Examkin

Türkiye'nin Jeolojik Oluşumu

98 soru

Soru 61Soru →

Anadolu arazisi, farklı jeolojik devirlerde gerçekleşen tektonik olaylar ve iklim değişimleri sonucunda bugünkü zengin yeraltı kaynaklarına ve yer şekillerine kavuşmuştur.

Buna göre;
I. Egeid Karası'nın çökmesi ve İstanbul ile Çanakkale boğazlarının oluşması
II. Zonguldak ve çevresinde günümüzde işletilen taş kömürü yataklarının teşekkül etmesi
III. Türkiye'nin birçok bölgesinde yaygın olarak görülen linyit, kaya tuzu ve bor minerallerinin tortullanması

yukarıda verilen jeolojik olayların, en eskiden en yeniye doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: II - III - I

Cevap

II - III - I sıralamasını içeren seçenek
Verilen olaylar incelendiğinde; Zonguldak ve çevresindeki taş kömürü yatakları I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) oluşmuştur ve bu nedenle en eski olaydır (II). Linyit, kaya tuzu, petrol ve bor mineralleri Türkiye arazisinin büyük ölçüde şekillendiği III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) meydana gelmiştir (III). Egeid Karası'nın çökerek Ege Denizi'ne dönüşmesi ve boğazların açılarak Karadeniz'in deniz özelliği kazanması ise en yakın dönem olan IV. Jeolojik Zaman'a (Kuvaterner) aittir (I). Dolayısıyla doğru kronolojik sıralama II - III - I şeklinde olmalıdır.

Adım Adım Çözüm

1
II. öncüldeki olayın zamanını tespit etme
Zonguldak'taki taş kömürü yatakları I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) oluşmuştur.
Taş kömürü, masif arazilerle birlikte Türkiye'deki en eski jeolojik bulgulardandır.
2
III. öncüldeki olayın zamanını tespit etme
Linyit, kaya tuzu ve bor mineralleri III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer/Senozoik) oluşmuştur.
Türkiye arazisinin toptan yükseldiği ve linyit havzalarının tortullandığı ana dönem III. Zaman'dır.
3
I. öncüldeki olayın zamanını tespit etme
Egeid Karası'nın çökmesi ve boğazların oluşumu IV. Jeolojik Zaman'da (Kuvaterner) gerçekleşmiştir.
Boğazların oluşumu, Anadolu'nun bugünkü görünümünü aldığı en son büyük jeolojik değişimdir.
4
Olayları eskiden yeniye doğru sıralama
I. Zaman (II), III. Zaman (III), IV. Zaman (I) şeklinde sıralanır.
Jeolojik zaman cetveline göre Paleozoik en eski, Kuvaterner en yenidir.

Anahtar Kavram

Türkiye'nin Jeolojik Oluşum Süreçleri ve Evreleri

İpuçları

1
Zonguldak'taki taş kömürü yataklarının Türkiye'deki en eski araziler (masifler) ile aynı dönemde oluştuğunu hatırlayın.
2
Türkiye'nin linyit ve bor mineralleri açısından zengin olması, arazisinin büyük kısmının Üçüncü Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) oluşmasının bir sonucudur.
3
Anadolu'nun bugünkü son şeklini aldığı, Ege Denizi'nin ve boğazların oluştuğu dönem en son evre olan Dördüncü Jeolojik Zaman'dır (Kuvaterner).

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de Üçüncü Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) gerçekleşen Alp-Himalaya orojenezinin etkilerini gösteren bir soru çözerek bilgilerinizi pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Maddeleşme (karbonlaşma) süresi arttıkça kömürün kalori değeri artar. Bu mantıkla, yüksek kalorili taş kömürünün, düşük kalorili linyitten çok daha önce oluştuğunu (daha eski olduğunu) kolayca çıkarabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 62Soru →

Türkiye arazisinin temelini oluşturan Yıldız Dağları, Menderes-Menteşe ve Bitlis gibi alanlar I.I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) oluşmuş, sertleşmiş (masif) kütleler olmalarına rağmen; bu alanların bugün yüksek yükselti değerlerine sahip olması ve çevresinde aktif deprem kuşaklarının bulunması aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanabilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Anadolu levhasının III.III. Zaman sonu ve IV.IV. Zaman başında toptan yükselmesi ve genç tektonik hareketlerden etkilenmesi

Cevap

Anadolu levhasının üçüncü zaman sonu ve dördüncü zaman başında toptan yükselmesi ve genç tektonik hareketlerden etkilenmesi
Doğru yanıt olan Anadolu'nun toptan yükselmesi ifadesi, Türkiye'nin jeolojik olarak 'genç' bir görünüme sahip olmasının temel nedenidir. Masifler her ne kadar birinci zamanda oluşmuş olsalar da, Anadolu levhası bir bütün olarak yükseldiği için bu yaşlı kütleler de yukarı taşınmıştır. Ayrıca, kuzeyden Avrasya, güneyden ise Afrika ve Arabistan levhalarının sıkıştırmasıyla bu sert kütleler kırılmış, bu da çevrelerinde aktif fay hatlarının oluşmasına neden olmuştur.

Adım Adım Çözüm

1
Masif kütlelerin temel özelliğini belirleme
Yıldız Dağları, Menteşe ve Bitlis gibi alanlar I.I. Jeolojik Zaman'da oluşmuş, metamorfizmaya uğrayarak sertleşmiş yaşlı kütlelerdir.
Soruda bahsedilen alanların jeolojik yaşını ve fiziksel yapısını anlamak için gereklidir.
2
Türkiye'nin genel morfolojik gelişimini analiz etme
Anadolu arazisi III.III. Zaman sonunda dış kuvvetlerce aşındırılarak deniz seviyesinde bir düzlük (peneplen) haline gelmiştir.
Mevcut yüksekliğin ne zaman kazanıldığını belirlemek için bir referans noktası oluşturur.
3
Epirojenik yükselme ve neotektonik süreci değerlendirme
Anadolu levhası, III.III. Zaman sonu ve IV.IV. Zaman başında epirojenik olarak toptan yükselmiştir. Bu süreçte sert olan masif kütleler de yukarı taşınmış ve çevresindeki levha sıkışmalarıyla (Kuzey ve Doğu Anadolu Fayları gibi) kırılmıştır.
Yaşlı kütlelerin neden bugün yüksek ve deprem riskli alanlar olduğunu açıklar.

Anahtar Kavram

Epirojenik Yükselme ve Masiflerin Genç Tektonizmaya Uyumu

İpuçları

1
Masiflerin oluştuğu zaman ile Türkiye'nin bugünkü yüksekliğini kazandığı zamanın farklı olduğunu unutmayın.
2
Türkiye'nin ortalama yükseltisinin 1132 metre olmasının nedeni 'epirojenez' yani toptan yükselmedir.
3
Yaşlı bir kütle, eğer bulunduğu levha tamamen yükseliyorsa yüksekte kalabilir ve çevresindeki levha sıkışmalarıyla kırılıp deprem riski taşıyabilir.

