Examkin

Karstik Şekiller

75 questions

Question 61Question →

Türkiye'nin jeolojik ve jeomorfolojik özellikleri göz önüne alındığında, karstik topoğrafyanın gelişimi ve dağılışı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Karstik şekillerin oluşumu ve çeşitliliği ülkemizde yalnızca Akdeniz Bölgesi'ndeki kireç taşı (kalker) tabakaları ile sınırlıdır.

Answer

Karstik şekillerin ülkemizde sadece Akdeniz Bölgesi ve kireç taşı ile sınırlı olduğunu belirten ifade yanlıştır.
Türkiye'de karstik topoğrafya denilince akla ilk olarak Akdeniz Bölgesi gelse de, karstlaşma sadece bu bölgeyle veya sadece kireç taşıyla sınırlı değildir. Özellikle Sivas-Erzincan havzasında jips (alçı taşı) üzerinde gelişen 'Jips Karstı' ve İç Anadolu'nun çeşitli yerlerinde (Obruk platosu gibi) görülen oluşumlar bu genellemenin yanlış olduğunu kanıtlar.

Step-by-Step Solution

1
Karstik kayaç türlerini hatırla.
Kireç taşı (kalker), alçı taşı (jips) ve kaya tuzu eriyebilen (karstik) kayaçlardır.
Karstik şekillerin sadece bir kayaç türüne özgü olmadığını anlamak için gereklidir.
2
Türkiye'deki dağılımı analiz et.
Akdeniz'de kalker, İç Anadolu (Sivas-Erzincan hattı) ve çevresinde jips karstı yaygındır.
Karstik topoğrafyanın bölgesel dağılımının genişliğini belirlemek için gereklidir.
3
Seçeneklerdeki genellemeleri karşılaştır.
Yalnızca Akdeniz ile sınırlayan ifade, İç Anadolu'daki jips karstını ve diğer bölgelerdeki oluşumları yok saydığı için yanlıştır.
Hatalı genellemeyi (misconception) tespit etmek için gereklidir.

Key Concept

Karstik Kayaçların ve Şekillerin Dağılımı

Hints

1
Karstik şekillerin oluşması için sadece kireç taşı değil, suda kolayca çözünebilen jips ve kaya tuzu gibi diğer kayaçlar da yeterlidir.

Practice More

Jips karstı ile kalker karstı arasındaki hız ve dayanıklılık farklarını inceleyen sorulara göz atabilirsiniz.
Estimated Time:50s
Question 62Question →

Türkiye'de özellikle kalker (kireç taşı) ve jips (alçı taşı) gibi kayaçların yaygın olduğu arazilerde, suların yer altına sızması ve buralarda geniş boşluklar oluşturması beşerî faaliyetleri doğrudan etkilemektedir. Bu durum, bölgede yürütülen mühendislik çalışmaları açısından değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşme ihtimali daha yüksektir?

Show answer & explanation

Answer: Baraj gölü olarak planlanan sahalarda, tabandaki düden ve çatlaklar nedeniyle su tutma kapasitesinin düşük olması

Answer

Baraj gölü olarak planlanan sahalarda, tabandaki düden ve çatlaklar nedeniyle su tutma kapasitesinin düşük olması
Karstik arazilerde bulunan kalker ve jips gibi kayaçlar, kimyasal olarak suda kolayca çözünür ve bünyesinde çok sayıda çatlak, düden ve mağara barındırır. Bu durum yer üstündeki suyun hızla yer altına sızmasına yol açar. Mühendislik projelerinde, özellikle baraj inşasında, baraj gölü tabanındaki bu boşluklar suyun tutulmasını engelleyerek ciddi teknik sorunlara ve ekonomik kayıplara neden olur.

Step-by-Step Solution

1
Litolojik analizi yapma
Kalker ve jipsin suda kolayca çözünebilen ve çatlaklı bir yapıya sahip olduğu tespit edildi.
Karstik süreçlerin temelinde kayaçların kimyasal çözünme özelliği yatar.
2
Yer altı drenaj etkisini değerlendirme
Düden (subatan) ve mağara gibi yapıların yüzey sularını yer altına taşıdığı belirlendi.
Yüzeydeki suyun sürekliliği karstik boşluklar nedeniyle kesintiye uğrar.
3
Mühendislik projelerine uygulama
Baraj göllerinde taban sızdırmazlığının sağlanmasının zor olduğu sonucuna varıldı.
Yüksek geçirgenlik, suyun baraj gövdesi arkasında tutulmasını engelleyerek projeyi başarısız kılabilir.

Key Concept

Karstik Arazilerin Geçirgenliği ve Mühendislik Etkileri

Hints

1
Karstik kayaçların en belirgin özelliği suyla temas ettiğinde kolayca çözünmesi ve suyu sızdırmasıdır.
2
Bir barajın temel amacı su biriktirmektir; eğer zemin 'süzgeç' gibi geçirgen bir yapıdaysa bu amaca ulaşmak zorlaşır.

Practice More

Karstik arazilerde yer altı su seviyesi ve voklüz (karstik kaynak) debilerinin mevsimsel değişimini inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 63Question →

Türkiye'de karstik yer şekilleri; kayaçların kimyasal yollarla çözünmesi (aşınım) veya suyun içindeki kalsiyum karbonatın belirli koşullar altında çökelmesi (biriktirme) sonucunda oluşur. Bazı yer şekilleri yer altında birikme süreçleriyle gelişirken, bazıları yüzeydeki tavanların çökmesi veya erimesiyle meydana gelir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi oluşum süreci bakımından diğerlerinden farklı bir grupta yer alır ve 'karstik biriktirme' kategorisine girmez?

