Karstik Şekiller

Türkiye'de topoğrafyanın şekillenmesinde arazinin kayaç özellikleri (litolojik yapı) oldukça etkilidir. Suda kolay çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlarda, yer altı ve yer üstü sularının kimyasal aşındırması ile biriktirmesi sonucu karstik yer şekilleri meydana gelir.

Buna göre; aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin ait olduğu oluşum süreci, üzerinde geliştiği temel kayaç türü ve Türkiye'de tipik olarak görüldüğü alan doğru eşleştirilmiştir?

Türkiye'deki karstik sahaların gelişim süreçleri ve morfolojik yapıları incelendiğinde; bazı bölgelerde yer altı drenajının dikey yönde binlerce metrelik derinliklere ulaşarak karmaşık mağara sistemleri oluşturduğu, bazı bölgelerde ise yer altı su seviyesine bağlı olarak gelişen yatay yönlü sığ çanakların ve geniş düzlüklerin baskın olduğu görülür. Bölgesel ölçekte gözlenen bu morfolojik gelişim farklılığı üzerinde aşağıdakilerden hangisi daha belirleyici olmuştur?

Karstik bölgelerde yer altı sularının aşındırması sonucu oluşan büyük mağara ve galerilerin tavanlarının, üzerindeki yükü taşıyamayarak çökmesiyle meydana gelen dik kenarlı, derin doğal kuyulara ne ad verilir?

Kireç taşı (kalker) ve alçı taşı (jips) gibi suda kolay çözünebilen kayaçların bulunduğu sahalara "karstik arazi" denir. Bu alanlarda suların kayaları kimyasal yolla eritmesi sonucunda lapya, dolin, polye ve obruk gibi aşınım şekilleri; suların içindeki eriyik minerallerin çökelmesiyle ise sarkıt ve dikit gibi birikim şekilleri meydana gelmektedir.

Türkiye'de karstik arazilerin özellikleri ve coğrafi dağılışı dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de karstik topoğrafyanın gelişimi; kayaç yapısı, iklim özellikleri ve tektonik hareketler gibi faktörlerden etkilenmektedir. Ülkemiz, hem karstik aşınım hem de karstik birikim şekilleri bakımından oldukça zengin bir çeşitliliğe sahiptir.

Buna göre, Türkiye'deki karstik yer şekilleri ve dağılışı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin karst topoğrafyası incelendiğinde; Batı Toroslar'da kireç taşı (kalker) üzerinde gelişen şekiller ile Sivas-Erzincan çevresinde alçı taşı (jips) üzerinde gelişen şekillerin hem morfolojik büyüklükleri hem de yer altı suyunun kimyasal özellikleri bakımından belirgin farklılıklar gösterdiği görülür.

Buna göre, bu iki karstik bölge kıyaslandığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi kimyasal tortul kayaçların yaygın olduğu bölgelerde, yer üstü ve yer altı sularının etkisiyle "karstik şekiller" meydana gelmektedir. Bu sahalarda suların kayaçları çözündürmesi sonucu farklı boyutlarda erime çukurlukları oluşur.

Buna göre, aşağıdakilerin hangisinde bu aşınım şekilleri küçükten büyüğe doğru sıralanmıştır?

Türkiye'de Batı Toroslar kuşağında yer alan mağara sistemlerinin ve düdenlerin binlerce metre derinliğe ulaşarak dikey yönde büyük bir gelişim göstermesi, İç Anadolu'daki karstik aşınım düzlükleri ve sığ obruk sahaları ile belirgin bir tezat oluşturur. Litolojik özelliklerin benzer olduğu durumlarda bile görülen bu farklılık, bölgenin jeomorfolojik evrimiyle ilişkilidir.

Toroslar kuşağındaki karstik sistemlerin dikey yönde bu denli derinleşebilmesinin ve büyük bir dikey kapasiteye sahip olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de karstik şekillerin gelişim süreci ve morfolojik özellikleri üzerinde ana kayacın litolojik özellikleri (saflık derecesi, direnci, çözünme hızı vb.) belirleyici bir rol oynar. Batı Toroslar'daki kalker (kireç taşı) arazileri ile Sivas ve Erzincan çevresindeki jips (alçı taşı) sahaları karşılaştırıldığında; jips üzerinde gelişen karstik süreçlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türkiye'de karstik süreçlerle oluşan obruklar (yer altı boşluklarının tavanının çökmesiyle oluşan derin kuyular), hem Batı Toroslar kuşağında hem de Konya Havzası'ndaki Karapınar çevresinde yaygın olarak görülmektedir.

Buna göre, Karapınar ve çevresinde son yıllarda sayıca hızla artan obruk oluşumlarını, Toroslar'daki doğal karstik döngüden ayıran temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin jeomorfolojik özellikleri incelendiğinde; arazinin litolojik yapısının yer şekilleri üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu görülür. Özellikle Toros Dağları kuşağı ile Teke ve Taşeli platolarında kalker (kireç taşı), Sivas ve çevresinde jips (alçı taşı), Çankırı yöresinde ise kaya tuzu gibi kolay çözünebilen kayaçlar geniş alan kaplar. Bu alanlarda suların kimyasal yolla kayaçları çözmesi sonucu 'karstik aşınım', eriyik haldeki minerallerin belirli alanlarda çökelmesi sonucu ise 'karstik birikim' şekilleri meydana gelmektedir.

Buna göre, bahsedilen yörelerin litolojik özellikleri ve oluşum süreçleri dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de özellikle Batı ve Orta Toroslar kuşağında yaygın olarak görülen polyeler (karstik ovalar), çevrelerine göre çukurda kalan ve tabanlarında geniş düzlüklerin bulunduğu kapalı veya yarı-kapalı havzalardır. Bu ovaların drenajı, tabanlarında veya kenar kısımlarında yer alan ve yer altı sistemine bağlanan 'düden' (subatan) adı verilen doğal boşluklar vasıtasıyla gerçekleşir. Elmalı, Kestel ve Gembos gibi polyelerde, düdenlerin varlığına rağmen kış ve bahar aylarında yüzeyde geniş su birikintileri (geçici göller) oluşabilmektedir. Buna göre, bir polye sahasında tahliye noktalarının (düden) bulunmasına karşın suyun boşaltılamayarak göllenme meydana gelmesinin temel morfolojik nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de karstlaşma süreci, üzerinde şekillerin geliştiği kayacın kimyasal ve fiziksel özelliklerine (litoloji) bağlı olarak farklılıklar gösterir. Batı Toroslar'daki geniş alanlarda kalker (kireç taşı) karstı hakimken; Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde jips (alçı taşı) üzerinde gelişen karstik yapılar yaygındır.

Buna göre, jips karstını Akdeniz'deki kalker karstından ayıran en temel karakteristik özellik aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye’de yer altı sularının karstik boşlukları ve kanalları takip ederek yüzeye çıktığı, halk arasında 'gürleyik' olarak da bilinen 'voklüz' (karstik kaynak) suları ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de karstik aşınım ve birikim şekilleri; litolojik yapı (kayaç cinsi), tabaka kalınlığı, saflık derecesi ve iklim özelliklerine bağlı olarak bölgesel farklılıklar gösterir. Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde yaygın olan 'Jips (Alçı taşı) Karstı' incelendiğinde; bu sahadaki yer şekillerinin Batı Toroslar'daki 'Kalker (Kireç taşı) Karstı'na göre daha küçük ölçekli, sığ ve morfolojik açıdan daha az belirgin olduğu gözlemlenmektedir. Jips karstının bu karakteristik özelliklere sahip olmasında aşağıdakilerden hangisi en belirleyici faktördür?

Türkiye'de karstik arazilerin yaygın olduğu bölgelerde, yüzey sularının yer altına sızmasını sağlayan veya yer altı sularının tekrar yüzeye çıkmasına olanak tanıyan, halk arasında 'su yutan' veya 'su çıkan' olarak da adlandırılan karstik şekil aşağıdakilerden hangisidir?

Karstik bölgelerde yer üstü suları, kalker gibi çözünebilen kayaçların üzerindeki çatlaklardan sızarken kimyasal aşındırma gerçekleştirir. Bu süreçte oluşan; genişliği ve derinliği birkaç santimetre ile birkaç metre arasında değişen, kaya yüzeylerindeki en küçük karstik aşınım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Karstik mağara sistemlerinde, yer altına sızan suların içindeki kalsiyum bikarbonatın, suyun içindeki basıncın azalması ve karbondioksitin açığa çıkmasıyla kalsiyum karbonat ($CaCO_3$) şeklinde çökelmesi sonucunda çeşitli birikim şekilleri oluşur. Mağara tavanlarından aşağıya doğru sarkan yapılara 'sarkıt', bu suların mağara tabanında biriktirdiği yapılara ise 'dikit' adı verilir.

Zamanla bu iki yapının büyüyerek birbiriyle temas etmesi ve kaynaşması sonucunda oluşan karstik birikim şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de karstik yer şekillerinin gelişim süreci, üzerinde bulundukları kayaçların (litoloji) kimyasal çözünme özelliklerine göre farklılıklar göstermektedir. Batı ve Orta Toroslar'da kireç taşı (kalker) üzerinde gelişen karstik yapılar geniş bir alan kaplarken; Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde alçı taşı (jips) üzerinde daha farklı karakterde karstik şekiller oluşmuştur.

Bu iki farklı kayaç türü üzerinde gelişen karstik süreçler ve ortaya çıkan yer şekilleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türkiye'de karst topoğrafyasının gelişimi üzerinde eriyebilen kayaçların ($kalker$, $jips$, kaya tuzu) varlığı ve sahanın iklim koşulları doğrudan etkilidir. Litolojik yapıdaki bu çeşitlilik, ülkemizin farklı yörelerinde farklı boyut ve özelliklerde karstik yer şekillerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Buna göre, Türkiye'deki karstik yer şekilleri ve dağılışı hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?