme.

I. öncül yanlış (ortak Rh antijeni var); II. öncül doğru (

P(\text{Anne}) + P(\text{Baba}) = \frac{3}{16} + \frac{3}{16} = \frac{3}{8}

); III. öncül doğru (AB kan grubu olasılığı

\frac{1}{4}

).

Hesaplanan olasılıklar ve antijen/antikor dağılımları doğrultusunda ifadelerin doğruluğu tek tek test edilir.

Anahtar Kavram

Çok alellilik ve kan gruplarında antijen-antikor ilişkileri ile genotip/fenotip olasılıklarının hesaplanması.

Soru 18Soru →

Sağlıklı bir bireyin kan plazmas��nda sadece Anti-B antikoru, alyuvarlarının zarında ise Rh antijeni bulunmaktadır.

Buna göre, bu bireyin kan grubu fenotipi aşağıdakilerden hangisidir?

B

Rh^+

A

Rh^+

A

Rh^-

AB

Rh^+

0

Rh^-

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: A $Rh^+$

Cevap

A

Rh^+

(A Rh pozitif)

Sağlıklı bir bireyin kan plazmasında sadece Anti-B antikoru bulunması, alyuvar zarında A antijeni taşıdığını ve A kan grubundan olduğunu gösterir. Alyuvar zarında Rh antijeni (D antijeni) bulundurması ise Rh pozitif (

Rh^+

) fenotipte olduğunu gösterir. Bu iki özellik birleştirildiğinde bireyin kan grubu fenotipi A

Rh^+

olur.

Adım Adım Çözüm

1

Plazmadaki antikor analizini yapın.

Bireyin kan plazmasında sadece Anti-B antikoru bulunmaktadır. Bu durum alyuvar zarında A antijeninin olduğunu ve bireyin ABO sistemi bakımından A kan grubuna sahip olduğunu gösterir.

Antikorlar kendileriyle aynı isimdeki antijenlerle çökelme yaptığı için sağlıklı bir bireyin plazmasında kendi antijenine karşı antikor bulunmaz.

2

Alyuvardaki antijen analizini yapın.

Bireyin alyuvar zarında Rh antijeni bulunmaktadır. Bu durum bireyin Rh sistemi bakımından Rh pozitif (

Rh^+

) olduğunu gösterir.

Alyuvar zarında Rh antijeni taşıyan bireyler Rh pozitif, taşımayanlar ise Rh negatif fenotiplidir.

3

Elde edilen fenotipleri birleştirerek nihai kan grubunu belirleyin.

Bireyin kan grubu fenotipi A

Rh^+

olarak bulunur.

ABO ve Rh sistemleri bağımsız olarak kalıtıldığından fenotipler birlikte yazılır.

Anahtar Kavram

Kan gruplarında antijen ve antikorların bulundukları yerler ile fenotip tespiti.

Soru 19Soru →

A��ağıdaki eşeye bağlı kalıtım gösteren özellikleri, bu özelliklerin kalıtım biçimlerini ve ortaya çıkma koşullarını açıklayan tanımlarla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Kırmızı-yeşil renk körlüğü ile dişilerde homozigot durumda fenotipte görülebilen çekinik özellik tanımı; kulak kıllılığı ile sadece erkeklerde görülen ve babadan oğula geçen özellik tanımı; bozuk dentin ile X'e bağlı baskın özellik tanımı eşleşir.

Kırmızı-yeşil renk körlüğü X'e bağlı çekinik bir özelliktir ve dişilerde fenotipte görülebilmesi için homozigot (

X^r X^r

) olması gerekir. Kulak kıllılığı Y kromozomunda taşınır, dolayısıyla sadece erkeklerde görülür ve babadan oğula aktarılır. Bozuk dentin ise X'e bağlı baskın bir özelliktir, dişilerde tek bir baskın alel (

X^D

) bulunması fenotipte ortaya çıkması için yeterlidir.

Adım Adım Çözüm

1

Kırmızı-yeşil renk körlüğünün kalıtım biçimini ve koşulunu belirleme

Kırmızı-yeşil renk körlüğü X kromozomunun homolog olmayan bölgesinde çekinik (

X^r

) olarak taşınır. Dişilerin (

XX

) fenotipinde bu özelliğin ortaya çıkması için her iki X kromozomunda da bu alelin bulunması gerekir (

X^r X^r

). Bu nedenle bu özellik ilk tanımla eşleşir.

X'e bağlı çekinik kalıtım kurallarını doğru eşleştirmek için.

2

Kulak kıllılığının kalıtım biçimini ve koşulunu belirleme

Kulak kıllılığı Y kromozomunun homolog olmayan segmentinde taşınır. Dişilerde Y kromozomu bulunmadığından bu özellik sadece erkeklerde görülür ve babadan erkek çocuklarına doğrudan aktarılır. Bu nedenle ikinci tanımla eşleşir.

