Examkin

Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

26 soru

Tüm türler26Çoktan seçmeli14Eşleştirme7Sıralama5
Soru 1Soru →

Türkiye'de yer alan K, L, M ve N merkezlerinin coğrafi özellikleri ile ilgili şu bilgiler verilmiştir:

* K merkezi: Yıl boyunca gece ile gündüz süreleri arasındaki farkın en az olduğu ilimizin enlemindedir.
* L merkezi: Yıl boyunca gurup ve şafak (alacakaranlık) sürelerinin en uzun yaşandığı ilimizin enlemindedir.
* M merkezi: Ekinoks tarihlerinde yerel saeti başlangıç boylamından 120120 dakika ileri olan ve çizgisel hızı L merkezinden fazla, K merkezinden az olan bir merkezdir.
* N merkezi: 21 Haziran günü güneş ışınlarını M merkezine göre daha büyük açıyla almakta, ancak K merkezine göre yatay düzlemde daha uzun gölge oluşturmaktadır.

Buna göre, bu merkezlerin 21 Aralık günü yaşayacakları gündüz sürelerinin en uzundan en kısaya doğru sıralanışı aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: K - N - M - L

Cevap

K - N - M - L
Merkezlerin enlem dereceleri güneyden kuzeye doğru K (36∘36^\circ K) < N < M < L (42∘42^\circ K) şeklinde sıralanır. 21 Aralık kış solstisinde Türkiye'de güneye gidildikçe gündüz süresi uzadığı için en güneydeki K merkezinde gündüz süresi en uzun, en kuzeydeki L merkezinde ise en kısadır. Bu durum gündüz sürelerinin en uzundan en kısaya doğru sıralamasının K - N - M - L olmasını sağlar.

Adım Adım Çözüm

1
K merkezinin enlemini belirleme
K merkezi 36∘36^\circ Kuzey enlemindedir (Hatay enlemi).
Gece ile gündüz arasındaki süre farkı Ekvator'dan kutuplara gidildikçe artar. Türkiye'de bu farkın en az olduğu yer Ekvator'a en yakın olan en güney noktadır.
2
L merkezinin enlemini belirleme
L merkezi 42∘42^\circ Kuzey enlemindedir (Sinop enlemi).
Çizgisel hız kutuplara doğru azaldığı için gurup ve şafak (alacakaranlık) süreleri kutuplara doğru uzar. Türkiye sınırları içinde bu sürenin en uzun olduğu yer en kuzey enlemdir.
3
M merkezinin enlem aralığını belirleme
M merkezinin enlemi K (36∘36^\circ K) ile L (42∘42^\circ K) arasındadır.
Çizgisel hız Ekvator'dan kutuplara gidildikçe azalır. M'nin çizgisel hızının L'den fazla olması onun daha güneyde, K'den az olması ise daha kuzeyde olduğunu gösterir.
4
N merkezinin konumunu belirleme ve enlem sıralamasını yapma
N merkezinin enlemi K ile M arasındadır. Güneyden kuzeye doğru enlem sıralaması: K < N < M < L.
21 Haziran günü Türkiye'de güneye gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı büyür ve gölge boyu kısalır. N'nin güneş ışınlarını M'den büyük açıyla alması M'den güneyde olduğunu; K'ye göre daha uzun gölge oluşturması ise K'den kuzeyde olduğunu gösterir.
5
21 Aralık tarihindeki gündüz süresi değişimini uygulama
Gündüz sürelerinin en uzundan en kısaya sıralanışı K - N - M - L şeklindedir.
21 Aralık tarihinde Kuzey Yarım Küre'de (ve Türkiye'de) güneye gidildikçe gündüz süresi uzar, kuzeye gidildikçe kısalır. Bu nedenle en güneydeki K'de gündüz en uzun, en kuzeydeki L'de en kısadır.

Anahtar Kavram

Solstislerde enleme göre gece-gündüz süre değişimi ve güneş ışınlarının geliş açısı ilişkisi
Tahmini Süre:3m 0s
Soru 2Soru →

Aşağıda verilen coğrafi durumlar ile bu durumların ortaya çıkmasındaki temel nedenleri eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yer çekimi ivmesinin artış göstermesi
Ekvator çevresinin uzunluğunun, iki meridyen yayının birleşimiyle oluşan daire uzunluğundan fazla olması
Güneş ışınlarının düşme açısının Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe küçülmesi
Paralel dairelerinin boylarının Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe kısalması

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Ekvator'dan kutuplara gidildikçe yer çekiminin artması kutupların yerin merkezine yakın olmasıyla; Ekvator çevresinin meridyen dairesinden uzun olması Ekvator yarıçapının kutuplar yarıçapından uzun olmasıyla; güneş ışınlarının açısının daralması yüzeyin kavis almasıyla; paralel boylarının kısalması ise küre üzerindeki yatay kesitlerin daralmasıyla eşleşir.
Eşleştirmelerin tamamı coğrafi durumların Dünya'nın şekline bağlı fiziksel ve geometrik nedenleriyle doğru bir şekilde ilişkilendirilmiştir. Yer çekimi ve Ekvator-kutuplar çevre farkı Dünya'nın geoit (basık) şeklinden kaynaklanırken, güneş ışınlarının geliş açısı ve paralel boylarının değişimi Dünya'nın küresel (kavisli) yapısının sonuçlarıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Dünya'nın geoit şeklinin yer çekimi üzerindeki etkisini belirlemek.
Dünya kutuplardan basık olduğu için kutup noktaları yerin merkezine daha yakındır, bu da kutuplarda yer çekiminin daha fazla olmasına yol açar.
Yer çekimi kuvveti yerin merkezine olan uzaklıkla ters orantılıdır.
2
Ekvator çevresi ile meridyen dairesinin uzunluk farkını analiz etmek.
Ekvator'un şişkin olması (Ekvator yarıçapının daha büyük olması), Ekvator çevresini meridyen dairesinden daha uzun yapar.
Bu durum geoit şeklin özgün bir geometrik sonucudur.
3
Güneş ışınlarının düşme açısındaki değişimi incelemek.
Dünya'nın küresel şeklinden dolayı yüzey eğrilir ve Ekvator'dan uzaklaştıkça ışınların geliş açısı daralır.
Kavisli yüzeyler üzerindeki her noktanın teğet düzlemi Güneş'e göre farklı açılar yapar.
4
Paralel boylarının kısalma nedenini tespit etmek.
Küresel bir cismin yatay kesitleri merkezden (Ekvator) kutuplara doğru gidildikçe küçülür.
Kürenin geometrik yapısı gereği paralel çevreleri kutuplarda sıfıra ulaşır (nokta halini alır).

Anahtar Kavram

Dünya'nın şeklinin sonuçları (küresel ve geoit şekil ayrımı)
Soru 3Soru →

Matematik iklim kuşakları ile sıcaklık kuşaklarının sınırları ve bu sınırların yarım kürelerdeki dağılış özellikleri düşünüldüğünde, sol sütunda verilen durumlar ile sağ sütunda verilen etkenleri doğru olacak şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Matematik iklim kuşaklarının sınırlarını belirleyen temel etken
Sıcaklık kuşaklarının sınırlarının yarım kürelerde farklılık göstermesinin temel nedeni
Matematik iklim kuşakları sınırlarının her iki yarım kürede de simetrik olmasının nedeni