Show answer & explanation

Answer: Obruk

Answer

Obruk, bir karstik biriktirme şekli değil, yer altı galerilerinin çökmesiyle oluşan bir aşınım şeklidir.
Obruk, yer altı sularının kayaçları çözündürerek oluşturduğu devasa boşlukların (mağara/galeri) tavanlarının çökmesiyle meydana gelen derin, kuyu benzeri çukurlardır. Bu süreçte kalsiyum karbonatın çökelmesi değil, kayacın fiziksel ve kimyasal olarak ortadan kalkması veya yer değiştirmesi söz konusudur. Bu nedenle obruklar, karstik aşınım (çökme) şekilleri grubunda yer alır.

Step-by-Step Solution

1
Karstik şekilleri oluşum kökenlerine göre (aşınım ve biriktirme) gruplandırın.
Sarkıt, dikit, sütun ve travertenler kimyasal çökelme sonucu oluşurken; obruk, dolin, uvala, polye ve lapyalar aşınım/çözünme sonucu oluşur.
Soruda istenen 'farklı grupta yer alan' ve 'biriktirme olmayan' şekli bulmaktır.
2
Seçeneklerdeki yer şekillerinin oluşum mantığını inceleyin.
Obruk, yer altındaki mağara tavanlarının ağırlığı taşıyamayıp çökmesiyle oluşur; bu süreçte bir mineral birikimi değil, kütle kaybı söz konusudur.
Obrukların oluşumu, çözünme ve ardından gelen fiziksel çökme süreçlerine dayanır.

Key Concept

Karstik Aşınım ve Biriktirme Şekillerinin Ayrımı

Practice More

Karstik aşınım şekillerini küçükten büyüğe (Lapya-Dolin-Uvala-Polye) sıralayarak büyüklük hiyerarşisini çalışabilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 64Question →

Türkiye’nin karstik topografyası üzerine araştırma yapan bir coğrafyacı; Teke ve Taşeli platoları ile Sivas-Erzincan çevresindeki yer şekillerini litolojik (kayaç yapısı) ve morfolojik açıdan karşılaştırmıştır. Bu karşılaştırma sonucunda ulaşılan aşağıdaki bilgilerden hangisi Türkiye'deki karstik süreçlerin özelliklerini en doğru şekilde yansıtır?

Show answer & explanation

Answer: Toros Dağları kuşağındaki kalker (kireç taşı) arazilerde çözünme sonucu polye gibi geniş ölçekli düzlükler oluşabilirken; Sivas ve çevresindeki jips (alçı taşı) arazilerinde bu kayacın çok daha hızlı çözünmesi nedeniyle genellikle daha küçük boyutlu ve karmaşık yapılı dolin veya lapyalar yaygın olarak görülür.

Answer

Toroslar'daki kalkerli arazilerde geniş ölçekli polye oluşumu gözlenirken, Sivas çevresindeki jipsli arazilerde kayacın hızlı çözünmesi nedeniyle daha küçük ve sık yapılı şekillerin görülmesi doğru bir değerlendirmedir.
Doğru olan ifade, kalker ve jips arazileri arasındaki karakteristik farkı açıklar. Batı ve Orta Toroslar (Teke-Taşeli) kireç taşının hakim olduğu, polyelerin (en büyük aşınım şekli) yaygın olduğu alanlardır. Sivas-Erzincan hattı ise jips (alçı taşı) karstının merkezidir; burada kayaç çok çabuk eridiği için şekiller daha küçük ölçekli ve sıktır.

Step-by-Step Solution

1
Bölgelerin temel kayaç yapılarını (litoloji) tanımla.
Teke ve Taşeli (Toroslar) kireç taşı (kalker) ile; Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresi ise alçı taşı (jips) ile karakterizedir.
Karstik şekillerin türü ve boyutu kayacın çözünme özelliklerine bağlıdır.
2
Kayaçların çözünme hızlarını ve ortaya çıkan şekillerin boyutlarını karşılaştır.
Kalker, jipse göre daha zor çözünür ancak daha dayanıklıdır, bu da polyeler gibi devasa aşınım çukurlarının oluşmasına imkan tanır. Jips ise çok hızlı çözündüğü için yer şekilleri daha hızlı çöker ve genellikle daha küçük (dolin vb.) kalır.
Litolojik farklılıkların morfolojiye (şekil bilgisi) etkisini analiz etmek için.
3
Verilen seçeneklerdeki bölgesel eşleştirmeleri ve 'sadece' gibi kısıtlayıcı ifadeleri kontrol et.
B, C, D ve E seçeneklerindeki kısıtlamalar veya yer eşleştirmeleri Türkiye coğrafi gerçekleriyle uyuşmamaktadır.
Karstik şekillerin Türkiye genelindeki dağılım hatalarını ayıklamak için.

Key Concept

Litoloji-Karstlaşma İlişkisi

Hints

1
Karstlaşma sadece kireç taşı (kalker) ile sınırlı değildir; alçı taşı (jips) ve kaya tuzu üzerinde de gerçekleşir.
2
Kireç taşı en çok Akdeniz'de, alçı taşı ise en çok Sivas ve çevresinde bulunur. Alçı taşı kireç taşına göre çok daha hızlı çözünür.
3
En küçük karstik aşınım şekli 'lapya', en büyüğü ise 'polye'dir. Polyeler Toroslar'daki 'Karstik Ovalar' olarak da bilinir.

Practice More

Karstik ovaları (TAKKE kodlaması: Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel, Elmalı) harita üzerinde çalışarak pekiştirebilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 65Question →

Türkiye'nin jeolojik yapısı ve litolojik özellikleri, karstik yer şekillerinin farklı bölgelerde çeşitlilik göstermesine olanak sağlamıştır. Karstik aşınım ve birikim şekillerinin Türkiye'deki özellikleri ve dağılışı göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisi yanlış bir değerlendirmedir?

Show answer & explanation

Answer: Türkiye'de obruk oluşumları sadece Akdeniz Bölgesi'nin yüksek platolarındaki kalker tabakalarına has bir durumdur; İç Anadolu gibi alçak ve kurak bölgelerde bu tür karstik aşınım şekillerine rastlanmaz.

Answer

Obruk oluşumlarının sadece Akdeniz'e has olduğunu ve İç Anadolu'da görülmediğini belirten seçenek yanlıştır.
Doğru yanıt olan ifade yanlıştır çünkü obruklar sadece Akdeniz Bölgesi'ne has değildir. Konya Kapalı Havzası gibi İç Anadolu topraklarında, yer altı su seviyesinin azalması ve jeolojik yapıya bağlı olarak obruk oluşumları sıklıkla gözlemlenmektedir. Karstik şekiller, çözünebilen kayacın olduğu her yerde (uygun iklim koşullarında) oluşabilir.

Step-by-Step Solution

1
Kayaç türlerini sınıflandır.
Türkiye'de kalker (Akdeniz), jips (Sivas/Çankırı) ve kaya tuzu (Çankırı/Iğdır) karstik süreçlere uygundur.
Karstik şekiller sadece kireç taşı üzerinde değil, diğer çözünebilen kayaçlar üzerinde de oluşur.
2
Bölgesel dağılımı kontrol et.
Akdeniz'de (Teke-Taşeli) kalker karstı hakimken, İç Anadolu'da (Konya-Sivas) jips ve kalker tabakaları üzerinde obruk ve dolinler görülür.
Karstik şekillerin Türkiye'nin tek bir bölgesine hapsolmadığını teyit etmek gerekir.
3
Obruk oluşum nedenlerini analiz et.
Obruklar hem doğal çözünme/çökme ile hem de yer altı su seviyesinin düşmesiyle oluşabilir.
Konya Ovası'ndaki obruklar bu durumun en güncel ve yaygın örnekleridir.

Key Concept

Karstik Şekillerin Dağılımı ve Litolojik Çeşitlilik

Hints

1
Türkiye'deki çözünebilen kayaç türlerini (kalker, jips, kaya tuzu) hatırlayın.
2
Obruk oluşumlarının sadece dağlık alanlarda değil, düz ovalarda da (örneğin Konya'da) meydana gelebileceğini düşünün.
3
Konya'daki Kızören Obruğu'nun yerini ve oluşum şeklini göz önüne getirin.

Practice More

Karstik aşınım ve birikim şekillerini tablo halinde (Lapya-Dolin-Uvala-Polye hiyerarşisiyle) tekrar etmek konuyu pekiştirecektir.
Estimated Time:1m 30s
Question 66Question →

Türkiye'de karst topoğrafyasının oluşumu üzerinde litolojik yapı (kayaç cinsi) kadar, yer altı su seviyesindeki değişimler ve tektonik hareketler de etkilidir. Özellikle yer altı sularının kireç taşı (kalker) bloklarını aşındırmasıyla yer altında oluşan devasa boşlukların tavan kısımlarının, üzerindeki ağırlığı taşıyamayarak aniden çökmesi sonucunda dik duvarlı ve derinliği yüzlerce metreyi bulabilen doğal kuyular meydana gelir. Bu oluşumlar, günümüzde hem Akdeniz'deki Taşeli Platosu'nda hem de İç Anadolu'daki Konya Havzası'nda tarımsal faaliyetleri ve yerleşmeleri etkileyen önemli bir yer şeklidir.

Yukarıdaki açıklamada oluşum süreci ve yayılış alanları belirtilen karstik yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Obruk

Answer

Yer altı mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin kuyulara 'Obruk' adı verilir.
Obruklar, yer altı boşluklarının (mağara vb.) tavanlarının çökmesiyle oluşan, silindirik veya huni biçimli, derinliği fazla olan dik kenarlı çukurluklardır. Akdeniz'de Cennet ve Cehennem Obrukları, İç Anadolu'da ise Kızören Obruğu en bilinen örnekleridir.

Step-by-Step Solution

1
Metindeki anahtar kelimeleri analiz et.
'Yer altı boşluklarının tavanının çökmesi', 'dik duvarlı', 'derin kuyu' ve 'Konya/Taşeli' ifadeleri belirlendi.
Soruda tanımlanan yer şeklinin karakteristik özelliklerini ve Türkiye'deki dağılımını anlamak için.
2
Oluşum mekanizmasını sınıflandır.
Bu bir 'çökme' (karstik çöküntü) şeklidir.
Karstik şekilleri çözünme (erime) ve çökme olarak ayırmak doğru cevaba ulaştırır.
3
Seçenekler arasında karşılaştırma yap.
Lapya, dolin, uvala ve polye genellikle çözünme (erime) yoluyla oluşurken; obruk tavan çökmesiyle oluşur.
Tanımlanan dikey ve derin yapının sadece obruk ile eşleştiğini doğrulamak için.

Key Concept

Karstik yer şekilleri içinde 'çökme' mekanizması ile oluşan en belirgin şekil obruktur.

Hints

1
Soruda 'çökme' sonucunda oluşan ve derinliği fazla olan bir şekilden bahsediliyor.
2
Bu yer şeklinin en ünlü örnekleri Mersin'deki Cennet ve Cehennem mağaralarıdır (aslında birer obruktur).
3
Son yıllarda Konya Karapınar çevresinde tarlalarda aniden açılan devasa kuyular bu şekle örnektir.

Practice More

Karstik aşınım şekillerini küçükten büyüğe (Lapya-Dolin-Uvala-Polye) sıralayarak ve obruğu 'çökme' farkıyla not ederek çalışabilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 67Question →

Türkiye’nin karstik topografyası üzerine yapılan araştırmalarda; yer şekillerinin gelişim hızı, boyutu ve bölgesel dağılışının hem litolojik özelliklerden hem de beşerî müdahalelerden etkilendiği saptanmıştır.

Bu bilgilere dayanarak Türkiye’deki karstik şekillerle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılabilir?

Show answer & explanation

Answer: Konya çevresindeki dikey yönlü derin boşluklar olan obrukların oluşumunda, bölgenin litolojik yapısının yanı sıra yer altı sularının aşırı kullanımı sonucu oluşan tavan çökmeleri de etkili olmaktadır.

Answer

Konya çevresindeki obruk oluşumlarının hem litolojik yapı (doğal) hem de yer altı sularının aşırı kullanımı (beşerî) ile ilişkili olduğunu belirten seçenek doğrudur.
Konya çevresindeki obrukların oluşumu, karstik bir sürecin (yer altı boşluklarının çökmesi) modern dönemde yanlış su politikaları ve aşırı yer altı suyu çekimi ile hızlanmasının sonucudur. Bu durum, soruda belirtilen hem litolojik (kayaç yapısı) hem de beşerî (insan müdahalesi) etkilerin bir arada olduğunu en iyi örneklendiren çıkarımdır.

Step-by-Step Solution

1
Litolojik özelliklerin analiz edilmesi
Kireç taşı (kalker), jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi kayaçların kimyasal çözünmeye uğradığı saptanır.
Karstlaşmanın temel şartı çözünebilir kayaç varlığıdır.
2
Bölgesel dağılımın ve şekillerin incelenmesi
Batı Toroslar'da kalker, İç Anadolu'da (Sivas/Çankırı) jips karstının yaygın olduğu görülür.
Türkiye'deki farklı kayaç türlerinin coğrafi dağılımını ayırt etmek gerekir.
3
Beşerî etkilerin değerlendirilmesi
Konya gibi tarımsal alanlarda yer altı suyu kullanımının karstik çökmeleri (obruk) tetiklediği belirlenir.
Karstik süreçlerin sadece doğal değil, insan etkisiyle de şekillenebileceğini (modern coğrafya verisi) analiz etmek için gereklidir.

Key Concept

Karstik Süreçler ve Litolojik-Beşerî Etkileşim

Hints

1
Karstlaşma sadece kireç taşı (kalker) üzerinde değil, jips ve kaya tuzu üzerinde de gerçekleşir.
2
Obruklar doğal çökmelerdir ancak günümüzde Konya'daki sayısal artışın arkasında yer altı sularının kontrolsüz kullanımı yatmaktadır.
3
Polye ve traverten gibi şekillerin hem yer üstü/yer altı ayrımına hem de oluşumlarındaki çoklu faktörlere (tektonizma vb.) dikkat edin.

Practice More

Karstik platolar olan Teke ve Taşeli'nin tarımsal potansiyeli ile karstik toprağın (terra-rossa) özelliklerini karşılaştırarak çalışabilirsiniz.
Estimated Time:1m 40s
Question 68Question →

Türkiye'de karstik şekillerin oluşumu üzerinde litolojik (kayaç) yapı belirleyici bir rol oynar. Karstlaşma süreci Batı Toroslar'da daha çok 'kalker (kireç taşı)' üzerinde gelişirken, İç Anadolu'nun doğusunda 'jips (alçı taşı)' tabakaları üzerinde farklı bir karakter kazanır. Jips, kalkere göre suyla temas ettiğinde daha hızlı çözündüğü için bu arazilerde yer şekilleri daha çabuk oluşur ancak yapısal olarak daha dayanıksızdır.

Buna göre, aşağıdaki yörelerden hangisi Türkiye'de jips karstının en tipik ve yaygın örneklerinin görüldüğü alanlar arasında yer alır?

Show answer & explanation

Answer: Sivas ve Erzincan çevresi

Answer

Sivas ve Erzincan çevresi, Türkiye'de jips (alçı taşı) karstının en tipik örneklerinin görüldüğü bölgedir.
Sivas ve Erzincan çevresi, Türkiye'de 'alçı taşı (jips)' üzerinde gelişen karstik şekillerin en tipik ve yaygın görüldüğü alandır. Jips, kimyasal yapısı gereği suya karşı kalkerden (kireç taşı) çok daha duyarlıdır ve çok daha hızlı çözünür. Bu durum, bölgede küçük ama yoğun bir karstik topoğrafyanın oluşmasına yol açar.

Step-by-Step Solution

1
Kayaç türlerini ayırt etme
Karstik şekillerin kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı) ve kaya tuzu üzerinde oluşabileceği belirlendi.
Karstlaşmanın sadece tek bir kayaç türüne özgü olmadığını anlamak sorunun temelidir.
2
Jips karstının coğrafi dağılımını hatırlama
Türkiye'de jips tabakalarının yoğunlaştığı bölgelerin Sivas, Erzincan ve Çankırı olduğu tespit edildi.
Litolojik yapı ile coğrafi konumu eşleştirmek doğru cevaba ulaşmayı sağlar.
3
Seçenekleri karşılaştırma
Akdeniz ve Ege'deki sahaların kalker, İç Anadolu'nun doğusunun ise jips karakterli olduğu sonucuna varıldı.
Bölgesel kayaç farklılıklarını bilmek, yaygın yapılan 'tüm karstik şekiller Akdeniz'dedir' hatasını önler.

Key Concept

Litolojik Yapı ve Karstlaşma İlişkisi

Hints

1
Karstik şekillerin sadece Akdeniz Bölgesi'ndeki kalkerli arazilerle sınırlı olmadığını hatırla.
2
Jips (alçı taşı) en çok İç Anadolu'nun doğusu ve Doğu Anadolu'nun batısındaki illerimizde yaygındır.
3
Türkiye'de jips karstı dendiğinde akla gelen ilk şehir, bu kayacın sanayide de işlendiği Sivas'tır.

Practice More

Karstik aşınım şekillerinin (lapya, dolin, uvala, polye) hiyerarşik sıralamasını ve polyelerin (karstik ovalar) kodlamasını (TAKKEM) çalışarak konuyu pekiştirebilirsin.

Alternative Method

KPSS hazırlığında jips karstı için 'Sivas-Erzincan-Çankırı' üçlüsünü bir grup, Akdeniz karstı için ise 'Antalya-Mersin-Muğla' üçlüsünü farklı bir grup olarak kodlayabilirsin.
Estimated Time:1m 15s
Question 69Question →

Türkiye'de karst topoğrafyası, kayaçların kimyasal yollarla çözünmesi (aşınım) ve eriyik haldeki minerallerin belirli koşullarda çökelmesi (birikim) sonucu oluşan yer şekillerini kapsar. Karstlaşma sürecinde Toros Dağları sistemi ile Teke ve Taşeli platoları gibi kireç taşının (kalker) kalın tabakalar oluşturduğu alanlar öne çıkarken; İç Anadolu'nun doğusu ve Doğu Anadolu'da alçı taşı (jips) ve kaya tuzu gibi kayaçlar üzerinde de karstik şekiller gelişmektedir.

Buna göre, Türkiye'deki karstik şekillerin özellikleri ve dağılışı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Kalkere kıyasla suda çok daha hızlı eriyebilen jips ve kaya tuzu üzerinde oluşan lapya, dolin gibi aşınım şekilleri; kireç taşı üzerinde gelişen karstik topoğrafyaya göre morfolojik olarak daha hızlı değişime uğrar ve nispeten daha kısa ömürlüdür.

Answer

Jips ve kaya tuzu gibi çok hızlı çözünen kayaçlar üzerindeki karstik şekillerin, kalker üzerindekilere göre daha hızlı değişime uğradığını ve kısa ömürlü olduğunu belirten ifade doğrudur.
Kireç taşı (kalker), alçı taşı (jips) ve kaya tuzu karstik arazileri oluşturan eriyebilen kayaçlardır. Ancak bu kayaçların kimyasal çözünme hızları birbirinden oldukça farklıdır. Kaya tuzu ve jips, kalkere göre suyla temas ettiğinde çok daha hızlı erir. Bu nedenle Sivas, Çankırı ve Erzincan çevresi gibi jips ve kaya tuzunun yaygın olduğu yörelerde oluşan karstik aşınım şekilleri, Toros Dağları kuşağındaki kalker karstına göre çok daha hızlı aşınır, şekil değiştirir ve nispeten kısa ömürlü bir morfoloji sergiler.

Step-by-Step Solution

1
Karstlaşmaya neden olan kayaçların (kalker, jips, kaya tuzu) kimyasal çözünme hızlarını karşılaştırın.
Kaya tuzu ve jips (alçı taşı), kalkere (kireç taşı) göre suda çok daha hızlı ve kolay çözünür.
Kayaçların mineralojik yapısı, su ile temas ettiklerinde gösterdikleri erime direncini belirler.
2
Çözünme hızının morfolojik şekillerin ömrü ve kalıcılığı üzerindeki etkisini analiz edin.
Hızlı çözünen jips ve kaya tuzu üzerindeki karstik şekiller (dolin, lapya vb.) hızla deforme olur ve kalker arazilerindeki şekillere kıyasla kısa ömürlüdür.
Daha hızlı kimyasal ayrışma, yer şekillerinin topoğrafyada uzun süre korunabilmesini engeller.
3
Yanlış seçeneklerdeki diğer jeomorfolojik şekillerin (kaldera, sirk) kökenlerini tespit edin.
Kalderaların volkanik, sirklerin ise buzul şekilleri olduğu; polye oluşumlarında ise sıklıkla tektonizmanın da rol oynadığı belirlenerek yanlış olanlar elenir.
Türkiye'nin yer şekillerinin oluşum süreçlerini (jenetik sınıflandırma) doğru ayırt etmek gerekir.

Key Concept

Karstik topoğrafyada litolojinin (kayaç yapısı) kimyasal çözünme hızı ve şekil ömrü üzerindeki belirleyici etkisi.

Hints

1
Karstlaşmaya neden olan kayaçların (kalker, jips, kaya tuzu) suya karşı gösterdikleri erime dirençlerini ve bu erime hızlarının şekillerin kalıcılığına etkisini düşünün.
2
Türkiye'nin yer şekillerinden olan kalderaların volkanik, sirk yalaklarının ise buzul aşındırma şekli olduğunu hatırlayarak yanlış şıkları eleyebilirsiniz.
3
Jips (alçı taşı) ve kaya tuzu, suya temas ettiğinde kireç taşına göre çok daha kolay ve hızlı çözünür. Bu durum, onların üzerinde oluşan yer şekillerinin ömrünü doğrudan kısaltır.

Practice More

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda etkili olan iç kuvvetleri ve Türkiye'nin göllerinin/ovalarının oluşum kökenlerini tekrar gözden geçirmeniz tavsiye edilir.

Alternative Method

Seçeneklerdeki jeomorfolojik terimleri (kaldera, sirk, polye, traverten) ait oldukları kökene göre (volkanik, buzul, tektonik, karstik birikim) sınıflandırarak, sadece karstik süreçlere ait olmayan ifadeleri elemek doğru yanıta ulaşmanızı hızlandıracaktır.
Estimated Time:2m 30s
Question 70Question →

Karstik aşınım şekilleri, eriyebilen kayaçların bulunduğu sahalarda kimyasal çözünmeye bağlı olarak küçükten büyüğe doğru bir gelişim sırası izler. Lapyaların genişlemesiyle dolinler, dolinlerin birleşmesiyle uvalalar meydana gelir. Bu hiyerarşik gelişimin son halkasını oluşturan, genişlikleri kilometreleri bulabilen ve tabanlarında tarımsal faaliyetlere imkan tanıyan 'en geniş' karstik aşınım düzlüğü aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Polye

Answer

En geniş karstik aşınım düzlüğü olan ve uvalaların birleşmesiyle meydana gelen yer şekli polyedir.
Karstik bölgelerde kireç taşlarının çözünmesiyle oluşan en büyük aşınım çukurluğu polyedir. Polyeler uvalaların birleşmesiyle oluşur ve tabanlarında alüvyal veya terra rossa topraklar biriktiği için tarım yapılabilen geniş ovalara (karstik ova) dönüşürler.

Step-by-Step Solution

1
Karstik aşınım şekillerinin boyut hiyerarşisini analiz etme.
Sıralama: Lapya < Dolin < Uvala < Polye şeklindedir.
Soruda en geniş ve gelişim sürecinin son halkası olan şekil sorulmaktadır.
2
Tanımlanan özelliklerin (geniş düzlük, tarımsal faaliyet) karşılığını bulma.
Polyeler, 'gölova' olarak da adlandırılır ve tabanlarında verimli terra rossa toprakları birikebilir.
Polye dışındaki seçenekler ya birikim şeklidir ya da farklı bir oluşum mekanizmasına (çökme gibi) sahiptir.

Key Concept

Karstik aşınım şekillerinin büyüklük sıralaması ve polyelerin genel özellikleri.

Hints

1
Karstik aşınım şekillerinin en küçüğünden en büyüğüne doğru bir sıralama olduğunu hatırlayın.
2
Bu yer şekli aynı zamanda 'Karstik Ovalar' olarak da bilinir ve Batı Toroslar'da yaygındır.
3
Genişliği kilometrelerce olan, uvalaların birleşmesiyle oluşan 'gölova' terimini düşünün.

Practice More

Türkiye'deki başlıca polye ovalarının (Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Elmalı, Kestel) harita üzerindeki yerlerini çalışabilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 71Question →

Karstik arazilerde yağışlarla yeryüzüne düşen sular; yüzeydeki çatlaklar, delikler ve düdenler vasıtasıyla hızla yer altına sızar. Bu durum, geniş düzlüklerin bulunduğu alanlarda tarımsal potansiyel yüksek olsa da sulama suyu teminini zorlaştıran doğal bir faktör olarak karşımıza çıkar.

Buna göre, yukarıda anlatılan durumun aşağıdaki ovalardan hangisinde tarımsal faaliyetler üzerinde kısıtlayıcı bir etki yapması beklenir?

Show answer & explanation

Answer: Kestel Ovası

Answer

Kestel Ovası, bir polye (karstik ova) olduğu için arazinin geçirimli yapısı nedeniyle sulama suyu temininin en zor olduğu seçenektir.
Doğru cevap olan seçenek, Türkiye'deki başlıca polye ovalarından (karstik ovalar) birini belirtmektedir. Polyeler, kireç taşlarının erimesiyle oluşan geniş düzlüklerdir ve tabanlarındaki düdenler (su batan) nedeniyle yüzey sularını yer altına sızdırırlar. Bu durum, verimli terra-rossa toprakları bulunmasına rağmen tarımda sulama suyunun yer üstünden temin edilmesini zorlaştırır.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerdeki ovaların oluşum kökenlerini belirleyin.
Çukurova ve Bafra delta ovası; Iğdır ve Konya tektonik kökenli ovalar; Kestel ise karstik kökenli bir polyedir.
Karstik aşınım şekillerinin (polyelerin) karakteristik özelliklerini ayırt etmek için oluşum kökeni bilinmelidir.
2
Karstik arazilerin (Litoloji) hidrolojik özelliklerini analiz edin.
Karstik kayaçlar (kalker, jips vb.) çatlaklı ve eriyebilen yapıda oldukları için yüzey sularını yer altına sızdırırlar.
Soruda belirtilen 'sulama suyu temini zorluğu' doğrudan arazinin geçirgenliğiyle ilgilidir.
3
Polye ovalarının (TAKKE) dağılışını hatırlayın.
Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel ve Elmalı (TAKKE) ovaları Türkiye'nin başlıca polye ovalarıdır.
Kestel Ovası'nın bu grupta yer aldığını teyit ederek doğru cevaba ulaşılır.

Key Concept

Polye (Karstik Ova) ve Yer Altı Drenajı

Hints

1
Soruda bahsedilen özellik, 'karstik ova' olarak da bilinen yer şekline aittir.
2
Türkiye'deki polye ovalarını 'TAKKE' (Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel, Elmalı) şifresiyle hatırlayabilirsiniz.
3
Delta ovaları akarsu biriktirmesiyle oluşurken, polyeler kimyasal çözünme (erime) sonucu oluşur ve suyu yer altına kaçırır.

Practice More

Karstik birikim şekilleri olan traverten ve mağara oluşum süreçlerini inceleyerek konuyu pekiştirebilirsiniz.

Alternative Method

Eğer ovaların tam yerini veya türünü unutursanız, seçeneklerdeki deltaları (Çukurova, Bafra) eleyerek ve karstik bölgelerle (Toroslar kuşağı) ilişkisi en güçlü olanı bularak sonuca gidebilirsiniz.
Estimated Time:50s
Question 72Question →

Türkiye'de karstik yer şekillerinin oluşum süreçleri, litolojik özellikleri ve coğrafi dağılışı dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi karstik topoğrafya ile ilgili hatalı bir bilgi içermektedir?

Show answer & explanation

Answer: Türkiye'deki polye, uvala ve mağara gibi karstik yer şekilleri yalnızca Akdeniz Bölgesi'ndeki kalkerli arazilerde görülür; diğer bölgelerimizde bu tür oluşumlara rastlanmaz.

Answer

Türkiye'deki karstik şekillerin yalnızca Akdeniz Bölgesi'nde ve sadece kalker üzerinde görüldüğünü belirten ifade yanlıştır.
Karstik yer şekillerinin oluşumu için temel şart eriyebilen kayaçların (kalker, jips, kaya tuzu vb.) varlığıdır. Türkiye'de Akdeniz Bölgesi'nde kalker (kireç taşı) karstı yaygın olsa da, İç Anadolu'da (Sivas-Erzincan hattı) jips karstı, Çankırı çevresinde kaya tuzu karstı gibi farklı oluşumlar mevcuttur. Ayrıca polye ve obruk gibi şekiller İç Anadolu Bölgesi'nde de (örneğin Konya'daki obruklar) görülmektedir. Bu nedenle 'yalnızca Akdeniz Bölgesi' ifadesi coğrafi bir hatadır.

Step-by-Step Solution

1
Kayaç türlerini (litoloji) analiz et
Karstik şekillerin sadece kalker (kireç taşı) üzerinde değil, aynı zamanda jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi diğer eriyebilen kayaçlar üzerinde de oluşabildiğini belirle.
Karstlaşma süreci litolojiye bağlıdır ve Türkiye'de farklı eriyebilen kayaçlar mevcuttur.
2
Coğrafi dağılışı kontrol et
Akdeniz dışında İç Anadolu (Sivas, Çankırı, Konya), Ege ve Doğu Anadolu gibi bölgelerde de karstik şekillerin bulunduğunu teyit et.
Karstik topoğrafya, uygun kayaç ve iklim koşullarının bulunduğu her yerde gelişebilir.
3
Hatalı genellemeyi tespit et
"Yalnızca" ve "sadece" gibi kısıtlayıcı ifadelerin Türkiye'nin jeolojik ve coğrafi çeşitliliğiyle örtüşmediği sonucuna var.
Akdeniz Bölgesi en yoğun alan olsa da tek alan değildir.

Key Concept

Türkiye'de Karstik Şekillerin Litolojik Çeşitliliği ve Bölgesel Dağılımı

Hints

1
Türkiye'de sadece kireç taşı (kalker) değil, alçı taşı (jips) üzerinde de karstik şekiller oluşur.

Practice More

Karstik aşınım ve birikim şekillerini bir tablo halinde gruplandırarak çalışmak, kavram karışıklığını önleyecektir.
Estimated Time:50s
Question 73Question →

Türkiye’nin farklı bölgelerinde görülen karstik yer şekillerinin gelişim hızı ve morfolojik özellikleri üzerinde litolojik yapı (kayaç cinsi) doğrudan etkilidir. Bu doğrultuda, Sivas ve Çankırı çevresinde yaygın olan jips (alçı taşı) karstı ile Teke ve Taşeli platolarında görülen kalker (kireç taşı) karstı arasında belirgin farklar bulunmaktadır. Sivas çevresindeki karstik şekillerin Akdeniz Bölgesi'ndekilere oranla çok daha hızlı oluşması ve aynı zamanda daha kısa sürede aşınarak ortadan kalkması, aşağıdaki faktörlerden hangisi ile en iyi açıklanır?

Show answer & explanation

Answer: Jipsin kimyasal yapısının kalkere göre suda çok daha kolay ve hızlı çözünebilen bir özelliğe sahip olması

Answer

Jipsin kimyasal yapısının kalkere göre suda çok daha kolay ve hızlı çözünebilen bir özelliğe sahip olması
Doğru cevap olan ifade, karstik sürecin temel dinamiği olan kimyasal çözünmeyi ele alır. Jips (alçı taşı), kalkere (kireç taşı) kıyasla suya karşı çok daha yüksek çözünürlük gösterir. Bu yüksek çözünürlük, Sivas ve çevresindeki karstik şekillerin (özellikle dolinlerin ve mağaraların) Akdeniz'deki örneklere göre çok daha kısa bir sürede meydana gelmesine, ancak aynı zamanda yapısal direncinin düşük olması nedeniyle daha çabuk çökmesine veya aşınarak belirsizleşmesine neden olur.

Step-by-Step Solution

1
Bölgelerdeki baskın kayaç türlerini karşılaştırın.
Akdeniz'de kalker (kireç taşı), Sivas/Çankırı çevresinde jips (alçı taşı) hakimdir.
Karstik şekillerin karakterini belirleyen temel unsur litolojik yapıdır.
2
Kayaçların kimyasal çözünme (erime) hızlarını analiz edin.
Jips, kalkere göre suyla temas ettiğinde çok daha hızlı ve kolay eriyen bir yapıdadır.
Kayaçların mineral yapısı ve bağ dokusu çözünme direncini belirler.
3
Oluşum ve yok olma sürecini (yaşam döngüsü) bu hızla ilişkilendirin.
Daha hızlı çözünen kayaçta şekiller (lapya, dolin vb.) daha çabuk oluşur ancak aynı hızla aşınarak formunu kaybeder.
Hızlı reaksiyon, şekillerin morfolojik ömrünün daha kısa olmasına neden olur.

Key Concept

Karstik şekillerin gelişiminde litolojik yapının (kayaç türünün) çözünme hızı üzerindeki etkisi.

Hints

1
Akdeniz'deki kireç taşı (kalker) ile Sivas'taki alçı taşı (jips) arasındaki kimyasal dayanıklılık farkını düşünün.
2
Hangi kayaç suyla temas ettiğinde bir şeker gibi daha hızlı erir?
3
Jipsin (alçı taşı) kalkere göre çok daha yumuşak ve suda kolay çözünen bir yapıda olması, yer şekillerinin yaşam döngüsünü hızlandırır.

Practice More

Jips karstının Türkiye'deki en belirgin örneklerinin görüldüğü illeri (Sivas, Çankırı, Erzincan) harita üzerinde inceleyiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 74Question →

Türkiye'de karst topoğrafyasının en geniş aşınım şekli olan polyeler; özellikle Batı Toroslar'da Elmalı, Kestel, Acıpayam ve Korkuteli gibi yörelerde geniş tabanlı düzlükler oluşturur. Bu alanların fiziki özellikleri ve coğrafi fonksiyonları dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Kireç taşlı yapının sağladığı yüksek sızdırma kapasitesi sayesinde, bu düzlüklerde tarımsal sulama için yüzey sularından yıl boyu kesintisiz faydalanılır.

Answer

Karstik kayaçların yüksek geçirgenliği nedeniyle bu düzlüklerde tarımsal sulama için yüzey sularından yıl boyu kesintisiz faydalanıldığı ifadesi yanlıştır.
Karstik arazilerde kireç taşının çatlaklı ve erime boşluklu yapısı, yüzey sularının hızla yer altına sızmasına neden olur. Bu durum, yüzeyde akarsu ve göl oluşumunu zorlaştırarak yüzey suyu fakirliğine yol açar. Dolayısıyla polyelerde tarımsal sulama için yıl boyu kesintisiz yüzey suyu kaynağı bulmak genellikle mümkün değildir.

Step-by-Step Solution

1
Polyelerin genel jeolojik yapısını analiz et.
Polyeler, kalker (kireç taşı) gibi eriyebilen kayaçların yoğun olduğu, yüksek derecede geçirimli arazilerdir.
Karstik arazilerdeki su rejimini anlamak için temel litolojik özelliği belirlemek gerekir.
2
Yüzey suyu ve yer altı suyu ilişkisini değerlendir.
Karstik bölgelerde yağışlarla gelen su, çatlak ve boşluklardan hızla yer altına sızar, bu da yüzeyde akarsu ve göl oluşumunu zorlaştırır.
Sızdırma kapasitesinin yüksek olması, yüzey suyunun sürekliliğini olumsuz etkiler.
3
Tarımsal kullanım ve su ihtiyacı arasındaki çelişkiyi belirle.
Polye ovalarında tarım yaygın olsa da, yüzey suyu yetersizliği nedeniyle genellikle yer altı sularına veya dışarıdan getirilen suya ihtiyaç duyulur.
Kesintisiz yüzey suyu faydalanımı karstik doğaya aykırıdır.

Key Concept

Karstik arazilerde yer üstü suyu fakirliği (Drenaj özelliği)

Hints

1
Karstik kayaçların (kalker, jips) en önemli özelliği suları yer altına sızdırma hızıdır.
2
Akdeniz Bölgesi'nde yazın yaşanan şiddetli susuzluğun nedenlerinden biri de suyun yüzeyde durmamasıdır.

Practice More

Karstik aşınım şekillerini küçükten büyüğe (lapya, dolin, uvala, polye) sıralayarak gelişim evrelerini tekrar ediniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 75Question →

Türkiye'nin yer şekilleri içerisinde önemli bir paya sahip olan karstik topoğrafyanın oluşum süreçleri, litojik özellikleri ve coğrafi dağılışı dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğru bir bilgidir?

Show answer & explanation

Answer: Karstik mağara sistemleri içerisinde yer alan sarkıt, dikit ve sütunlar; yer altı sularındaki minerallerin çökelmesiyle meydana gelen birikim şekilleridir.

Answer

Karstik mağara sistemleri içerisinde yer alan sarkıt, dikit ve sütunlar, sudaki minerallerin çökelmesiyle oluşan birikim şekilleridir.
Mağara tavanlarından sızan suların içindeki kalsiyum karbonatın damlayarak yukarıdan aşağıya birikmesiyle sarkıtlar, tabanda birikmesiyle dikitler ve bunların birleşmesiyle sütunlar oluşur. Bu süreç bir 'birikim' (çökelme) sürecidir.

Step-by-Step Solution

1
Karstik şekilleri aşınım ve birikim olarak sınıflandırın.
Aşınım: Lapya, Dolin, Uvala, Polye, Obruk, Düden, Mağara. Birikim: Sarkıt, Dikit, Sütun, Traverten.
Soruda doğru bilgi istendiği için şekillerin oluşum kökenini bilmek gerekir.
2
Litolojik (kayaç) özelliklerini ve dağılışını değerlendirin.
Kalker (Akdeniz), Jips (Sivas/Erzincan/Çankırı) ve Kaya Tuzu (Çankırı) bölgelerinde karstlaşma görülür.
Karstik şekillerin sadece Akdeniz'e özgü olmadığını doğrulamak için gereklidir.
3
Seçeneklerdeki kavramları ve ifadeleri eşleştirin.
Mağara içindeki çökelme şekillerinin birikim şekli olduğu bilgisi bilimsel olarak doğrudur.
Yanlış eşleştirmeleri (polye-birikim, lapya-en büyük gibi) eleyerek doğru sonuca ulaşılır.

Key Concept

Karstik Şekillerin Sınıflandırılması ve Dağılışı

Hints

1
Karstik şekilleri 'aşınım' (erime) ve 'birikim' (çökelme) olarak iki ana gruba ayırarak seçenekleri inceleyin.

Practice More

Karstik aşınım şekillerinin küçükten büyüğe doğru sıralamasını (Lapya-Dolin-Uvala-Polye) çalışarak hiyerarşik sorulara hazırlanın.
Estimated Time:1m 15s
PreviousPage 4 / 4
Karstik Şekiller — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Page 4 | Examkin