Daha Fazla Pratik

Menderes Masifi'nin neotektonik dönemde horst-graben sistemlerine nasıl dönüştüğünü inceleyerek konuyu pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 63Soru →

Türkiye arazisi genel olarak III. ve IV. jeolojik zamanlarda şekillenmiş genç bir yapıya sahip olsa da, ülkenin bazı bölümlerinde I. jeolojik zamanda (Paleozoik) oluşmuş yaşlı ve sert kütleler (masifler) bulunmaktadır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin I. jeolojik zamandaki jeolojik gelişimi sürecinde meydana gelmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Zonguldak ve çevresinde taş kömürü yataklarının oluşması

Cevap

Zonguldak ve çevresinde taş kömürü yataklarının oluşması
Türkiye'nin jeolojik geçmişinde I. Jeolojik Zaman (Paleozoik), masif arazilerin ve Zonguldak çevresindeki taş kömürü yataklarının oluştuğu dönemdir. Taş kömürü, bu dönemdeki gür bitki topluluklarının fosilleşmesiyle meydana gelmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
I. Jeolojik Zaman (Paleozoik) özelliklerini hatırla.
Bu dönemde Türkiye'de Yıldız Dağları, Menteşe, Kırşehir, Bitlis gibi masif (yaşlı) araziler ve Zonguldak çevresindeki taş kömürü yatakları oluşmuştur.
Paleozoik dönemi, yeryüzünün ilk şekillenme evrelerinden biridir ve bu dönemdeki bitki kalıntıları yüksek basınç altında taş kömürüne dönüşmüştür.
2
Diğer seçeneklerdeki olayların zamanlarını belirle.
Alp orojenezi, linyit ve bor yatakları III. zaman; boğazların oluşumu ve toptan yükselme ise III sonu - IV. zaman olaylarıdır.
Türkiye'nin genç oluşumlu bir ülke olması, olayların çoğunun III. ve IV. zamanlarda gerçekleşmesinden kaynaklanır.
3
Soru kökündeki zaman ile doğru olayı eşleştir.
Zonguldak ve taş kömürü I. zamanla doğrudan ilişkilidir.
I. zamanın Türkiye'deki en belirgin izi taş kömürüdür.

Anahtar Kavram

Jeolojik Zamanlar ve Türkiye'deki Temel Oluşumlar

İpuçları

1
Türkiye'nin büyük bir kısmının genç (III. ve IV. zaman) olduğunu unutmayın.
2
Zonguldak'taki taş kömürü ile linyiti birbirinden ayırt etmek soruyu çözdürür.

Daha Fazla Pratik

I. Jeolojik Zaman'da oluşan masif arazilerin (Yıldız Dağları, Kırşehir, Bitlis vb.) harita üzerindeki yerlerini inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 64Soru →

Anadolu yarımadasının jeolojik gelişim süreci incelendiğinde; arazinin MezozoikMezozoik sonu ile TersiyerTersiyer başlarında büyük oranda dış kuvvetler tarafından aşındırılarak deniz seviyesine yakın hafif dalgalı düzlükler (peneplenpeneplen) haline geldiği, ancak günümüzde bu düzlüklerin 1000−20001000-2000 metre gibi yüksek rakımlarda platolar şeklinde yer aldığı görülmektedir. NeojenNeojen sonu ile KuaternerKuaterner başlarında hız kazanan bu toptan yükselme süreci, Türkiye'nin bugünkü genel jeomorfolojik karakterini belirlemiştir.

Buna göre aşağıdakilerden hangisi, Anadolu levhasının bu dikey yönlü epirojenik yükselme hareketlerinin doğrudan bir sonucu olarak savunulamaz?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kuzey Anadolu ve Toros dağ sistemlerinde tortul tabakaların yan basınçlarla kıvrılarak antiklinal ve senklinal yapılarını kazanması

Cevap

Kuzey Anadolu ve Toros dağ sistemlerinde tortul tabakaların yan basınçlarla kıvrılarak antiklinal ve senklinal yapılarını kazanması seçeneği, epirojenezin değil orojenezin bir sonucudur.
Anadolu'nun NeojenNeojen sonundan itibaren yaşadığı süreç epirojenik bir yükselmedir. Bu yükselme sonucunda akarsular derine aşındırma yapar (boğaz vadiler), peneplenler yükselerek platolara dönüşür ve kıyılarda taraçalar oluşur. Ancak Kuzey Anadolu ve Toros dağlarının antiklinal ve senklinal şeklinde kıvrılması, Alp-Himalaya orojenezi sırasında gerçekleşen yatay yönlü sıkışmaların sonucudur.

Adım Adım Çözüm

1
Epirojenez ve Orojenez ayrımını yapınız.
Epirojenez dikey yönlü toptan yükselme/alçalma iken; orojenez yan basınçlarla meydana gelen kıvrılma veya kırılma (dağ oluşumu) hareketidir.
Anadolu'nun bugünkü yüksekliğini kazanması epirojenik bir süreçtir, ancak dağların iç yapısındaki kıvrımlar orojenik süreçlerle açıklanır.
2
Anadolu'nun jeolojik kronolojisini değerlendiriniz.
III.III. Zamanın (TersiyerTersiyer) büyük kısmında Alp-Himalaya orojenezi ile kıvrım dağları oluşmuş; III.III. Zaman sonu (NeojenNeojen) ve IV.IV. Zaman başında (KuaternerKuaterner) ise epirojenez etkili olmuştur.
Soruda vurgulanan 'toptan yükselme' ve 'peneplenlerin yükselmesi' ifadeleri NeojenNeojen sonu sonrasındaki sürece işaret eder.
3
Seçeneklerdeki yer şekillerini oluşum süreçleriyle eşleştiriniz.
Vadi derinleşmesi, taraçalar ve platolar 'dikey' yükselmenin (epirojenez) kanıtıdır; antiklinal/senklinal ise 'yatay' kıvrılmanın (orojenez) kanıtıdır.
Antiklinal ve senklinal yapıları, esnek tabakaların yan basınçlara maruz kalmasıyla oluşur, bu da doğrudan bir orojenez sonucudur.

Anahtar Kavram

Epirojenez ve Orojenez Hareketlerinin Jeomorfolojik Farkları

İpuçları

1
Epirojenez (kıta oluşumu) ile Orojenez (dağ oluşumu) arasındaki mekanik farkı hatırlayın.
2
Antiklinal ve senklinal terimleri kıvrımlı dağ yapısını ifade eder; bu yapılar yan basınçlarla oluşur.
3
Türkiye'nin 'gençleşmesi' epirojenezle ilgilidir; ancak dağların ana iskeleti daha önceki orojenez evrelerinde kurulmuştur.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki masif arazilerin (Yıldız, Menderes vb.) Alpin orojenezi sırasındaki rijit davranışlarını inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Anadolu'nun 'genç oluşumlu' bir arazi olması, hem orojenez hem epirojenezle ilgilidir; ancak 'yüksek platolar' ve 'derin vadiler' her zaman dikey yükselmenin (epirojenez) anahtar kelimeleridir.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 65Soru →

Türkiye'nin jeolojik evriminde SenozoikSenozoik'in son evresi olan KuvaternerKuvaterner (IV.IV. Jeolojik Zaman), bugünkü yer şekillerinin ve deniz sınırlarının nihai halini almasında kritik bir öneme sahiptir. Bu dönemde meydana gelen epirojenik hareketler, deniz seviyesi değişimleri ve tektonik çökmeler Anadolu Yarımadası'nın çehresini değiştirmiştir. **Buna göre, aşağıdakilerden hangisinin IV.IV. Jeolojik Zaman'da meydana gelen bu süreçlerin bir sonucu olduğu söylenebilir?**

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İstanbul ve Çanakkale boğazlarının oluşması

Cevap

İstanbul ve Çanakkale boğazlarının oluşması, IV.IV. Jeolojik Zaman'da (KuvaternerKuvaterner) Egeid karasının çökmesi ve deniz sularının yükselmesiyle gerçekleşen bir olaydır.
İstanbul ve Çanakkale boğazlarının oluşumu, IV.IV. Jeolojik Zaman'ın en karakteristik olaylarından biridir. Bu dönemde Egeid karası çökmüş, Marmara Denizi bir iç deniz haline gelmiş ve suların yükselmesiyle eski akarsu vadileri (Ria tipi kıyılar) boğazlara dönüşmüştür.

Adım Adım Çözüm

1
Dönemi Tanımlama
IV.IV. Jeolojik Zaman (KuvaternerKuvaterner)
Soruda sorulan olayların gerçekleştiği zaman dilimini netleştirmek gerekir.
2
Kuvaterner Olaylarını Hatırlama
Egeid karasının çökmesi, Ege Denizi'nin oluşumu, Boğazların oluşumu, Anadolu'nun epirojenik yükselişi, Buzul çağları ve insan yaşamının başlaması.
Türkiye'nin en genç jeolojik dönemindeki karakteristik olayları listelemek eleme yapmayı sağlar.
3
Seçenekleri Eleme
Taş kömürü (I.I. Zaman), Toroslar ve Linyit (III.III. Zaman), Masifler (I.I. Zaman) elenir.
Her seçeneğin hangi jeolojik zamana ait olduğunu belirleyerek yanlışları ayıklamak gerekir.

Anahtar Kavram

Türkiye'nin Jeolojik Zaman Çizelgesi ve Kuvaterner Olayları

İpuçları

1
Türkiye'nin yer şekilleri büyük oranda yakın jeolojik zamanlarda (en çok III.III. ve IV.IV.) şekillenmiştir.
2
Ege Denizi'nin bulunduğu alandaki kara parçasının (Egeid) çökmesi, Türkiye'nin bugünkü denizel sınırlarını belirleyen en önemli IV.IV. zaman olayıdır.
3
İstanbul ve Çanakkale boğazları aslında eski akarsu vadileridir ve deniz sularının yükselmesiyle oluşmuşlardır. Bu süreç Kuvaterner döneminde yaşanmıştır.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki 'masif' arazilerin dağılımı ve bunların deprem riskine etkisini inceleyen bir soru çözebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Jeolojik zamanları 'Eski' (II), 'Orta' (IIII), 'Genç' (IIIIII) ve 'En Genç' (IVIV) olarak kodlayın. Boğazlar ve Ege Denizi, Türkiye'nin 'en genç' özelliklerindendir.
Tahmini Süre:50s
Soru 66Soru →

Türkiye arazisi, jeolojik geçmişi boyunca farklı süreçlerden geçerek bugünkü ana hatlarını kazanmıştır. III.III. Jeolojik Zaman'ın (Tersiyer) sonlarına doğru büyük ölçüde dış kuvvetler tarafından aşındırılarak deniz seviyesine yakın bir "yontukdüz" (peneplen) haline gelen Anadolu Yarımadası'nın, günümüzde ortalama yükseltisi fazla olan yüksek platolara ve akarsular tarafından derince yarılmış vadilere sahip olması aşağıdakilerden hangisinin sonucudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kuvaterner'de (IV.IV. Zaman) meydana gelen epirojenik hareketlerle Anadolu karasının toptan yükselmesi

Cevap

Anadolu'nun Kuvaterner'de geçirdiği epirojenik toptan yükselme hareketi, günümüzdeki yüksek plato ve derin vadi yapısının temel nedenidir.
Anadolu karası III.III. Zaman sonlarına kadar dış kuvvetlerce aşındırılarak deniz seviyesinde düzleşmiştir. Ancak IV.IV. Zaman'da (Kuvaterner) yan basınçların etkisiyle hafifleyen veya levha hareketleriyle zorlanan Anadolu bloku toptan yükselmiştir. Bu durum, eski düzlüklerin yüksek platolara dönüşmesine ve akarsuların yükselen karayı derince aşındırarak derin vadiler oluşturmasına neden olmuştur.

Adım Adım Çözüm

1
Jeolojik terimlerin analiz edilmesi
Peneplen (yontukdüz) kavramı, bir arazinin uzun süreli aşınma sonucu deniz seviyesine yakın bir düzlük haline gelmesini ifade eder.
Anadolu'nun III.III. Zaman (Tersiyer) sonundaki durumunu anlamak için bu tanım kritiktir.
2
Yükselti farkının nedenini sorgulama
Deniz seviyesindeki bir düzlüğün bugün 10001000-20002000 metre yükseklikte bulunması için arazinin dikey yönde hareket etmesi gerekir.
Orojenez (kıvrılma/kırılma) düzlüğü bozar, epirojenez (toptan yükselme) ise düzlüğü koruyarak yükseltir.
3
Zaman ve süreç eşleştirmesi yapma
Anadolu'nun bugünkü yüksekliğini kazandığı ana süreç IV.IV. Zaman (Kuvaterner) başındaki epirojenik yükselmedir.
Epirojenez sonucunda akarsular yükselen karaya gömülerek derin vadiler (boğaz vadiler vb.) oluşturmuştur.

Anahtar Kavram

Epirojenez ve Peneplen İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'nin 'genç oluşumlu' bir ülke olması, yakın zamanda (IV. Zaman) geçirdiği hareketlerle yakından ilişkilidir.
2
Peneplen haline gelmiş bir arazinin yapısı bozulmadan yüksekliğinin artması için yer kabuğunun blok halinde hareket etmesi gerekir.
3
Kıtaların geniş ölçekli yükselme veya alçalma hareketlerine coğrafyada 'epirojenez' adı verilir.

Daha Fazla Pratik

Epirojenezin Türkiye'deki diğer kanıtlarını (kıyı sekileri, deniz ilerlemesi/gerilemesi) incelemek konuyu pekiştirecektir.

Alternatif Yöntem

Platoların varlığını orojenezle karıştırıyorsanız, akarsuların neden vadilerini çok derine kazdığını düşünün. Akarsu ancak deniz seviyesinden yüksek bir karada derine aşındırma yapabilir.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 67Soru →

Türkiye arazisinin jeolojik gelişimi incelendiğinde; linyit, bor, kaya tuzu ve petrol yataklarının oldukça geniş bir dağılım gösterdiği görülmektedir. Bu yeraltı kaynaklarının Türkiye'deki varlığı ve yaygınlığı, ülkemizin jeolojik geçmişiyle ilgili aşağıdakilerden hangisinin doğrudan bir göstergesidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Arazinin büyük bir bölümünün III.III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) şekillendiğinin

Cevap

Türkiye'deki linyit, bor, kaya tuzu ve petrol gibi yeraltı kaynaklarının yaygınlığı, arazinin büyük bir bölümünün III.III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) şekillendiğini gösterir.
Linyit, bor, petrol ve kaya tuzu gibi kaynaklar yer kabuğunun III.III. Jeolojik Zaman'daki (Tersiyer) hareketleri ve gölsel/karasal birikim süreçleri sonucunda oluşmuştur. Türkiye'de bu kaynakların geniş alanlara yayılmış olması, ülkemizin bu dönemde büyük ölçüde şekillendiğinin ve jeolojik olarak genç bir yapıya sahip olduğunun en temel kanıtıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Yeraltı kaynaklarının oluşum dönemlerini belirlemek.
Linyit, bor, petrol ve kaya tuzu yataklarının III.III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) oluştuğu bilgisine ulaşılır.
Madenlerin oluşum zamanları, arazinin yaşını belirlemede en somut kanıtlardan biridir.
2
Türkiye'nin genel jeolojik yapısı ile ilişkilendirmek.
Bu madenlerin Türkiye'nin hemen her bölgesinde bulunması, arazinin çoğunluğunun genç yapıda (yakın zamanda oluşmuş) olduğunu gösterir.
Genç oluşumlu arazilerde Tersiyer dönemi tortullaşmaları ve volkanizması yaygındır.
3
Diğer zamanlara ait kanıtlarla karşılaştırmak.
Taş kömürünün I.I. Zaman'ı, boğazların oluşumunun ise IV.IV. Zaman'ı simgelediği ayırt edilir.
Zamanlar arası olay farkını bilmek doğru sonuca ulaşmayı sağlar.

Anahtar Kavram

Jeolojik Zamanlar ve Türkiye'nin Oluşum Kanıtları

İpuçları

1
Türkiye'nin jeolojik olarak 'genç' mi yoksa 'yaşlı' mı bir ülke olduğunu düşünün.
2
Taş kömürü I.I. Zaman'da, linyit ve bor ise III.III. Zaman'da oluşmuştur.
3
Yaygın olan maden türü, o ülkenin en çok hangi jeolojik zamanda şekillendiğine dair ipucu verir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki masif arazilerin (Yıldız, Menderes, Kırşehir, Bitlis) konumlarını harita üzerinde inceleyerek deprem riskleriyle ilişkilendirebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 68Soru →

Türkiye'nin bugünkü dağ kuşaklarının temelleri, geçmişte bu alanda bulunan Tetis Denizi tabanındaki tortul tabakaların levha hareketleriyle sıkışıp kıvrılması sonucu su yüzeyine çıkmasıyla atılmıştır. Alp-Himalaya kıvrım kuşağının bir parçası olan bu jeolojik süreçle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bu sıradağlar, jeolojik oluşum zamanı bakımından Zonguldak çevresindeki taş kömürü yatakları ile aynı dönemde şekillenmiştir.

Cevap

Türkiye'deki dağ kuşaklarının (Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar) oluşumu III.III. Jeolojik Zaman'a (Tersiyer) dayanırken, taş kömürü yatakları I.I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) oluşmuştur.
Doğru cevap olan ifade yanlıştır çünkü Türkiye'nin ana sıradağları olan Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar Alp-Himalaya kıvrım kuşağına aittir ve Tersiyer (III.III. Zaman) döneminde şekillenmiştir. Buna karşın, Zonguldak'taki taş kömürü yatakları Paleozoik (I.I. Zaman) döneminde meydana gelen Karbonifer dönemine aittir. Bu iki yapının oluşum zamanları arasında büyük bir fark vardır.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'deki sıradağların oluşum zamanını belirle.
Alp-Himalaya sistemi içerisinde yer alan dağlar III.III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) oluşmuştur.
Türkiye arazisi levha hareketlerinin en şiddetli olduğu bu dönemde bugünkü ana hatlarını kazanmıştır.
2
Zonguldak taş kömürü yataklarının oluşum zamanını belirle.
Taş kömürü yatakları I.I. Jeolojik Zaman (Paleozoik) dönemine aittir.
Yüksek kalori değerli bu kömür tipi, çok daha eski ve yaşlı kütlelerin bulunduğu dönemlerde oluşur.
3
İki olayı zaman bakımından karşılaştır.
İki oluşum arasında milyonlarca yıllık fark vardır, dolayısıyla aynı dönemde oluştukları söylenemez.
Yanlış olan bilgiyi tespit etmek için jeolojik zaman çizelgesi verileri karşılaştırılır.

Anahtar Kavram

Jeolojik Zamanların Belirleyici Olayları ve Madenler

İpuçları

1
Türkiye'deki dağların büyük çoğunluğu hangi büyük kıvrım sisteminin (Alp-Himalaya) bir parçasıdır ve bu sistem hangi zamanda oluşmuştur?
2
Zonguldak taş kömürü yatakları Türkiye'nin en yaşlı arazilerinden (Masifler) biridir; bu yatakların oluştuğu jeolojik zamanı düşünün.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 69Soru →

Türkiye arazisi III.III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) Alp-Himalaya orojenezi ile büyük ölçüde şekillenmiş olmasına rağmen; günümüzde geniş düzlüklerin (platoların) deniz seviyesinden oldukça yüksekte bulunması ve akarsuların genel olarak derin "V" profilli çentik vadilerde akması, arazinin yakın jeolojik geçmişteki dikey hareketlerine işaret eder.

Bu morfolojik özelliklerin ortaya çıkmasındaki temel jeolojik süreç aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: III.III. Jeolojik Zaman sonlarında dış kuvvetlerce aşındırılarak deniz seviyesine yaklaşan Anadolu kütlesinin, IV.IV. Jeolojik Zaman'da epirojenik hareketlerle toptan yükselmesi

Cevap

Anadolu'nun III.III. Jeolojik Zaman sonunda peneplen (yontukdüz) haline gelmesi ve IV.IV. Jeolojik Zaman'da epirojenik olarak toptan yükselmesi, yüksek platoları ve derin vadileri oluşturmuştur.
Türkiye'nin bugünkü yüksek görünümünün temel sebebi, Tersiyer sonunda aşınarak alçalan (peneplenleşen) arazinin, Kuvaterner'de epirojenik olarak toptan yükselmesidir. Bu yükselme, düzlükleri yüksek platolara dönüştürmüş ve akarsuların kaide seviyesinden uzaklaşarak yataklarını derine doğru şiddetle kazmasına (çentik vadiler) neden olmuştur.

Adım Adım Çözüm

1
Yer şekli ve süreç analizi
Geniş düzlüklerin (platoların) yüksekte olması ve akarsuların derin vadilerde akması, arazinin "gençleştiğini" ve toptan yükseldiğini gösterir.
Orojenez sadece dağları yükseltirken, epirojenez tüm kütleyi etkiler.
2
Jeolojik zaman eşleştirmesi
Anadolu III.III. zaman (Tersiyer) sonuna doğru dış kuvvetlerle aşınarak hafif dalgalı bir düzlük (peneplen) halini almıştır.
Sürecin kronolojik gelişimini belirlemek.
3
Sonuç belirleme
IV.IV. zaman (Kuvaterner) başlarında Anadolu epirojenik olarak yükselmiş, yüksekte kalan düzlükler platolara, yükselti farkıyla gücü artan akarsular ise derin vadilere yol açmıştır.
Anadolu'nun genç ve dinamik bir yapıya sahip olmasının temel nedenini açıklamak.

Anahtar Kavram

Epirojenik Yükselme ve Peneplenleşme

İpuçları

1
Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olması sadece dağlarla değil, kütlesel bir yükselmeyle ilgilidir.
2
Akarsuların derin vadilerde akması, arazinin deniz seviyesine göre yukarı çıktığını gösterir.
3
Anadolu'nun bir zamanlar aşınarak düzleştiği (peneplen) ve sonra toptan yükseldiği (epirojenez) bilgisini hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Epirojenez ve orojenez farklarını kavradıktan sonra, Türkiye'deki platoların oluşum tiplerini (aşınım, lav, tabaka düzlüğü) inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 70Soru →

Anadolu Yarımadası'nın III.III. Jeolojik Zaman sonlarında dış kuvvetlerin etkisiyle geniş ölçüde aşınarak deniz seviyesine yakın bir platform (peneplen) haline gelmesi ve ardından Kuvaterner'de (IV.IV. Zaman) epirojenik hareketlerle kütlesel olarak yükselmesi, ülkenin günümüzdeki morfolojik karakterini belirlemiştir. Bu jeolojik süreç, Türkiye'de görülen aşağıdaki özelliklerden hangisinin ortaya çıkmasında doğrudan etkili olmuştur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Akarsuların yataklarını derine doğru aşındırması ve hidroelektrik potansiyellerinin artması

Cevap

Anadolu'nun toptan yükselmesi sonucunda akarsuların yataklarını derine aşındırması ve enerji potansiyellerinin artması
Türkiye arazisinin III.III. Zaman sonunda peneplen haline gelip IV.IV. Zaman başında toptan yükselmesi, akarsuların yataklarını yeniden ve derinden aşındırmasına neden olmuştur. Bu durum, Türkiye'deki akarsuların yüksek enerji potansiyeline sahip olmasının ve derin çentik vadiler oluşturmasının temel nedenidir.

Adım Adım Çözüm

1
Epirojenik hareketin sonucunu belirle
Toptan yükselme (Epirojenez)
Soru kökünde belirtilen deniz seviyesine yakın düzlüğün yükselmesi, epirojenik bir harekettir.
2
Yükselmenin akarsular üzerindeki etkisini analiz et
Akarsu gençleşmesi (Rejuvenasyon)
Arazi yükseldiğinde akarsu ile deniz seviyesi (taban seviyesi) arasındaki fark artar, bu da akarsuyun aşındırma gücünü artırır.
3
Mevcut yer şekilleriyle ilişkilendir
Derin vadiler ve yüksek enerji potansiyeli
Türkiye'deki akarsuların çoğunlukla dar ve derin vadilerde akması ve yüksek debili olması bu gençleşmenin doğrudan bir sonucudur.

Anahtar Kavram

Epirojenez ve Akarsu Gençleşmesi İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olmasının nedenini düşünün.
2
Bir arazi blok halinde yükselirse, o arazideki akarsuların akış hızı ve aşındırma gücü nasıl değişir?
3
Peneplen haline gelmiş bir arazinin tekrar yükselmesi 'gençleşme' olarak adlandırılır.

Daha Fazla Pratik

Epirojenez ve orojenez farklarını pekiştirmek için Alp-Himalaya kıvrım sisteminin oluşum evrelerini inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Türkiye'deki platoların yüksekte olmasının nedenini sorgulayarak da doğru cevaba ulaşabilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 71Soru →

Türkiye’nin jeolojik evrimi, levha tektoniği kuramı çerçevesinde "Paleotektonik" ve "Neotektonik" olarak iki ana evreye ayrılmaktadır. Neotektonik dönem, yaklaşık olarak Üst Miyosen’de (yaklaşık 11−1211-12 milyon yıl önce) Anadolu levhasının Arap levhası tarafından sıkıştırılarak batıya doğru yer değiştirmeye başlamasıyla tanımlanır.

Buna göre, Türkiye arazisinin Neotektonik dönemde (III.III. Jeolojik Zaman sonu - IV.IV. Jeolojik Zaman) kazandığı yapısal veya morfolojik özellikler dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu dönemde gerçekleşen değişimlerden biri olarak gösterilemez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Tetis Denizi tabanındaki tortul tabakaların Alp-Himalaya orojeneziyle kıvrılarak Kuzey Anadolu ve Toros dağ kuşaklarını oluşturmaya başlaması

Cevap

Tetis Denizi tabanındaki tortul tabakaların kıvrılarak dağ sıralarını oluşturmaya başlaması doğru cevaptır; çünkü bu olay Paleotektonik döneme aittir.
Tetis Denizi'ndeki tortulların Alp-Himalaya orojeneziyle kıvrılarak Kuzey Anadolu ve Toros dağ kuşaklarını oluşturmaya başlaması, Türkiye'nin jeolojik geçmişindeki 'Paleotektonik' evreye (özellikle Eosen ve Oligosen dönemlerine) aittir. Neotektonik dönem ise bu kıvrılma safhası tamamlandıktan sonra, yaklaşık 11−1211-12 milyon yıl önce levhaların birbirini itmesiyle başlayan ve bugün de devam eden yanal atımlı faylanma, tektonik kaçış ve blok halindeki yükselme (epeirojenez) sürecini tanımlar.

Adım Adım Çözüm

1
Dönem Ayrımı Yapılması
Neotektonik dönem Üst Miyosen'den (11−1211-12 milyon yıl önce) günümüze kadar olan süreci kapsar.
Soruda istenen değişimlerin hangi zaman dilimine ait olduğunu belirlemek için zaman sınırlarını bilmek gerekir.
2
Neotektonik Özelliklerin Analizi
KAF/DAF oluşumu, epeirojenik yükselme, batıya kaçış ve Ege'deki gerilme bu dönemin temel olaylarıdır.
Seçeneklerdeki olayların kronolojik uyumunu kontrol etmek için Neotektonik rejimin sonuçları taranır.
3
Paleotektonik Olayın Tespiti
Alp-Himalaya kıvrımlarının ilk oluşumu (orojenik safha) Paleojen (Eosen-Oligosen) dönemindedir.
Neotektonik dönemden önce gerçekleşen tektonik rejimi (Paleotektonik) ayırt etmek sorunun çözümünü sağlar.

Anahtar Kavram

Paleotektonik ve Neotektonik Dönem Ayrımı

İpuçları

1
Türkiye'de bugünkü depremsellik ve genel yükseltinin çoğu, orojenik kıvrılmalardan ziyade daha sonra gerçekleşen blok hareketleriyle ilişkilidir.
2
Neotektonik dönem, levhaların yatayda birbirini itmeye başladığı ve Anadolu'nun 'kaçış' yolunu bulduğu son 1212 milyon yıllık evreyi kapsar.
3
Dağların deniz tabanından kıvrılarak ilk kez karalaşması, Anadolu'nun henüz bir blok olarak yükselmediği çok daha eski (Paleotektonik) bir evreye aittir.

Daha Fazla Pratik

Anadolu'nun Neotektonik dönemde yükselmesinin akarsuların aşındırma gücü ve vadilerin yapısı üzerindeki etkilerini inceleyen soruları çözebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 72Soru →

Türkiye arazisinin jeolojik geçmişi incelendiğinde, I.I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) oluşmuş, şiddetli yan basınçlarla sertleşmiş ve günümüzde deprem riskinin nispeten az olduğu yaşlı kütlelere "masif arazi" denildiği görülmektedir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki masif arazilerin veya bu arazilerin oluştuğu dönemin genel özellikleri arasında gösterilemez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Anadolu Yarımadası'nın bugünkü ortalama yükseltisini kazandığı toptan yükselme (epirojenez) sürecinin bu dönemde yaşanması

Cevap

Anadolu Yarımadası'nın toptan yükselme (epirojenez) sürecinin bu dönemde yaşandığını belirten seçenek yanlıştır; çünkü bu olay Üçüncü Zaman sonu ve Dördüncü Zaman'da gerçekleşmiştir.
Türkiye'nin bugünkü yüksek engebeli topoğrafyasını ve ortalama yükseltisini kazandığı toptan yükselme (epirojenez) süreci III.III. Jeolojik Zaman'ın sonları ile IV.IV. Jeolojik Zaman'ın başlarında gerçekleşmiştir. I.I. Jeolojik Zaman ise Türkiye'de sadece masif adı verilen yaşlı kütlelerin ve taş kömürü yataklarının oluştuğu dönemdir; bu dönemde henüz bugünkü Anadolu kütlesinin büyük bir kısmı deniz altındadır (Tetis Denizi).

Adım Adım Çözüm

1
I.I. Jeolojik Zaman (Paleozoik) özelliklerini hatırla.
Bu dönemde masif araziler (Yıldız, Menderes, Bitlis vb.) ve taş kömürü yatakları oluşmuştur.
Soruda verilen zaman diliminin sınırlarını belirlemek.
2
Türkiye'nin bugünkü yüksekliğini kazandıran süreci analiz et.
Türkiye'nin ortalama 11321132 metre olan yükseltisi, esas olarak III.III. Zaman sonu ve IV.IV. Zaman başındaki epirojenik (kıta oluşumu) hareketlerle ilişkilidir.
Hatalı olan jeolojik olay-zaman eşleşmesini tespit etmek.
3
Seçenekleri bu bilgiler ışığında ele.
Toptan yükselmenin I.I. Zaman'da gerçekleştiğini iddia eden ifade bilimsel olarak yanlıştır.
Doğru cevaba ulaşmak.

Anahtar Kavram

Türkiye'nin Jeolojik Zaman Çizelgesi ve Epirojenez Zamanlaması

İpuçları

1
Türkiye'nin 'genç bir ülke' olarak tanımlanmasının en büyük sebebi olan yükselme hareketlerini düşünün.
2
Masifler çok eski oluşumlardır, ancak Türkiye'nin bugünkü yüksek yayla görünümünü kazanması çok daha yakın bir tarihe dayanır.
3
Epirojenez (kıta oluşumu) hareketleri Anadolu'da özellikle Neojen sonrasında etkili olmuştur.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki Linyit ve Bor yataklarının hangi jeolojik zamanda oluştuğunu inceleyerek maden-zaman ilişkisini pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 73Soru →

Türkiye arazisinin büyük bir bölümü III.III. (Tersiyer) ve IV.IV. (Kuvaterner) jeolojik zamanlarda şekillendiği için "genç oluşumlu" bir yapıya sahiptir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin genç bir jeolojik yapıya sahip olduğunun bir kanıtı olarak gösterilemez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Zonguldak ve çevresinde zengin taş kömürü yataklarının bulunması

Cevap

Zonguldak ve çevresinde taş kömürü yataklarının bulunması Türkiye'nin genç oluşumlu olduğunun bir kanıtı değildir; çünkü taş kömürü çok daha eski olan I.I. Jeolojik Zaman'da oluşmuştur.
Doğru yanıt olan taş kömürü yataklarının varlığı, Türkiye'nin genç oluşumlu olduğunun değil, arazinin bazı kısımlarının I.I. Jeolojik Zaman (Paleozoik) gibi çok eski dönemlerde oluştuğunun kanıtıdır. Türkiye'nin genel karakteri olan 'genç oluşum' kavramı III.III. ve IV.IV. zaman olaylarını (linyit, depremler, yüksek yükselti, jeotermal enerji) kapsar.

Adım Adım Çözüm

1
Genç arazi kavramını tanımlamak
Türkiye'nin ana şeklini aldığı III.III. ve IV.IV. jeolojik zamanlara ait özellikler aranmalıdır.
Genç oluşumlu araziler yakın dönemde şekillenen, yükseltisi fazla ve tektonik olarak aktif alanlardır.
2
Seçeneklerdeki olayları jeolojik zamanlarla eşleştirmek
Taş kömürü haricindeki tüm maddelerin III.III. veya IV.IV. zamanda gerçekleştiğini saptamak.
Yüksek rakım, linyit yatakları, jeotermal kaynaklar ve akarsuların denge profiline ulaşmaması genç arazilerin karakteristiğidir.
3
Taş kömürü oluşum zamanını belirlemek
Taş kömürünün I.I. Jeolojik Zaman'a (Paleozoik) ait olduğu sonucuna varmak.
Taş kömürü yaşlı ve oturmuş arazilerin simgesidir, genç oluşumun kanıtı olamaz.

Anahtar Kavram

Türkiye'nin Jeolojik Zamanlara Göre Oluşumu ve Genç Arazi Kanıtları

İpuçları

1
Türkiye'nin 'genç' olduğunu kanıtlayan özellikler genellikle yakın zamanlı (III. ve IV. zaman) olaylarıdır.
2
Madenlerin oluşum zamanlarını düşünün; hangisi çok daha eski bir jeolojik devirde, yani I. Zaman'da oluşmuştur?
3
Linyit ve Taş kömürü arasındaki farka odaklanın. Taş kömürü Paleozoik (I. Zaman) döneminde bitki kalıntılarının sertleşmesiyle oluşmuştur.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki Masif arazileri (Yıldız Dağları, Menteşe, Kırşehir vb.) inceleyerek bu yaşlı kütlelerin deprem riski ile ilişkisini araştırabilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 74Soru →

Anadolu levhasının Neojen döneminden itibaren günümüzdeki morfotektonik karakterini kazandığı süreç incelendiğinde; Doğu Anadolu'nun şiddetli bir daralma ve dikey yönde yükselmeye maruz kaldığı, buna karşın Batı Anadolu'nun eş zamanlı olarak kuzey-güney yönlü bir gerilme rejimine girerek çöküntü hendekleri (grabenler) ile şekillendiği görülür.

Anadolu'nun bu iki bölgesi arasındaki yapısal zıtlığın (doğuda sıkışma ve dikey yükselme, batıda genişleme ve kırılma) temel jeodinamik nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Arap levhasının kuzeye ilerleyişiyle Doğu Anadolu'da oluşan sıkışma enerjisinin, Anadolu levhasının batıya doğru 'kaçış' (tektonik kaçış) hareketi yapmasına ve bu hareketin Ege bölgesinde gerilmelere yol açması

Cevap

Arabistan levhasının kuzeye doğru hareket ederek Anadolu'yu sıkıştırması sonucu oluşan 'tektonik kaçış' mekanizması, doğuda yükselmeye batıda ise genişlemeye neden olmuştur.
Anadolu'nun jeodinamik evrimindeki en önemli olaylardan biri, Arap levhasının kuzeye baskısıyla Anadolu'nun batıya doğru kaymasıdır. Bu hareket, çarpışmanın merkezi olan doğuda şiddetli yükselmeye, batıya doğru itilen bloğun serbest kalmasıyla ise Batı Anadolu'da gerilme ve genişleme (grabenleşme) süreçlerine yol açmıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Levha etkileşimlerini analiz et
Güneyden gelen Arap levhası ile kuzeydeki Avrasya levhası Anadolu'yu sıkıştırmaktadır.
Türkiye'nin jeolojik yapısı bu iki büyük levhanın çarpışma alanında yer almaktadır.
2
Doğu Anadolu'daki etkisini belirle
Çarpışmanın doğrudan gerçekleştiği Doğu Anadolu'da kabuk kalınlaşmakta ve dikey yönde yükselmektedir.
Sıkışma kuvveti dikey yönde yükselmeyi (orojenez ve epirojenez) tetikler.
3
Tektonik kaçış mekanizmasını kur
Sıkışan Anadolu bloğu, Kuzey ve Doğu Anadolu fayları boyunca batıya doğru kaymaktadır.
Enerji, en az direnç gösteren yöne (batıdaki boşluğa) doğru tahliye edilir.
4
Batı Anadolu'daki yapısal sonucu açıkla
Batıya doğru hareket eden bloğun Ege bölgesinde 'açılma' (genişleme) yapmasıyla horst-graben sistemleri oluşur.
Batıya doğru itilen kütle, Ege Denizi havzasına doğru yayıldıkça yerkabuğu gerilir ve kırılır.

Anahtar Kavram

Tektonik Kaçış ve Anadolu'nun Batıya Hareketi

İpuçları

1
Anadolu'yu güneyden ve kuzeyden sıkıştıran devasa levhaları hatırlayın.
2
Bir cismi iki yanından sıkıştırdığınızda, cismin sıkışmayan tarafa doğru fırlamasına (kaçışına) benzer bir durum Türkiye için de geçerlidir.
3
Arap levhası Doğu Anadolu'yu doğrudan iterken, Anadolu bloğu Kuzey Anadolu Fayı boyunca batıya doğru kayar; bu kayma Batı Anadolu'da 'açılmaya' sebep olur.

Daha Fazla Pratik

Anadolu'nun batıya kaçışının Kuzey Anadolu Fayı (KAF) üzerindeki deprem karakteristiklerine etkisini inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sıkışma (compression) ve Gerilme (extension) rejimlerini bir kağıdı iki elinizle sıkıştırırken bir yandan da bir kenarını boşluğa doğru ittiğinizi hayal ederek görselleştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:3m 0s
Soru 75Soru →

Türkiye, jeotermal (sıcak su) kaynak zenginliği ve bu kaynaklardan enerji üretimi potansiyeli bakımından dünyada önemli bir yere sahiptir. Ülkemizin bu özelliğe sahip olmasının temel jeolojik nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yakın jeolojik dönemlerde şekillenmiş, kırıklı bir yapıya sahip olması

Cevap

Türkiye'nin yakın jeolojik dönemlerde şekillenmiş, kırıklı bir yapıya sahip olması
Türkiye arazisi büyük oranda III. ve IV. jeolojik zamanlarda şekillendiği için 'genç oluşumlu' bir yapıya sahiptir. Bu durum, ülkemizde aktif fay hatlarının (KAF, DAF, BAF) çok geniş yer kaplamasına neden olmuştur. Fay hatları, yerin derinliklerindeki ısının yeryüzüne sıcak su kaynakları (jeotermal) şeklinde ulaşmasını sağladığı için doğru cevap yakın dönemde oluşmuş kırıklı yapıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Jeotermal enerji ile yer yapısı arasındaki ilişkiyi kurmak.
Jeotermal enerji, magmanın yer kabuğundaki çatlaklar (faylar) aracılığıyla yer altı sularını ısıtması sonucu oluşur.
Kaynağın oluşumu için geçirgen ve kırıklı bir yapı gereklidir.
2
Türkiye'nin jeolojik yaşını analiz etmek.
Türkiye arazisinin büyük bir kısmı III. (Tersiyer) ve IV. (Kuvaterner) jeolojik zamanlarda oluşmuştur.
Yakın zamanda oluşan araziler henüz tam oturmadığı için fay hatları bakımından zengindir.
3
Türkiye'deki ana fay hatlarını hatırlamak.
Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF), Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF) ve Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) ülkemizi boydan boya geçer.
Bu aktif fay hatları sıcak su kaynaklarının yüzeye çıkması için en uygun ortamlardır.

Anahtar Kavram

Genç Oluşumlu Arazi ve Tektonik Hareketler

İpuçları

1
Jeotermal enerji potansiyeli ile fay hatlarının dağılımı arasındaki benzerliğe odaklanın.
2
Türkiye'nin 'genç oluşumlu' bir ülke olması, yer kabuğunun henüz tam olarak oturmadığı ve kırıklı bir yapıya sahip olduğu anlamına gelir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki masif arazilerin yerlerini harita üzerinden inceleyerek bu alanlarda deprem riskinin neden düşük olduğunu analiz edebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 76Soru →

Türkiye arazisi, farklı jeolojik zamanlarda gerçekleşen tektonik ve volkanik olaylar sonucunda şekillenmiştir. Bu süreçlerin zamanlaması, hem yer altı kaynaklarının türü hem de yer şekillerinin genel karakteri üzerinde doğrudan belirleyici olmuştur.

Buna göre, Türkiye'nin jeolojik oluşumu ve bu süreçte meydana gelen olaylarla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Zonguldak ve çevresindeki taş kömürü yatakları, III.III. Jeolojik Zaman'da meydana gelen gür bitki kalıntılarının fosilleşmesiyle oluşmuştur.