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Matematik iklim kuşaklarının sınırlarını belirleyen temel etken eksen eğikliği (23∘27′23^\circ 27'); sıcaklık kuşaklarının yarım kürelerdeki sınır farklılığının temel nedeni kara ve denizlerin dağılışı ile okyanus akıntıları; matematik iklim kuşaklarının simetrik olmasının nedeni ise eksen eğikliği derecesinin her iki yarım kürede de aynı olmasıdır.
Matematik iklim kuşaklarının sınırlarının belirlenmesindeki temel etken yer ekseninin yörünge düzlemine eğik olması ve buna bağlı olarak Güneş ışınlarının en son dik geldiği yerlerin dönenceleri oluşturmasıdır. Sıcaklık kuşaklarının sınırlarının her iki yarım kürede farklılık göstermesinin nedeni ise okyanus akıntıları, kara ve denizlerin dağılışı ile genel hava dolaşımı gibi özel konum şartlarıdır. Matematik iklim kuşaklarının simetrik olmasının sebebi ise eksen eğikliği derecesinin her iki yarım küre için de 23∘27′23^\circ 27' şeklinde aynı olmasıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Matematik iklim kuşaklarının sınırlarının nasıl belirlendiğini incelemek.
Matematik iklim kuşaklarının sınırlarının dönenceler (23∘27′23^\circ 27') ve kutup daireleri (66∘33′66^\circ 33') enlemlerinden geçtiği görülür. Bu sınırlar doğrudan eksen eğikliğine bağlıdır.
Eksen eğikliği açısı değiştikçe bu enlemlerin derecesi de değişeceğinden, sınırları belirleyen temel etken eksen eğikliğidir.
2
Sıcaklık kuşaklarının sınırlarının neden yarım küreler arasında farklılık gösterdiğini analiz etmek.
Sıcaklık kuşaklarının sınırlarının Kuzey ve Güney Yarım Küre'de aynı enlemlerden geçmediği tespit edilir. Örneğin sıcak kuşak Kuzey Yarım Küre'de daha geniş yer kaplar.
Bu durumun nedeni enlem dışındaki özel konum şartlarıdır. Karaların oranı Kuzey Yarım Küre'de daha fazla olduğundan ısınma ve sıcaklık değerleri farklılık gösterir, okyanus akıntıları da bu sınırı dalgalandırır.
3
Matematik iklim kuşaklarının her iki yarım kürede de neden simetrik olduğunu değerlendirmek.
Dönencelerin her iki yarım kürede de 23∘27′23^\circ 27' enleminde, kutup dairelerinin de 66∘33′66^\circ 33' enleminde olduğu belirlenir.
Bunun sebebi eksen eğikliğinin her iki yarım küre için de aynı değere (23∘27′23^\circ 27') sahip olmasıdır. Eksen eğikliği sabit bir açı olduğu için kuşaklar simetrik uzanır.

Anahtar Kavram

Matematik iklim kuşakları eksen eğikliğine bağlı olarak her iki yarım kürede simetrik sınırlarla belirlenirken; sıcaklık kuşakları, kara ve denizlerin dağılışı ile okyanus akıntıları gibi özel konum faktörleri nedeniyle asimetriktir.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 4Soru →

Türkiye'de yer alan dört farklı alana ait coğrafi özellikler şu şekildedir:

* Merkez A: Türkiye'nin en kuzey ucunda yer alan ve 2121 Aralık tarihinde en uzun geceyi yaşayan il sınırları içerisindedir.
* Merkez B: Türkiye sınırları içinde çizgisel hızın en fazla olduğu ve yıl boyunca gece ile gündüz süreleri arasındaki farkın en az yaşandığı il sınırları içerisindedir.
* Merkez C: Ekinoks tarihlerinde yerel saati Merkez B'ye göre daha geri olan ve enlem derecesi Merkez A ile Merkez B'nin enlemleri farkının tam ortasına yakın olan bir alandır.
* Merkez D: 2121 Haziran günü öğle vaktinde Güneş ışınlarını Merkez B'den daha eğik, Merkez C'den ise daha dik açıyla alan ve yerel saati Merkez C'den daha ileri olan bir alandır.

Buna göre; Merkez A, B, C ve D'nin 2121 Haziran tarihindeki gündüz sürelerinin en uzundan en kısaya doğru sıralanışı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: A - C - D - B

Cevap

A - C - D - B
21 Haziran tarihinde Kuzey Yarım Küre'de yer alan Türkiye'de, kuzeye doğru gidildikçe gündüz süreleri uzar. Belirlenen enlem sıralamasına göre merkezler kuzeyden güneye doğru A, C, D ve B şeklinde sıralanmaktadır. Bu nedenle en uzun gündüz en kuzeydeki A merkezinde, en kısa gündüz ise en güneydeki B merkezinde yaşanır. Doğru sıralama A - C - D - B şeklindedir.

Adım Adım Çözüm

1
Merkez A'nın enlemini belirleme
Merkez A, yaklaşık 42∘ K42^\circ\text{ K} enlemindedir.
Türkiye'nin en kuzey ucunda yer alması ve 21 Aralık'ta en uzun geceyi yaşaması, bu merkezin enleminin en yüksek (42∘ K42^\circ\text{ K}) olduğunu gösterir.
2
Merkez B'nin enlemini belirleme
Merkez B, yaklaşık 36∘ K36^\circ\text{ K} enlemindedir.
Çizgisel hızın en fazla ve gece-gündüz süre farkının en az olduğu yer Ekvator'a en yakın olan güney ucudur.
3
Merkez C'nin enlemini belirleme
Merkez C, yaklaşık 39∘ K39^\circ\text{ K} enlemindedir.
Enlem derecesinin A (42∘ K42^\circ\text{ K}) ile B (36∘ K36^\circ\text{ K}) enlemleri farkının tam ortasında yer alması 42+362=39∘\frac{42 + 36}{2} = 39^\circ enlemine karşılık gelir.
4
Merkez D'nin enlemini belirleme
Merkez D, 36∘ K36^\circ\text{ K} ile 39∘ K39^\circ\text{ K} enlemleri arasındadır.
21 Haziran'da Güneş ışınlarının düşme açısı enleme göre değişir. Güneş ışınlarını B'den (36∘ K36^\circ\text{ K}) daha eğik alması enleminin B'den büyük olduğunu; C'den (39∘ K39^\circ\text{ K}) daha dik alması ise enleminin C'den küçük olduğunu gösterir.
5
21 Haziran tarihindeki gündüz sürelerini karşılaştırma
Gündüz süreleri sıralaması: A > C > D > B
21 Haziran solstisinde Kuzey Yarım Küre'de kuzeye gidildikçe enlem derecesi arttığı için gündüz süresi de uzar.

Anahtar Kavram

21 Haziran solstisinde enlem derecesine bağlı olarak gündüz sürelerinin değişimi ve Güneş ışınlarının düşme açısı ilişkisi
Soru 5Soru →

Aşağıda verilen enlem dereceleri ile bu enlemlerde solstis (gün dönümü) ve ekinoks (gece-gündüz eşitliği) tarihlerinde gerçekleşen aydınlanma ve gölge özelliklerini doğru bir şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Kuzey Kutup Dairesi (66∘33′ K66^\circ 33'\text{ K})
Yengeç Dönencesi (23∘27′ K23^\circ 27'\text{ K})
Ekvator (0∘0^\circ)
Oğlak Dönencesi (23∘27′ G23^\circ 27'\text{ G})

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Kuzey Kutup Dairesi ile 21 Haziran'da 24 saat gündüz yaşanması; Yengeç Dönencesi ile 21 Haziran'da Güneş ışınlarının 90 dereceyle düşmesi; Ekvator ile ekinokslarda Güneş'in dik gelmesi; Oğlak Dönencesi ile 21 Aralık'ta gölgenin oluşmaması eşleşmektedir.
Eşleştirmede yer alan enlemlerin solstis ve ekinoks tarihlerindeki Güneş ışınlarının geliş açıları, gölge boyları, gölge yönleri ve aydınlanma süreleri coğrafi kurallarla tam bir uyum içindedir. Kuzey Kutup Dairesi yaz solstisinde 24 saat gündüz yaşarken, Yengeç Dönencesi bu tarihte Güneş'i dik alır. Ekvator ekinokslarda Güneş'i dik alır ve solstislerde gölge yönü değişir. Oğlak Dönencesi ise kış solstisinde Güneş'i dik alır ve yıl boyu gölgesi güneye düşer.

Adım Adım Çözüm

1
Kuzey Kutup Dairesi'nin (66∘33′ K66^\circ 33'\text{ K}) aydınlanma ve gece-gündüz değişim özelliklerinin belirlenmesi.
Bu enlemde 21 Haziran21\text{ Haziran}'da 2424 saat gündüz yaşanır. 21 Aralık21\text{ Aralık}'tan sonra ise Kuzey Yarım Küre genelinde olduğu gibi gündüz süreleri uzamaya başlar. Dolayısıyla birinci ifadeyle eşleşir.
Solstis tarihlerinde kutup dairelerindeki aydınlanma sürelerini ve yarım kürelerdeki gün uzunluğu değişim yönünü saptamak.
2
Yengeç Dönencesi'nin (23∘27′ K23^\circ 27'\text{ K}) Güneş ışınlarının düşme açısı ve gün uzunluğu özelliklerinin incelenmesi.
21 Haziran21\text{ Haziran}'da Güneş ışınları bu enleme 90∘90^\circ açıyla düşer. Bu tarihten sonra gündüzler kısalmaya başlasa da 23 Eylu¨l23\text{ Eylül} ekinoksuna kadar gündüzler gecelerden uzundur. Dolayısıyla ikinci ifadeyle eşleşir.
Kuzey Yarım Küre'deki yaz solstisi sonrası gün uzunluğu eğilimlerini ve dönence özelliğini analiz etmek.
3
Ekvator (0∘0^\circ) enleminin ekinoks ve solstis gölge özelliklerinin değerlendirilmesi.
Güneş ışınları ekinokslarda (21 Mart21\text{ Mart} ve 23 Eylu¨l23\text{ Eylül}) buraya dik gelir. 21 Haziran21\text{ Haziran}'da Güneş kuzeyde olduğundan gölge güneye, 21 Aralık21\text{ Aralık}'ta Güneş güneyde olduğundan gölge kuzeye düşer. Dolayısıyla üçüncü ifadeyle eşleşir.
Ekvator'un yıl boyunca Güneş'in konumuna göre değişen gölge yönlerini belirlemek.
4
Oğlak Dönencesi'nin (23∘27′ G23^\circ 27'\text{ G}) dik açı tarihi ve gölge yönü kararlılığının incelenmesi.
21 Aralık21\text{ Aralık}'ta Güneş ışınları buraya 90∘90^\circ açıyla düştüğü için gölge oluşmaz. Yıl boyu Güneş her zaman bu enlemin kuzeyinde kaldığı için öğle vakti gölgeler daima güneyi gösterir. Dolayısıyla dördüncü ifadeyle eşleşir.
Güney Yarım Küre dönencesinin solstis gölge davranışını saptamak.

Anahtar Kavram

Solstisler ve Ekinokslar (Özel Günler)
Soru 6Soru →

Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü sırasında oluşan merkezkaç kuvvetinin etkisiyle Ekvator'dan şişkin, kutuplardan basık kendine özgü şekline geoid adı verilir. Bu şekil, Dünya'nın tam bir küre olmamasından kaynaklanan bazı özel durumlara yol açar.

Buna göre, coğrafya dersinde tahtaya yazılan;

I. Ekvator yarıçapının kutup yarıçapından yaklaşık 21 km21\text{ km} daha uzun olması,
II. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yer çekimi ivmesinin artış göstermesi,
III. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe Güneş ışınlarının düşme açısının daralması ve buna bağlı olarak sıcaklık değerlerinin azalması

öncüllerinden hangileri Dünya'nın geoid şeklinin doğrudan sonuçları arasında gösterilebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve II

Cevap

I ve II öncüllerini içeren seçenek (Ekvator yarıçapının kutup yarıçapından uzun olması ve yer çekiminin kutuplarda daha fazla olması).
I ve II öncüllerini içeren seçenek doğrudur. Çünkü Dünya'nın geoid şekli (kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin olması) üç temel coğrafi sonuca yol açar: Ekvator yarıçapının kutup yarıçapından uzun olması (6378 km6378\text{ km}'ye karşı 6357 km6357\text{ km}), Ekvator çevresinin bir meridyen dairesinin çevre uzunluğundan daha uzun olması ve yer çekiminin kutuplarda Ekvator'a göre daha fazla olmasıdır. Üçüncü öncülde belirtilen Güneş ışınlarının düşme açısının daralması ve buna bağlı olarak sıcaklığın azalması ise Dünya'nın küresel şeklinin (enlem etkisi) bir sonucudur.

Adım Adım Çözüm

1
Dünya'nın kendine özgü geoid şeklinin tanımı ve bu şekle bağlı olarak ortaya çıkan temel geometrik ve fiziksel sonuçlar hatırlanır.
Geoid şeklin; Ekvator yarıçapının kutup yarıçapından büyük olmasına, Ekvator çevresinin kutup çevresinden uzun olmasına ve yer çekiminin kutuplarda daha fazla olmasına neden olduğu belirlenir.
Soru öncüllerinde verilen ifadelerin hangilerinin geoid şeklin doğrudan sonucu olduğunu sınıflandırabilmek için teorik temel oluşturulur.
2
Birinci ve ikinci öncüller analiz edilir.
Birinci öncülde belirtilen yarıçap farkı (21 km21\text{ km}) ve ikinci önc��lde belirtilen yer çekimi farkı, doğrudan Dünya'nın kutuplardan basık olmasının (merkeze yakınlık farkının) bir sonucu olarak doğrulanır.
Geoid şeklin temel sonuçlarını tespit ederek doğru cevabın bileşenlerini belirlemek.
3
Üçüncü öncül analiz edilerek elenir.
Güneş ışınlarının düşme açısının daralması ve sıcaklığın azalması, Dünya'nın basıklığından değil, genel küresel yüzey yapısından (enlem etkisinden) kaynaklanır. Bu nedenle üçüncü öncül geoid şeklin sonucu değildir.
Kavram yanılgısına yol açabilecek küresel şekil sonuçlarını geoid şekil sonuçlarından ayırt etmek.
4
Doğrulanan öncüller birleştirilerek doğru seçenek tespit edilir.
Yalnızca I ve II numaralı öncüllerin Dünya'nın geoid şeklinin doğrudan sonuçları olduğu sonucuna ulaşılır.
Soru kökündeki verilere dayanarak doğru cevabı netleştirmek.

Anahtar Kavram

Dünya'nın geoid şeklinin sonuçları ile küresel şeklinin (enlem etkisi) sonuçları arasındaki farklar ve yer çekimi ivmesi ile yarıçap ilişkileri.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 7Soru →

Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü esnasında oluşan merkezkaç kuvveti, Dünya'nın kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin kendine özgü bir şekil almasına yol açmıştır. Geoid olarak adlandırılan bu şekil ile Dünya'nın genel küresel şeklinin sonuçları coğrafi analizlerde sıkça karıştırılabilmektedir.

Buna göre;

I. Ekvator dairesinin uzunluğunun (40.076 km40.076\text{ km}), kutupları çevreleyen bir çift meridyen yayının uzunluğundan (40.009 km40.009\text{ km}) daha fazla olması,
II. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yer çekimi ivmesinin artmasına paralel olarak, sıcaklık ortalamalarının ve denizlerdeki tuzluluk oranlarının azalması,
III. Kutuplara doğru hareket edildikçe yerin merkezine (çekirdeğe) olan geometrik uzaklığın kısalması sonucu cisimlerin yer çekimi ivmesinin artması,
IV. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe çizgisel dönüş hızın��n azalması ve buna bağlı olarak güneş ışınlarının atmosferde katettiği yolun uzaması

durumlarından hangileri yalnızca Dünya'nın geoid şekliyle açıklanabilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve III

Cevap

I ve III numaralı öncüllerin yer aldığı seçenek doğrudur. Ekvator dairesinin kutup çevre uzunluğundan fazla olması ve kutuplarda yer çekiminin daha fazla olması doğrudan D��nya'nın geoid şeklinin sonuçlarıdır.
I ve III numaralı öncülleri içeren seçenek doğrudur. Dünya'nın geoid (kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin) şeklinin üç temel sonucu vardır: Ekvator yarıçapının kutuplar yarıçapından uzun olması, Ekvator çevre uzunluğunun kutup çevre uzunluğundan fazla olması (I. öncül) ve kutupların yer merkezine daha yakın olması nedeniyle buralarda yer çekiminin daha fazla ölçülmesidir (III. öncül).