Y'ye bağlı kalıtımın cinsiyete göre dağılımını belirlemek için.

3

Bozuk dentin hastalığının kalıtım biçimini ve koşulunu belirleme

Bozuk dentin X'e bağlı baskın (

X^D

) bir hastalıktır. Dişilerde tek bir baskın alelin bulunması (

X^D X^d

) fenotipte hastalığın ortaya çıkması için yeterlidir. Bu nedenle üçüncü tanımla eşleşir.

X'e bağlı baskın kalıtım kurallarını doğrulamak için.

Anahtar Kavram

İnsanlarda X ve Y kromozomlarının homolog olmayan bölgelerinde taşınan genlerin çekinik veya baskın olma durumlarına göre kalıtım mekanizmaları.

Soru 20Soru →

İnsanda cinsiyetin belirlenmesinde rol oynayan X ve Y kromozomlarının farklı bölgelerinde taşınan özelliklerin kalıtım özellikleri değişkenlik göstermektedir.

Buna göre, sol sütunda verilen eşeye bağlı kalıt��m durumlarını, sağ sütunda verilen bu durumlara ait doğru kalıtım özellikleri veya aile içi fenotipik dağılımlarla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

X kromozomunun Y ile homolog olmayan segmentinde çekinik kalıtım dişilerde homozigotluk gerektirirken erkeklerde tek alelle ortaya ç��kar. Y kromozomunun X ile homolog olmayan segmentinde kalıtım sadece erkeklerde görülür ve babadan tüm erkek çocuklarına geçer. X ve Y'nin homolog segmentinde kalıtım hem dişilerde hem erkeklerde ikişer alel ile temsil edilir ve otozomal kalıtıma benzer. X kromozomunun Y ile homolog olmayan segmentinde baskın kalıtımda ise hasta bir babanın tüm kız çocukları fenotipte bu özelliği gösterir.

Sol sütundaki her bir kalıtım modeli, sağ sütunda belirtilen biyolojik özellikler ve çaprazlama sonuçlarıyla birebir örtüşmektedir. X'e bağlı çekinik kalıtım erkeklerde tek alelle fenotip oluştururken dişilerde homozigotluk gerektirir. Y'ye bağlı kalıtım sadece babadan erkek çocuklara geçer. X ve Y'nin homolog bölgesi otozomal gibi kalıtılır. X'e bağlı baskın kalıtımda ise babanın kız çocuklarının tamamı hasta olur.

Adım Adım Çözüm

1

X'e bağlı çekinik kalıtımın mekanizmasını analiz etme.

X'e bağlı çekinik özelliklerin (örneğin hemofili veya kırmızı-yeşil renk körlüğü) dişilerde fenotipte görülmesi için homozigot çekinik (

X^h X^h

) olması gerekir. Erkeklerde ise tek bir X kromozomu bulunduğundan (

X^h Y

), tek bir alel fenotipte görülmesi için yeterlidir.

Erkeklerin hemizigot (tek alel taşıyan) olmasının X'e bağlı çekinik kalıtımın en belirgin özelliği olduğunu belirlemek.

2

Y'ye bağlı kalıtımın mekanizmasını analiz etme.

Y kromozomunun X ile homolog olmayan bölgesinde taşınan özellikler sadece Y kromozomunda bulunur. Bu nedenle dişilerde hiç görülmez, babadan tüm erkek çocuklarına geçer.

Y kromozomunun yalnızca erkek bireylerde cinsiyeti belirleyen Y kromozomuna özgü segmentte bulunduğunu teyit etmek.

3

Homolog bölge kalıtımının mekanizmasını analiz etme.

X ve Y'nin homolog bölgesi her iki kromozomda da karşılığı olan genleri taşır. Hem dişiler (

XX

) hem de erkekler (

XY

) bu gen için iki alel taşır. Kalıtımı otozomal kalıtım kurallarına uyar.

Her iki eşeyde de çift alel bulunmasının otozomal kalıtım örüntüsü yarattığını belirlemek.

4

X'e bağlı baskın kalıtımın mekanizmasını analiz etme.

X'e bağlı baskın özelliklerde hasta bir erkek (

X^D Y

), kız çocuklarına sadece

X^D

aktarabilir. Bu nedenle bu babanın tüm kız çocukları baskın özelliği fenotipinde gösterir.

Baskın alelin tek bir kopyasının bile fenotip oluşturmaya yettiğini ve babanın kızlarına X kromozomunu verdiğini göstermek.

Anahtar Kavram

Eşeye bağlı kalıtımda kromozomların homolog ve homolog olmayan bölgelerinin kalıtım örüntüleri üzerindeki etkisi.

Kalıtım

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram