Ahlak ve Değerler

Murat, apartmanına yeni taşınan komşusunun akşam geç saatlerde evine gelen misafirlerini pencereden sürekli gözetlemekte, onların kim olduğunu ve ne amaçla geldiklerini öğrenmek için apartman görevlisinden bilgi almaya çalışmaktadır. Elde ettiği kısıtlı ve belirsiz bilgilerle komşusunun kesinlikle yasa dışı işler peşinde olduğu kanaatine varan Murat, bu iddiasını diğer komşularla da paylaşmıştır.

Buna göre Murat'ın sergilediği davranışlar, İslam ahlakında yerilen;

I. tecessüs,
II. haset,
III. suizan

kötü davranışlarından hangileriyle doğrudan ilişkilendirilebilir?

İslam ahlakı, bireyin hem kendi iç dünyasında hem de toplumsal ilişkilerinde huzur ve adaleti sağlamasını hedefler. Bu doğrultuda toplumsal bağları zedeleyen bazı davranışlar dinen yasaklanmış ve yerilmiştir.

Aşağıdaki sol sütunda bu yasaklanan davranışlara dair örnek senaryolar, sağ sütunda ise bu senaryolarda öne çıkan ahlaki kavramlar verilmiştir. Sol sütundaki durumları sağ sütundaki uygun kavramlarla eşleştiriniz.

Değerlerin oluşum sürecinde ve bu değerlerin toplumsal hayata yansımasında din, akıl, örf-âdet ve kültür gibi kaynaklar aktif rol oynamaktadır.

Buna göre, sol tarafta verilen açıklama ve örnekleri sağ taraftaki değer kaynaklarıyla doğru bir şekilde eşleştiriniz.

Bir toplumun tarihsel süreçte ürettiği ve nesiller boyu aktardığı alışkanlıklar bütünü olan örf ve adetler, o toplumun değer yargılarının şekillenmesinde önemli bir kaynaktır. Ancak İslam medeniyeti havzasına giren toplulukların eski gelenekleri, vahyin belirlediği temel ahlaki ilkelerin süzgecinden geçirilmiştir. Örneğin, İslam öncesi dönemdeki cömertlik ve misafirperverlik gibi erdemli adetler din tarafından desteklenip evrensel birer ahlaki değere dönüştürülürken; kabilecilik taassubu, faiz ve haksız kazanç gibi yerleşik uygulamalar ise yasaklanmıştır.

Bu parçadaki bilgilerden yola çıkılarak din ile örf-adet ilişkisinin değerlerin oluşumundaki rolü hakkında aşağıdaki yargılardan hangisine varılabilir?

Hz. Muhammed, henüz yirmili yaşlarının başında olan Muaz b. Cebel'i Yemen'e kadı (hâkim) ve muallim (öğretmen) olarak görevlendirmiştir. Yola çıkmadan önce ona, karşılaştığı hukuki ve toplumsal meseleleri neye göre çözeceğini sormuş; Muaz da sırasıyla Allah'ın kitabı (Kur'an), Peygamber'in sünneti ve kendi gör��şüyle (içtihat) karar vereceğini ifade etmiştir. Hz. Peygamber bu cevaptan son derece memnun kalmış ve Allah'a hamdetmiştir.

Bu tarihi olay ve diyalog, İslam'ın gençliğe verdiği değer ve toplumsal sorumluluk yükleme ilkesi açısından değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

Aşağıda sol sütunda İslam ahlak felsefesindeki temel erdemler, sağ sütunda ise bu erdemlerin nefsin kuvveleriyle ilişkisini ve dengelenme (itidal) durumlarını açıklayan tanımlar verilmiştir. Bu erdemleri ilgili tanımlarla doğru şekilde eşleştiriniz.

Kınalızade Ali Efendi, ahlak anlayışında erdemlerin tek başına mutlak bir iyilik üretemeyeceğini belirtir. Ona göre, bir insanın ölçülü (iffetli) olması değerlidir; ancak bu iffet, adaletin ve toplumsal yararın gerektirdi��i durumlarda hak aramaktan geri durma boyutuna ulaşırsa uyuşukluğa dönüşür. Benzer şekilde, haksızlığa karşı çıkma iradesi olan şecaat, eğer aklın kılavuzluğundan (hikmet) ve hakkaniyet ölçüsünden (adalet) yoksun kalırsa, körü körüne bir tehevvüre (saldırganlığa) evrilir. Dolayısıyla İslam ahlakında erdemler, ancak birbirlerinin sınırlarını çizdiklerinde ve birbirlerine zemin hazırladıklarında ahlaki bir olgunluk (itidal) meydana getirebilirler.

Bu parçadan hareketle İslam ahlak felsefesindeki 'erdem' kavramıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

İslam ahlakının temel kaynakları ve ahlaki değerlerin oluşumundaki unsurlarla ilgili aşağıdaki kavramları, açıklamaları ile eşleştiriniz.

Aşağıdaki tabloda ahlak ve değer alanına ait bazı temel kavramlar ile bu kavramların tanımları verilmiştir. Verilen kavramları doğru tanımlarıyla eşleştiriniz.

İslam ahlakında insanın ruhsal güçlerinin dengeli olmasıyla ortaya çıkan temel erdemler tanımlanmıştır. Buna göre; insanın yeme, içme, barınma ve bedensel hazlar gibi arzu ve isteklerini aklın ve dinin kılavuzluğunda yöneterek aşırılıktan kaçınmasını sağlayan temel ahlaki erdem aşağıdakilerden hangisidir?

İslam ahlak düşüncesinde erdemler, insan ruhunda bulunan temel kuvvelerin (akıl, öfke ve arzu) dengelenmesiyle (itidal) ilişkilendirilir. Bu yaklaşıma göre:

* Bilme ve anlama yetisi olan aklın (kuvve-i akliyye) dengeli kullanımı hikmet erdemini;
* Kendini savunma ve direnme yetisi olan öfkenin (kuvve-i gadabiyye) dengelenmesi şecaat (cesaret) erdemini;
* Bedensel hazlara karşı duyulan arzunun (kuvve-i şeheviyye) kontrol edilmesi ise iffet erdemini doğurur.

Bu üç gücün birbirine boyun eğerek kendi sınırlarında kalması ve ahenk içinde çalışması ise adalet erdemini oluşturur. Bu dengenin bozulması ise aşırılık (ifrat) veya yetersizlik (tefrit) durumlarını ortaya çıkararak ahlaki kusurlara yol açar.

Buna göre, İslam ahlakındaki değerlerin mahiyeti ile ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

Hucurât Suresi 12. ayetinde şöyle buyrulmaktadır:

"Ey iman edenler! Zannın çoğundan kaçının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurlarını araştırmayın. Biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin..."

İslam ahlak felsefesinde bu ayette zikredilen yerilen kötü davranışlar (suizan, tecessüs ve gıybet) arasındaki psikolojik ve toplumsal nedensellik ilişkisiyle ilgili;

I. Zihinsel düzeydeki olumsuz bir ön yargı olan suizan, bireyi eylemsel boyutta bir mahremiyet ihlali olan tecessüse yönlendiren temel motivasyon kaynağıdır.
II. Tecessüs yoluyla başkalarının gizli hallerini ve kusurlarını araştırmak, elde edilen eksik veya çarp��tılmış bilgilerin gıybet ve iftira gibi dilsel günahlara malzeme yapılmasına zemin hazırlar.
III. Ayetteki sıralama, ahlaki yozlaşmanın bireyin zihnindeki niyet ve düşünce sapmasıyla başlayıp eyleme döküldüğünü ve en nihayetinde toplumsal ilişkileri tahrip eden bir dilsel iletişime dönüştüğünü gösterir.

yargılarından hangileri doğrudur?

İslam ahlakının şekillenmesinde Kur'an-ı Kerim ve sünnet iki temel kaynak olarak kabul edilir. Kur'an-ı Kerim ahlaki ilkeleri ortaya koyarken, Hz. Peygamber de sünnetiyle bu ilkelerin hayata nasıl geçirileceğini insanlığa göstermiştir. Örneğin, Hz. Aişe'ye Hz. Peygamber'in ahlakı sorulduğunda o, 'Onun ahlakı Kur'an'dı.' demiştir.

Buna göre, İslam ahlakının kaynakları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Ahlak ve değer kavramlarının mahiyeti; bu kavramların kaynağı, geçerliliği ve toplumsal hayattaki işlevleri bakımından farklı kuramsal boyutlarla ele alınmaktadır. Aşağıda verilen değer boyutlarını, bu boyutların mahiyetini açıklayan en uygun tanımlarla eşleştiriniz.

İslam ahlak sisteminin şekillenmesinde kaynakların hiyerarşisi ve birbiriyle olan ilişkisi büyük önem taşır. Bu sistemin ana çerçevesini çizen Kur'an-ı Kerim, evrensel ahlak ilkelerini ortaya koyarak inananlara rehberlik eder. Sünnet ise Kur'an’ın getirdiği bu genel ilkelerin günlük yaşamdaki pratik uygulamalarını, detaylarını ve ahlaki örnekliğini sergiler. Ancak İslam düş��ncesinde ahlaki değerlerin tek kaynağı vahiy değildir; insanın doğuştan getirdiği selim akıl da iyi ile kötüyü ayırt etme yeteneğine sahiptir. Bununla birlikte akıl, vahyin belirlediği temel ahlak s��nırlarını aşarak tek başına bağımsız ve mutlak ahlak kuralları koyucu bir konuma yerleştirilemez. Toplumsal örf ve adetler de dinin özüne ve ahlak prensiplerine ters düşmediği sürece ahlakın yardımcı bir kaynağı olarak kabul edilir.

Buna göre İslam ahlakının kaynakları ve yapısıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

İslam ahlakında yer alan bazı temel erdemler ile bu erdemlerin tanımları aşağıda karışık olarak verilmiştir.

Aşağıdaki ahlaki erdemleri, bu erdemlerin doğru tanımlarıyla eşleştiriniz.

İslam ahlakının kaynakları ve bu kaynakların ahlak sisteminin inşasındaki rolleri dikkate alındığında, solda verilen kavramlar ile sağda verilen işlevsel açıklamaların doğru eşleştirmesi nasıl olmalıdır?

İslam ahlakında insanın hem kendine hem de çevresine karşı dürüst, güvenilir ve tutarlı bir duruş sergilemesi beklenir. Bireyin verdiği sözleri tutması, yaptığı anlaşmalara bağlı kalması ve kendisine duyulan güveni boşa çıkarmaması bu duruşun en temel göstergelerindendir. Kur'an-ı Kerim'de yer alan 'Verdiğiniz sözü de yerine getirin. Çünkü söz veren, sözünden sorumludur.' (İsrâ suresi, 34. ayet) ifadesi de bu ahlaki tutumu desteklemektedir.

Buna göre, metinde ve ayette bahsedilen ahlaki erdem aşağıdakilerden hangisidir?

İslam ahlak felsefesinde erdemler, insan ruhunun kuvvelerinin itidal (denge) üzere bulunmasıyla açıklanır. Bu kuvvelerden biri olan 'şehvet' (arzulama) gücünün akıl ve dinin rehberliğinde dengelenmesiyle 'iffet' erdemi ortaya çıkar. İffet; sadece cinsel arzuların kontrolü değil, yeme-içmeden harcamaya kadar tüm beşerî isteklerde ölçülü olmayı ifade eder. İffetin aşırılığı (ifrat) şehvetperestlik iken, eksikliği (tefrit) ise meşru arzulardan ve hayattan tamamen el etek çekmek anlamına gelen 'humud' (duyarsızlık) durumudur. Dolayısıyla iffet, arzuları yok etmeyi değil, onları akıl ve din sınırları içinde yönetmeyi amaçlar.

Bu parçadaki açıklamalardan hareketle, iffet erdemini içselleştirmiş bir bireyin aşağıdakilerden hangisini yapması beklenemez?

İslam ahlakında bireysel ve toplumsal hayatı güzelleştiren çeşitli olumlu tutum ve erdemler yer almaktadır. Aşağıda sol sütunda verilen ahlaki erdemleri, sağ sütundaki en uygun açıklamalarıyla eşleştiriniz.