Adım Adım Çözüm

1
Birinci öncülü (Ekvator ve meridyen çevre uzunluğu farkı) analiz etme.
Eğer Dünya tam bir küre olsaydı, her yöndeki çevre uzunlukları birbirine eşit olurdu. Ekvator dairesinin meridyen dairesinden daha uzun olması (40.076 km>40.009 km40.076\text{ km} > 40.009\text{ km}), Dünya'n��n Ekvator'dan şişkin olduğunu gösterir. Dolayısıyla bu durum yalnızca geoid şekille açıklanır.
Geoid şeklin geometrik sonuçlarını küresel şekil sonuçlarından ayırt etmek.
2
İkinci öncüldeki neden-sonuç ilişkisini ve bilimsel doğruluğu sorgulama.
Ekvator'dan kutuplara doğru yer çekiminin artması geoid şeklin sonucudur. Ancak sıcaklık ve tuzluluğun azalması enlem etkisinin (küresel şekil ve güneş ışınlarının düşme açısının) sonucudur. Yer çekiminin sıcaklık üzerinde doğrudan bir etkisi yoktur. Bu nedenle ikinci öncül hatalı bir önermedir.
Yer çekimi etkisi ile enlem/sıcaklık etkisinin birbiriyle karıştırılmasını önlemek.
3
Üçüncü öncülü (yer çekimi ivmesi ve yer merkezine olan uzaklık ilişkisi) değerlendirme.
Dünya kutuplardan basık olduğu için kutup noktaları yerin merkezine (çekirdeğe) Ekvator'a göre daha yakındır (yaklaşık 21 km21\text{ km}). Kütle çekim yasasına göre merkeze yakın olan noktalarda yer çekimi daha fazladır. Dolayısıyla kutuplardaki yüksek yer çekimi geoid şeklin bir sonucudur.
Basıklığın yer çekimi ivmesi üzerindeki fiziksel etkisini belirlemek.
4
Dördüncü öncülü (çizgisel hız ve atmosferde katedilen yol) analiz etme.
Çizgisel hızın Ekvator'dan kutuplara doğru azalması ve güneş ışınlarının atmosferde aldığı yolun uzaması Dünya'nın geoid şeklinin değil, küresel şeklinin (enlem derecelerinin geometrik özelliğinin) doğrudan sonucudur. Dünya tam bir küre olsaydı da bu durumlar gerçekleşirdi.
Küresel şeklin sonuçlarını geoid şeklin sonuçlarından ayrıştırmak.

Anahtar Kavram

Dünya'nın Geoid Şekli ve Sonuçları
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 8Soru →

Dünya'nın kendine özgü olan kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin şekline geoit denir. Dünya'nın bu geoit şeklinin yanı sıra, yalnızca küresel bir şekle sahip olmasının da kendine has sonuçları vardır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın küresel şeklinin sonuçlarından biri değildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yer çekimi kuvvetinin artması

Cevap

Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yer çekimi kuvvetinin artması
Yer çekimi kuvvetinin Ekvator'dan kutuplara doğru artması, kutuplardan basık olan geoit şeklin bir sonucudur. Kutuplar yerin merkezine Ekvator'a göre daha yakın olduğu için yer çekimi kutuplarda daha fazladır. Bu nedenle bu durum küresel şeklin değil, geoit şeklin sonucudur.

Adım Adım Çözüm

1
Dünya'nın küresel şekli ile geoit şekli arasındaki farkı belirlemek.
Dünya'nın küresel şekli genel olarak enlem etkisine bağlı değişimleri (çizgisel hız, paralel boyları, meridyenlerin daralması) açıklarken; geoit şekil yer çekimi ve yarıçap farklarını açıklar.
Soruda bizden küresel şeklin sonucu olmayan seçeneği bulmamız istenmektedir.
2
Seçeneklerde verilen maddelerin sebeplerini sınıflandırmak.
Çizgisel hızın azalması, meridyenlerin daralması, paralel boylarının kısalması ve harita bozulmaları küresel şeklin sonucudur. Ancak yer çekiminin kutuplara doğru artması, kutupların yerin merkezine daha yakın olmasının yani kutuplardan basık (geoit) şeklin bir sonucudur.
Doğru seçeneğe ulaşmak için küresel şekil ile geoit şekil sonuçlarını ayırt etmek gerekir.

Anahtar Kavram

Dünya'nın Küresel ve Geoit Şeklinin Sonuçlarının Ayırt Edilmesi
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 9Soru →

Ekinoks gününde (2121 Mart) aynı enlem üzerinde yer alan dört farklı merkezdeki anlık durumlara ilişkin bazı bilgiler verilmiştir:

Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüş yönü ve yerel saat ilişkisi göz önüne alınarak, bu merkezleri en doğuda yer alandan en batıda yer alana doğru sıralayınız.

Öğeleri doğru sıraya koymak için sürükleyin

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

M merkezi - N merkezi - L merkezi - K merkezi
Dünya'nın günlük hareketi batıdan doğuya doğrudur. Bu sebeple doğudaki merkezlerde yerel saat her zaman daha ileridir. Ekinoks gününde merkezlerin yerel saatleri sırasıyla M'de 18.00, N'de 15.00, L'de 12.00 ve K'de 06.00'dır. Bu durumda yerel saati en ileri olan M en doğuda, yerel saati en geri olan K ise en batıda yer alır. Sıralama doğudan batıya doğru M - N - L - K şeklindedir.

Adım Adım Çözüm

1
Verilen merkezlerin anlık durumlarından yerel saatlerini belirleme.
Güneş'in yeni doğduğu K merkezinde saat yaklaşık 06.00, gölgenin en kısa olduğu L merkezinde saat 12.00, yerel saatin belirtildiği N merkezinde saat 15.00, Güneş'in batmak üzere olduğu M merkezinde ise saat yaklaşık 18.00'dir.
Günlük harekete bağlı olarak günün anları (sabah, öğle, akşam) yerel saati belirler.
2
Dünya'nın günlük hareketinin yönü ile yerel saat arasındaki ilişkiyi kurma.
Dünya batıdan doğuya doğru döndüğü için doğudaki merkezlerde yerel saat her zaman daha ileridir.
Doğuda Güneş daha erken doğar, öğle vaktini daha önce yaşar ve daha erken batar.
3
Belirlenen yerel saatlere göre doğu-batı sıralamasını yapma.
Yerel saati en ileri olan M merkezi (18.00) en doğuda, sırasıyla N (15.00) ve L (12.00) daha batıda, yerel saati en geri olan K merkezi (06.00) ise en batıdadır.
En ileri yerel saatten en geri yerel saate doğru sıralama, en doğudan en batıya doğru sıralamayı verir.

Anahtar Kavram

Dünya'nın günlük hareketinin yönüne bağlı olarak doğudaki merkezlerde yerel saatin ileri, batıdakilerde ise geri olması.
Soru 10Soru →

Aşağıda, Dünya'nın Güneş etrafındaki elips şeklindeki yörüngesi ve bu yörünge üzerindeki iki farklı konum modellenmiştir.

Dünya'nın bu yörünge üzerindeki hareketi göz önüne alındığında;

I. 3 Ocak3\text{ Ocak} (Günberi) tarihinde yörünge hızının en yüksek değere ulaşması,
II. Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi süresinin, Güney Yarım Küre'dekinden daha uzun olması,
III. Yıl boyunca Güneş ışınlarının düşme aç��sının değişmesine bağlı olarak mevsimlerin oluşması,
IV. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yer çekimi ivmesinin artış göstermesi

durumlarından hangileri Dünya'nın yörüngesinin elips şeklinde olmasının sonuçları arasında gösterilebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve II

Cevap

Dünya'nın yörüngesinin elips olmasının sonuçları, yörünge hızının en yüksek değere ulaşması ve Kuzey Yarım Küre'deki yaz mevsimi süresinin daha uzun olması durumlarını içeren seçenektir.
Doğru cevap, yörünge hızının en yüksek değere ulaşması ve Kuzey Yarım Küre'deki yaz mevsimi süresinin daha uzun olması ifadelerini içeren seçenektir. Dünya'nın Güneş etrafındaki yörüngesi elips şeklinde olduğu için Dünya Güneş'e bazen yaklaşır (günberi - 3 Ocak), bazen uzaklaşır (günöte - 4 Temmuz). Yaklaştığında Güneş'in çekim kuvveti arttığı için Dünya'nın yörüngedeki hızı artar; uzaklaştığında ise hızı azalır. Temmuz ayında yörünge hızının azalması, Kuzey Yarım Küre'deki yaz mevsimi aylarının (Temmuz-Ağustos) daha yavaş geçilmesine ve yaz mevsiminin daha uzun sürmesine neden olur.

Adım Adım Çözüm

1
Öncüllerde verilen durumların coğrafi nedenlerini sınıflandırın.
Birinci ve ikinci öncüllerin yörünge şekliyle, üçüncü öncülün eksen eğikliğiyle, dördüncü öncülün ise Dünya'nın geoid şekliyle ilişkili olduğu belirlenir.
Dünya'nın şekli, hareketleri ve yörünge özelliklerinin sonuçlarını birbirinden ayırt etmek.
2
Dünya'nın yörüngesinin elips olmasının doğrudan etkilerini analiz edin.
Güneş'e olan mesafenin değişmesi, yörünge hızın��n değişmesine (Ocak'ta hızlı, Temmuz'da yavaş) ve bu hız değişiminin de mevsim sürelerinin yarım kürelerde farklı olmasına (Kuzey'de yazın uzun sürmesi) yol açtığı görülür.
Elips yörüngenin çekim kuvveti ve hız üzerindeki etkisini anlamak.
3
Yanlış olan öncülleri eleyerek doğru seçeneği belirleyin.
Mevsimlerin oluşması eksen eğikliğiyle, yer çekiminin değişmesi ise geoid şekille açıkladığından bu öncüller elenir ve geriye yalnızca birinci ve ikinci öncülleri içeren seçenek kalır.
Soru kökünde istenen elips yörünge sonuçlarını netleştirmek.

Anahtar Kavram

Dünya'nın yörüngesinin elips olmasının sonuçları (yörünge hızı ve mevsim sürelerinin değişmesi).
Soru 11Soru →

Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü (günlük hareketi) sonucunda yeryüzünde birçok fiziksel olay gerçekleşir. Aşağıda günlük hareketin bazı sonuçları ile bu sonuçların açıklamaları verilmiştir. Buna göre, sol sütundaki sonuçları sağ sütundaki en uygun açıklamalarıyla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Coriolis (sapma) etkisi
Fiziksel (mekanik) ufalanma
Yerel saat farkları

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Coriolis (sapma) etkisi sürekli rüzgarların yönlerinde sapmalara neden olmasıyla; fiziksel (mekanik) ufalanma gün içindeki sıcaklık değişimlerinin kayaçları çatlatmasıyla; yerel saat farkları ise Dünya'nın dönüş yönünden dolayı doğuda Güneş'in erken doğmasıyla eşleşir.
Coriolis etkisi rüzgarların sapmasına; günlük sıcaklık farkları kayaçların mekanik parçalanmasına; Dünya'nın dönüş yönü ise doğuda Güneş'in erken doğup yerel saatin ileri olmasına neden olur. Bu eşleştirmeler coğrafi gerçeklerle tam uyumludur.

Adım Adım Çözüm

1
Coriolis (sapma) etkisinin doğasını incelemek
Bu etki sürekli rüzgarların esme yönlerinde sapmalara neden olur (Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola).
Günlük hareketin dinamik bir sonucu olan Coriolis etkisinin rüzgar yönleri üzerindeki etkisini doğru eşleştirmek.
2
Fiziksel (mekanik) ufalanmanın nedenini belirlemek
Gün içindeki sıcaklık değişimleri kayaçların genleşip büzülerek çatlamasına (fiziksel ufalanmaya) yol açar.
Sıcaklık farkı ile kayaçların fiziksel deformasyonu arasındaki sebep-sonuç ilişkisini kurmak.
3
Yerel saat farklarının oluşum mantığını kavramak
Dünya'nın batıdan doğuya dönmesi nedeniyle doğuda yerel saatin daha ileri olması bu kavramla ilişkilidir.
Dönüş yönünün yerel saat üzerindeki etkisini doğru açıklama ile bağdaştırmak.

Anahtar Kavram

Dünya'nın günlük hareketinin sıcaklık, rüzgarlar ve yerel saat üzerindeki doğrudan etkileri
Soru 12Soru →

Dünya'nın Güneş etrafındaki yıllık hareketi ve ekseninin 23∘27′23^\circ 27' eğik olması, yeryüzünde birçok coğrafi olayın gerçekleşmesini sağlar.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın yıllık hareketi ve eksen eğikliğinin doğrudan bir sonucudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yıl boyunca gece ve gündüz sürelerinin değişmesi

Cevap

Yıl boyunca gece ve gündüz sürelerinin değişmesi
Dünya'nın eksen eğikliği ve yıllık hareketi nedeniyle Güneş ışınlarının bir noktaya düşme açısı yıl boyunca sürekli değişir. Buna bağlı olarak aydınlanma çemberi kutup noktaları ile kutup daireleri arasında yer değiştirir ve yıl boyunca gece ile gündüz sürelerinde sürekli değişimler meydana gelir. Bu nedenle yıl boyunca gece ve gündüz sürelerinin değişmesi eksen eğikliğinin ve yıllık hareketin doğrudan bir sonucudur.

Adım Adım Çözüm

1
Eksen eğikliği ve yıllık hareketin temel sonuçlarını hatırlayın.
Eksen eğikliği (23∘27′23^\circ 27'), Güneş ışınlarının bir noktaya düşme açısının yıl boyunca değişmesine ve dolayısıyla aydınlanma dairesinin sınırlarının kaymasına neden olur.
Yıllık hareket ve eksen eğikliğinin doğrudan sonucunu bulmak için aydınlanma dairesindeki kaymanın gece-gündüz sürelerine etkisini analiz etmeliyiz.
2
Seçeneklerdeki diğer coğrafi olguların nedenlerini analiz ederek eliyin.
Güneş'e olan uzaklığın değişmesi elips yörüngeden; yer çekiminin değişmesi geoid şekilden; ışınların Ekvator'dan kutuplara daralması küresel şekilden; batıdan doğuya sıcaklığın azalması ise yükseltiden (göreceli konumdan) kaynaklanır.
Çeldiricilerin hangi coğrafi nedenlere (Dünya'nın şekli, yörünge şekli, göreceli konum) dayandığını belirleyip ana konudan ayırt etmek gerekir.

Anahtar Kavram

Eksen eğikliği ve yıllık hareketin gece-gündüz süreleri üzerindeki etkisi
Tahmini Süre:50s
Soru 13Soru →

2121 Haziran tarihinde, aşağıda coğrafi koordinatları belirtilen merkezlerin gündüz sürelerinin en uzun olandan en kısa olana doğru sıralanışı nasıl olmalıdır?

Öğeleri doğru sıraya koymak için sürükleyin

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

2121 Haziran tarihinde gündüz süreleri en uzundan en kısaya doğru sırasıyla Oslo (60∘60^\circ Kuzey), Kahire (30∘30^\circ Kuzey) ve Pretoria (25∘25^\circ Güney) şeklinde sıralanır.
2121 Haziran tarihinde Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi yaşanırken kuzeye doğru gidildikçe gündüz süresi uzar. Bu nedenle verilen merkezlerden en kuzeydeki Oslo en uzun gündüze, en güneydeki Pretoria ise en kısa gündüze sahip olur. Kahire ise enlem olarak ortada yer alır.

Adım Adım Çözüm

1
2121 Haziran tarihinde Güneş ışınlarının dik geldiği yarım kürenin ve mevsimin belirlenmesi
2121 Haziran'da Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik açiyla düşer. Bu tarihte Kuzey Yarım Küre yaz, Güney Yarım Küre ise kış başlangıcını yaşar.
Eksen eğikliği nedeniyle Güneş ışınlarının dik geldiği yarım kürede yaz mevsimi yaşanır ve gündüz süreleri 1212 saatten uzundur.
2
Enlemlere göre gündüz süresi değişim yönünün tespit edilmesi
2121 Haziran'da güneyden kuzeye doğru gidildikçe gündüz süreleri uzar.
Kuzey Kutup Dairesi ve çevresi bu dönemde sürekli aydınlandığı için kuzeye doğru aydınlanma çemberinin dışındaki alan küçülür ve gündüz süresi artar.
3
Merkezlerin konumlarının kuzey-güney yönlü karşılaştırılarak sıralanması
En kuzeydeki Oslo (60∘60^\circ Kuzey) en uzun gündüze, en güneydeki Pretoria (25∘25^\circ Güney) ise en kısa gündüze sahip olur. Kahire (30∘30^\circ Kuzey) ise orta uzunluktadır.
Merkezlerin kuzeyden güneye doğru sıralaması Oslo, Kahire ve Pretoria şeklinde olduğu için gündüz süreleri de bu sırayla kısalır.

Anahtar Kavram

Eksen eğikliği ve yıllık harekete bağlı olarak gece-gündüz sürelerinin enleme göre değişmesi.
Soru 14Soru →

Dünya'nın eksen eğikliği ve yıllık hareketine bağlı olarak farklı enlemlerde Güneş ışınlarının düşme açıları ve gece-gündüz süreleri yıl boyunca değişim gösterir.

Buna göre, aşağıda solstis (gün dönümü) tarihlerinde verilen enlemler ile bu enlemlerde gerçekleşen coğrafi özellikleri doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

2121 Haziran tarihinde Kuzey Kutup Dairesi (66∘33′66^\circ 33' K)
2121 Aralık tarihinde Yengeç Dönencesi (23∘27′23^\circ 27' K)
2121 Haziran tarihinde Ekvator (0∘0^\circ)
2121 Aralık tarihinde Güney Kutup Noktas�� (90∘90^\circ G)

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Eşleşen çiftler sırasıyla: 21 Haziran'da Kuzey Kutup Dairesi 46°54' güne�� açısı ve 24 saat gündüz ile; 21 Aralık'ta Yengeç Dönencesi 43°06' güneş açısı ve en uzun gece ile; 21 Haziran'da Ekvator 66°33' güneş açısı ve gece-gündüz eşitliği ile; 21 Aralık'ta Güney Kutup Noktası ise 23°27' güneş açısı ve 24 saat gündüz (Güneş'in batmaması) ile eşleşir.
Doğru eşleştirmeler, Dünya'nın yıllık hareketi sırasında eksen eğikliğine bağlı olarak güneş ışınlarının enlemlere düşme açısının matematiksel hesabı ve solstis günlerindeki aydınlanma dairesi sınırlarının değişimiyle tam uyumludur. Ekvator'da her zaman gece-gündüz eşitken, kutup daireleri ve kutup noktaları solstis tarihlerinde 2424 saatlik gündüz veya gece durumlarını yaşarlar.

Adım Adım Çözüm

1
Solstis tarihlerinde Güneş ışınlarının hangi enlemlere dik açıyla (90∘90^\circ) düştüğünü saptayınız.
2121 Haziran solstisinde Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne (23∘27′23^\circ 27' K), 2121 Aralık solstisinde ise Oğlak Dönencesi'ne (23∘27′23^\circ 27' G) dik açıyla düşer.
Geliş açısı hesaplamalarında Güneş'in dik düştüğü enlem temel referanstır.
2
Kuzey Kutup Dairesi (66∘33′66^\circ 33' K) enleminin 2121 Haziran tarihindeki değerlerini hesaplayınız.
Güneş ışınlarının geliş açısı 90∘−(66∘33′−23∘27′)=46∘54′90^\circ - (66^\circ 33' - 23^\circ 27') = 46^\circ 54' olarak bulunur. Bu tarihte Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır ve Kuzey Kutup Dairesi'nde gündüz süresi 2424 saattir.
Aynı yarım kürede yer alan enlemlerin farkı alınarak geliş açısı bulunur.
3
Yengeç Dönencesi (23∘27′23^\circ 27' K) enleminin 2121 Aralık tarihindeki durumunu hesaplayınız.
Güneş ışınlarının geliş açısı 90∘−(23∘27′+23∘27′)=43∘06′90^\circ - (23^\circ 27' + 23^\circ 27') = 43^\circ 06' olarak hesaplanır. Kuzey Yarım Küre kış başlangıcında olduğundan yılın en dar açısı alınır ve en uzun gece yaşanır.
Farklı yarım kürelerdeki enlemler toplanarak 90∘90^\circ'den çıkarılır.
4
Ekvator'un (0∘0^\circ) 2121 Haziran tarihindeki durumunu inceleyiniz.
Güneş ışınlarının geliş açısı 90∘−23∘27′=66∘33′90^\circ - 23^\circ 27' = 66^\circ 33' olur. Ekvator'da aydınlanma dairesinin konumu nedeniyle her zaman gece ve gündüz süreleri 1212 saat olarak eşittir.
Ekvator çizgisi Dünya'nın şeklinden dolayı aydınlanma çemberi tarafından daima iki eşit parçaya bölünür.
5
Güney Kutup Noktası'nın (90∘90^\circ G) 2121 Aralık tarihindeki durumunu analiz ediniz.
Güneş ışınlarının geliş açısı 90∘−(90∘−23∘27′)=23∘27′90^\circ - (90^\circ - 23^\circ 27') = 23^\circ 27' olur. Güney Yarım Küre yaz mevsimini yaşadığından kutup noktasında 2424 saat boyunca gündüz yaşanır (Güneş batmaz).
Kutup noktaları solstis tarihlerinde eksen eğikliği derecesine eşit bir açıyla Güneş ışığı alır.

Anahtar Kavram

Eksen Eğikliği ve Yıllık Hareketin Sonuçları
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 15Soru →

Aydınlanma çemberinin kutup noktalarından teğet geçtiği ekinoks tarihlerinde, yeryüzündeki tüm merkezler için ortak olarak gerçekleşen durum aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Gece ve gündüz sürelerinin yeryüzünün her yerinde eşitlenmesi

Cevap

Gece ve gündüz sürelerinin yeryüzünün her yerinde eşitlenmesi
Ekinoks tarihlerinde (21 Mart ve 23 Eylül) aydınlanma çemberi kutup noktalarından teğet geçer. Bu geometrik konum nedeniyle Dünya üzerindeki tüm paralel daireleri tam ortadan ikiye bölünür. Sonuç olarak, Dünya üzerindeki tüm merkezlerde gece ve gündüz süreleri 12'şer saat olarak eşitlenir.

Adım Adım Çözüm

1
Aydınlanma çemberinin kutup noktalarından teğet geçmesinin geometrik anlamını belirlemek.
Aydınlanma sınırının kutup noktalarından geçmesi, Dünya üzerindeki tüm paralel dairelerinin tam ortadan ikiye bölünmesi anlamına gelir.
Gece ve gündüz sürelerinin uzunluğu, enlemlerin aydınlık ve karanlık tarafta kalan yaylarının oranına bağlıdır.
2
Paralellerin eşit bölünmesinin süreye etkisini hesaplamak.
Tüm enlemler iki eşit parçaya bölündüğü için yeryüzündeki her noktada 12 saat gece ve 12 saat gündüz yaşanır.
Bir paralelin yarısı aydınlık yarısı karanlık olduğunda günlük dönüş süresi eşit olarak paylaşılır.
3
Diğer seçeneklerdeki durumların neden ortak olamayacağını doğrulamak.
Mevsimlerin zıt olması, Güneş'e olan uzaklığın günberi tarihiyle (3 Ocak) sınırlı kalması, enlem derecesine göre açının değişmesi ve kutuplardaki 6 aylık süreçlerin tarihe göre farklılık göstermesi nedeniyle diğer seçenekler elenir.
Soruda her iki ekinoks tarihi için de Dünya genelinde geçerli olan ortak ve genel kural aranmaktadır.

Anahtar Kavram

Ekinoks tarihlerinde aydınlanma çemberinin konumu ve gece-gündüz eşitliği
Soru 16Soru →

Dünya'nın kutuplardan hafifçe basık, Ekvator'dan ise şişkin kendine has şekline geoid denir. Coğrafya dersinde bu konuyu işleyen bir öğretmen, öğrencilerinden Dünya'nın bu özel şekline kanıt gösterebilecekleri durumları örneklemelerini istemiştir.

Buna göre, öğrencilerin verdiği;

I. Ekvator'un çevre uzunluğunun, kutuplardan geçen meridyen dairesinin çevre uzunluğundan daha fazla olması,
II. Güneş ışınlarının düşme açısının Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe daralması,
III. Ekvator'da yerin merkezine olan uzaklığın kutuplara göre daha fazla olması nedeniyle yerçekimi ivmesinin kutuplarda daha yüksek olması

örneklerinden hangileri Dünya'nın geoid şeklinin doğrudan sonuçları arasında gösterilebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve III

Cevap

Ekvator'un çevre uzunluğunun meridyen dairesinden uzun olması ile Ekvator'da yerin merkezine uzaklığın fazla olması nedeniyle yerçekiminin kutuplara göre daha az olması Dünya'nın geoid şeklinin doğrudan sonuçlarıdır.
Ekvator'un çevre uzunluğunun meridyen dairesinden uzun olması ile yerçekiminin kutuplarda daha fazla olması durumları Dünya'nın geoid şeklinin doğrudan sonuçlarıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Dünya'nın geoid şeklini tanımlamak ve küresel şekilden farkını belirlemek.
Geoid şekil, Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesiyle oluşan merkezkaç kuvveti nedeniyle kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin olmasıdır. Küresel şekil ise genel yuvarlaklıktır.
Geoid şekle özg�� sonuçlar ile küresel şekle bağlı sonuçları birbirinden ayırt etmek gerekir.
2
Öncülleri geoid şeklin sonuçlarına göre değerlendirmek.
Ekvator çevresinin kutup çevresinden uzun olması basıklığın (geoid) doğrudan sonucudur. Benzer şekilde kutupların yerin merkezine yakın olması yerçekimini artırır, bu da geoid şeklin sonucudur. Ancak güneş ışınlarının açısı küresel şekille ilgilidir.
Hangi öncüllerin geoid kanıtı olduğunu netleştirmek için.
3
Doğru seçeneği belirlemek.
I ve III numaralı öncüller geoid şeklin sonuçlarıdır, II numaralı öncül ise küresel şeklin sonucudur. Bu nedenle doğru seçenek I ve III. öncülleri içeren şıktır.
Sorunun kökünde istenen doğrudan sonuçları bir araya getirmek için.

Anahtar Kavram

Dünya'nın geoid şeklinin üç temel sonucu vardır: Ekvator yarıçapının kutup yarıçapından büyük olması, Ekvator çevresinin kutup çevresinden uzun olması ve yerçekimi ivmesinin kutuplara gidildikçe artması.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 17Soru →

Coğrafya dersinde "Dünya'nın Şekli ve Sonuçları" konusunu işleyen beş öğrenci, yaptıkları araştırmalar doğrultusunda şu çıkarımlarda bulunmuştur:

* Ece: Norveç'in kuzeyine seyahat eden bir gözlemcinin Kutup Yıldızı'nı gördüğü yükselti açısının, Türkiye'deki bir gözlemcinin gördüğü açıdan daha büyük olduğunu saptadım.
* Kaan: Ekvator çizgisi üzerinde yer alan Quito şehrinde tartılan bir cismin ağırlığının, kutup noktalarına daha yakın olan Helsinki şehrinde tartıldığında daha fazla geldiğini belirledim.
* Arda: Aynı boylam farkına sahip iki meridyen yayının arasındaki kuş uçuşu mesafenin, Ekvator'a yakın bölgelerde kutup dairelerine yakın bölgelere göre çok daha geniş olduğunu tespit ettim.
* Selin: Projeksiyon yöntemleri kullanılsa dahi küresel yüzeyin düzleme aktarılma sürecinde, yüksek enlemlerdeki ülke sınırlarının düşük enlemlere kıyasla daha fazla deformasyona uğradığını gördüm.
* Damla: Güneş'ten gelen enerji miktarının enleme bağlı değişimi nedeniyle, Akdeniz'deki suyun tuzluluk derecesinin Baltık Denizi'ndeki suyun tuzluluk derecesinden belirgin şekilde yüksek olduğunu saptadım.

Buna göre, hangi öğrencinin belirttiği durum Dünya'nın yaln��zca geoit şekline (kutuplardan basık yapıya) sahip olmasının bir sonucudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kaan'ın gözlemi

Cevap

Kaan'ın gözlemi (Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yerçekiminin artması ve buna bağlı olarak cisimlerin ağırlığının değişmesi, Dünya'nın kutuplardan basık olan geoit şeklinin doğrudan bir sonucudur.)
Kaan'ın gözleminde yer alan yerçekimi farkı ve cisimlerin ağırlığının değişimi, Dünya'nın kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin olan kendine özgü geoit şeklinin doğrudan bir sonucudur. Kutuplar yerin merkezine (çekirdeğe) daha yakın olduğu için bu bölgelerde yerçekimi kuvveti Ekvator'a göre daha fazladır ve cisimler daha ağır ölçülür. Dünya kusursuz bir küre olsaydı yerçekimi her yerde eşit olurdu.

Adım Adım Çözüm

1
Öğrenci gözlemlerinin coğrafi nedenlerini belirlemek.
Gözlemler; Kutup Yıldızı'nın görünüm açısı, cisimlerin ağırlığı (yerçekimi), meridyenler arası mesafe, harita deformasyonu ve tuzluluk oranları olarak beş gruba ayrılır.
Soruda istenen küresel şekil ile geoit şekil sonuçlarını ayırt etmek için her durum analiz edilmelidir.
2
Dünya'nın küresel şekli ile açıklanabilen gözlemleri tespit etmek.
Kutup Yıldızı'nın görünüm açısı (Ece), meridyenler arası mesafe (Arda), harita deformasyonu (Selin) ve tuzluluk değişimi (Damla) Dünya'nın küresel yüzeyinden kaynaklanır. Dünya tam bir küre olsaydı da bu durumlar değişmezdi.
Küresel şeklin genel geometrik ve enlem etkisine bağlı sonuçlarını elemek gerekir.
3
Dünya'nın geoit (kutuplardan basık) şeklinin sonucunu belirlemek.
Kaan'ın belirttiği yerçekimi farkı, kutupların yerin merkezine (yer çekirdeğine) Ekvator'dan yaklaşık 21 km21\text{ km} daha yakın olmasından kaynaklanır. Bu durum doğrudan geoit şeklin bir sonucudur.
Dünya tam bir küre olsaydı yerçekimi her enlemde eşit olurdu; yerçekimi değişimi sadece geoit yapıyla açıklanabilir.

Anahtar Kavram

Dünya'nın Küresel ve Geoit Şeklinin Sonuçlarının Karşılaştırılması
Soru 18Soru →

Dünya, kendi ekseni etrafındaki günlük dönüşünü batıdan doğuya doğru 2424 saatte tamamlar. Bu dönüş yönünün bir sonucu olarak doğudaki merkezlerde güneş batıdakilere göre daha erken doğar ve yerel saat daha ileridir. Buna göre, aşağıda boylam dereceleri verilen merkezleri, aynı anda yerel saati en ileri olandan en geri olana doğru sıralayınız.

Öğeleri doğru sıraya koymak için sürükleyin

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Verilen merkezlerin yerel saatlerinin en ileri olandan en geri olana doğru sıralanışı sırasıyla 45∘45^\circ Doğu, 15∘15^\circ Doğu, 10∘10^\circ Batı ve 30∘30^\circ Batı boylamlarındaki merkezler şeklindedir.
Dünya'nın günlük dönüş yönü nedeniyle doğudaki boylamlarda yerel saat daha ileridir. Bu nedenle sıralama en doğudan en batıya doğru 45∘45^\circ Doğu, 15∘15^\circ Doğu, 10∘10^\circ Batı ve 30∘30^\circ Batı şeklinde olmalıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Dünya'nın dönüş yönü ve yerel saat ilişkisini belirlemek.
Dünya batıdan doğuya doğru döndüğü için doğudaki merkezlerin yerel saati batıdakilerden her zaman daha ileridir.
Güneş doğuda daha erken tepe noktasına ulaşır ve batar.
2
Boylam derecelerini doğudan batıya doğru konumlandırmak.
Sıralama en doğudan en batıya doğru şu şekildedir: 45∘45^\circ Doğu > 15∘15^\circ Doğu > 10∘10^\circ Batı > 30∘30^\circ Batı.
Dereceler doğuya gittikçe doğu boylamlarında büyür, batıya gittikçe batı boylamlarında büyür.
3
Yerel saatlerin ileri olma durumuna göre merkezleri sıralamak.
Yerel saati en ileri olan en doğudaki merkez (45∘45^\circ Doğu), en geri olan ise en batıdaki merkezdir (30∘30^\circ Batı).
Boylam derecelerinin doğu-batı konumu yerel saat sıralamasını doğrudan belirler.

Anahtar Kavram

Dünya'nın günlük dönüş yönünün (batıdan doğuya) yerel saat üzerindeki etkisi.

Alternatif Yöntem

Merkezlerin başlangıç meridyenine (0∘0^\circ) göre konumları bir sayı doğrusu gibi düşünülebilir. Sayı doğrusunda en sağda yer alanın (en doğuda olanın) yerel saati en ileridir, en solda yer alanın (en batıda olanın) ise en geridir.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 19Soru →

Dünya, kendi ekseni etrafındaki günlük dönüşünü batıdan doğuya doğru 2424 saatte tamamlar. Bu hareketin hızına çizgisel hız denir ve Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe çizgisel hız azalır. Buna karşın, ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı Dünya'nın her yerinde 44 dakikadır.

2121 Mart ekinoks gününde, 40∘40^\circ Kuzey enlemi ve 35∘35^\circ Doğu boylamında yer alan Ankara'da yerel saat 12:0012:00 iken, Ankara ile aynı enlemde bulunan ve yerel saati Ankara'dan 8080 dakika daha ileri olan K merkezinde yerel saat 13:2013:20'dir.

Buna göre, K merkezi ve Dünya'nın hareket özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: K merkezinde ekinoks tarihinde gündüz süresi Ankara'dan daha uzundur.

Cevap

K merkezinde ekinoks tarihinde gündüz süresi Ankara'dan daha uzundur.
Doğru cevap olan 'K merkezinde ekinoks tarihinde gündüz süresi Ankara'dan daha uzundur.' ifadesi yanlıştır çünkü 2121 Mart ekinoks tarihinde Dünya'nın her yerinde gece ve gündüz süreleri birbirine eşittir (1212 saat gece, 1212 saat gündüz). Bu nedenle aynı enlemde veya farklı boylamda yer alan hiçbir merkezde gündüz süresi diğerinden daha uzun olamaz.

Adım Adım Çözüm

1
Merkezler arasındaki boylam farkını hesaplamak.
Ankara ile K merkezi arasındaki boylam farkı 20∘20^\circ olarak bulunur.
Ardışık iki meridyen arasındaki yerel saat farkı Dünya'nın her yerinde 44 dakikadır. 80 dakika/4 dakika=20∘80 \text{ dakika} / 4 \text{ dakika} = 20^\circ boylam farkı elde edilir.
2
K merkezinin coğrafi boylamını belirlemek.
K merkezinin boylamı 55∘55^\circ Doğu olarak bulunur.
K merkezinde saat Ankara'dan daha ileri (13:2013:20) olduğu için K merkezi Ankara'nın doğusundadır. Ankara'nın boylamına fark eklenir: 35∘ Dog˘u+20∘=55∘ Dog˘u35^\circ \text{ Doğu} + 20^\circ = 55^\circ \text{ Doğu}.
3
Ekinoks tarihindeki gece-gündüz süre ilişkisini değerlendirmek.
K merkezindeki gündüz süresi Ankara ile aynı olup 1212 saattir.
2121 Mart ekinoks gününde tüm Dünya genelinde gece ve gündüz süreleri eşit (1212 saat) olduğundan, K merkezinde gündüz süresinin Ankara'dan daha uzun olduğu ifadesi coğrafi olarak yanlıştır.

Anahtar Kavram

Dünya'nın günlük hareketi ve sonuçları ile ekinoks dönemlerinde gece-gündüz süre eşitliği ilişkisi
Soru 20Soru →

Dünya'nın Güneş etrafındaki yörüngesinin elips şeklinde olmasının çeşitli coğrafi sonuçları vardır. Aşağıda verilen durumları, bu durumların ortaya çıkmasında doğrudan etkili olan yörünge özellikleri veya konumlarıyla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Şubat ayının 28 gün sürmesi
Eylül ekinoksunun 23 Eylül'de gerçekleşmesi
Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsiminin kış mevsiminden daha uzun sürmesi
Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının yıl boyunca değişmesi

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Şubat ayının 28 gün sürmesi -> Dünya'nın Ocak ayında (günberi dönemi) Güneş'e yaklaşması ve yörünge hızının artması; Eylül ekinoksunun 23 Eylül'de gerçekleşmesi -> Dünya'nın yörüngedeki hızının Temmuz ayında (günöte dönemi) azalması; Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsiminin kış mevsiminden daha uzun sürmesi -> Dünya'nın Güneş'e en uzak olduğu dönemde Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsiminin yaşanması ve yörünge hızının düşmesi; Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının yıl boyunca değişmesi -> Dünya'nın Güneş etrafındaki y��rüngesinin elips biçiminde olması
Dünya'nın yörüngesi elips şeklinde olduğu için Güneş'e olan uzaklığı yıl boyunca değişir. Bu durum yörünge hızının değişmesine neden olur. Ocak ayında (günberi) yörünge hızı arttığı için Şubat ayı 28 gün sürer. Temmuz ayında (günöte) yörünge hızı azaldığı için Eylül ekinoksu 2 gün gecikir (23 Eylül olur) ve Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi daha uzun sürer.

Adım Adım Çözüm

1
Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının değişmesinin temel nedenini belirlemek.
Güneş etrafındaki yörüngenin elips şeklinde olması, Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasına neden olur. Bu durum 'Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının yıl boyunca de��işmesi' ile eşleşir.
Yörünge elips şeklinde olduğundan Güneş ile Dünya arasındaki mesafe sabit kalmaz.
2
Güneş'e en yakın olunan dönemin (Ocak ayı) yörünge hızına ve takvime etkisini analiz etmek.
Güneş'e en yakın olunan 3 Ocak (günberi) döneminde çekim kuvveti arttığı için Dünya'nın yörüngedeki hızı artar. Bu hızlı hareket nedeniyle Şubat ayı normalden kısa sürerek 28 gün çeker. Bu durum 'Şubat ayının 28 gün sürmesi' ile eşleşir.
Yörünge hızının artması, Dünya'nın bu yörünge kesitini daha hızlı geçmesini sağlar.
3
Güneş'e en uzak olunan dönemin (Temmuz ayı) hız ve ekinoks takvimi üzerindeki etkisini incelemek.
Güneş'e en uzak olunan 4 Temmuz (günöte) döneminde çekim kuvveti azaldığı için yörünge hızı yavaşlar. Dünya ekinoks noktasına ulaşmakta gecikir ve Eylül ekinoksu 21 Eylül yerine 23 Eylül'de gerçekleşir. Bu durum 'Eylül ekinoksunun 23 Eylül'de gerçekleşmesi' ile eşleşir.
Yörünge hızının azalması, Eylül ekinoks konumuna ulaşmayı 2 gün geciktirir.
4
Yarım kürelerdeki mevsim sürelerinin farklılığını yörünge hızıyla ilişkilendirmek.
Temmuz ayında yörünge hızının yavaş olması, Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsiminin (Güney Yarım Küre'de kış) daha uzun sürmesine neden olur. Bu durum 'Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsiminin kış mevsiminden daha uzun sürmesi' ile eşleşir.
Mevsimlerin başlangıç ve bitiş tarihleri arasındaki süreyi yörüngedeki hareket hızı belirler.

Anahtar Kavram

Dünya'nın yörüngesinin elips olmasının sonuçları ve yörünge hızının mevsim/takvim süreleri üzerindeki etkileri.
Tahmini Süre:2m 0s
Sayfa 1 / 2Sonraki
Dünya'nın Şekli ve Hareketleri Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) | Examkin