Cevap

Zonguldak ve çevresindeki taş kömürü yataklarının oluşumu Üçüncü Jeolojik Zaman ile değil, Birinci Jeolojik Zaman (Paleozoik) ile ilişkilidir.
Doğru yanıt olan seçenek, taş kömürünün Üçüncü Jeolojik Zaman'da oluştuğunu iddia etmektedir. Ancak taş kömürü, Türkiye'deki en yaşlı oluşumlardan biri olup Birinci Jeolojik Zaman (Paleozoik) devrine aittir. Üçüncü Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) ise linyit, bor, petrol ve tuz yatakları oluşmuştur.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'deki ekonomik madenlerin oluşum dönemlerini belirle.
Taş kömürü I.I. Jeolojik Zaman (PaleozoikPaleozoik), linyit ise III.III. Jeolojik Zaman (TersiyerTersiyer) oluşumudur.
Bu iki yakıt türü oluşum süreci ve kalori değerleri bakımından farklı jeolojik devirlere aittir.
2
Türkiye'nin diğer temel jeolojik olaylarını kontrol et.
Masiflerin oluşumu I.I. Zaman, Alp kıvrımları III.III. Zaman, Ege Denizi ve boğazlar ise IV.IV. Zaman olaylarıdır.
Türkiye'nin bugünkü morfolojik yapısı ağırlıklı olarak III.III. ve IV.IV. zaman hareketleriyle şekillenmiştir.
3
Seçeneklerdeki zaman-olay eşleşmelerini analiz ederek yanlış bilgiyi tespit et.
Zonguldak taş kömürünün III.III. Zaman'da oluştuğu bilgisi bilimsel olarak yanlıştır.
Taş kömürü çok daha yaşlı bir oluşumdur.

Anahtar Kavram

Jeolojik Zamanlar ve Türkiye'nin Yer Altı Kaynakları İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'deki madenlerin oluşum yaşları birbirinden farklıdır; özellikle kömür türlerini birbirinden ayırt etmelisiniz.
2
Zonguldak'taki taş kömürü, Türkiye'nin en eski arazilerinde bulunan yüksek kalorili bir yakıttır. Linyit ise çok daha genç arazilerde yaygındır.
3
Taş kömürü I.I. Zaman (Paleozoik), linyit ise III.III. Zaman (Tersiyer) ürünüdür.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'nin masif arazilerinin harita üzerindeki dağılımını ve bu alanların deprem riski ile olan ilişkisini inceleyerek konuyu pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 77Soru →

Türkiye'nin yüksek dağ zirvelerinde ve iç kesimlerde yer alan platolarda yapılan araştırmalarda, denizel canlılara ait fosillere rastlanmaktadır. Bu durum, Anadolu arazisinin jeolojik geçmişine dair aşağıdaki yargılardan hangisini doğrudan destekler?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Geçmiş dönemlerde Tetis Denizi tabanı olan arazilerin, levha hareketleriyle sıkışarak deniz seviyesinin üzerine çıktığını

Cevap

Anadolu arazisinin büyük bölümünün geçmişte deniz tabanı olduğu ve levha hareketleri sonucu bu tortul tabakaların yükseldiğini belirten seçenek doğrudur.
Türkiye'nin bulunduğu arazi II. Jeolojik Zaman'da (Mezozoik) Tetis Denizi'nin tabanında yer almaktaydı. Burada milyonlarca yıl boyunca biriken denizel tortullar, III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) levhaların birbirini itmesiyle (sıkışma) kıvrılmış ve deniz yüzeyinin üzerine çıkarak dağ kuşaklarını oluşturmuştur. Bu yüzden bugün binlerce metre yükseklikte deniz fosilleri görülmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Fosil kanıtını değerlendirme
Dağ zirvelerinde deniz fosili bulunması, o arazinin bir zamanlar deniz tabanı olduğunu kanıtlar.
Deniz canlıları ancak deniz ortamında yaşayabilir ve tortullaşma süreciyle fosilleşebilir.
2
Jeolojik süreci belirleme
Mezozoik'te Tetis Denizi'nde biriken tortulların, Tersiyer'de Alp Orogenizi ile yükselmesi.
Anadolu levhasının kuzeyden Avrasya, güneyden ise Arabistan levhası arasında sıkışması sonucunda deniz tabanı kıvrılarak yükselmiştir.
3
Mekanizmayı onaylama
Orojenez ve epirojenez süreçleri arazinin deniz seviyesinden binlerce metre yukarı çıkmasını sağlamıştır.
Denizlerin yükselmesi veya volkanizma bu ölçekteki bir yükseklik farkını ve fosil dağılımını açıklayamaz.

Anahtar Kavram

Alp Orogenizi ve Tetis Denizi Tortullaşması

İpuçları

1
Deniz canlılarının fosilleri neden dağ başında olabilir? Arazi mi yükseldi yoksa deniz mi oraya kadar çıktı?
2
Türkiye'nin kuzey ve güneyindeki dağ sıraları (Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları) hangi büyük dağ oluşumu sistemiyle meydana gelmiştir?
3
Levha tektoniği teorisine göre Anadolu, Avrasya ve Arabistan levhaları arasında sıkışan bir bölgedir. Bu sıkışma Tetis Denizi'ne ne yapmış olabilir?

Daha Fazla Pratik

Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olmasının epirojenik yükselme (toptan yükselme) ile ilişkisini inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 78Soru →

Türkiye arazisinin bugünkü jeolojik görünümünü kazanmasında III. ve IV. jeolojik zamanlarda meydana gelen tektonik olaylar baskın bir rol oynasa da, arazinin temel yapısı çok daha eski dönemlerde şekillenmeye başlanmıştır. Anadolu'nun jeolojik oluşum süreci ve bu süreçte meydana gelen olaylar dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Anadolu levhasının epirojenik hareketlerle toptan yükselerek bugünkü yüksek plato ve dağlık görünümünü kazanması I. Jeolojik Zaman'ın sonunda tamamlanmıştır.

Cevap

Anadolu levhasının epirojenik hareketlerle toptan yükselerek yüksek plato ve dağlık görünümünü kazanması I. Jeolojik Zaman'da değil, III. Zaman sonu ve IV. Zaman başında gerçekleşmiştir.
Türkiye'nin epirojenik olarak toptan yükselmesi 'genç' bir oluşum özelliğidir. Bu durum III. Jeolojik Zaman'ın (Tersiyer) sonlarında başlamış ve IV. Jeolojik Zaman'ın (Kuvaterner) başında şiddetlenerek devam etmiştir. Anadolu levhasının bugünkü yüksek plato görünümünü kazanması bu genç hareketlerin sonucudur. I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) ise sadece sınırlı bazı alanlar (masifler) kara halindeydi ve toptan bir yükselme söz konusu değildi.

Adım Adım Çözüm

1
Jeolojik zamanlardaki temel olayları sınıflandır.
I. Zaman (Paleozoik): Masifler ve taş kömürü. II. Zaman (Mezozoik): Tortullaşma/Hazırlık. III. Zaman (Tersiyer): Alp Orojenezi, linyit, bor. IV. Zaman (Kuvaterner): Boğazlar, Ege Denizi ve epirojenik yükselme.
Olayların kronolojik sırasını bilmek yanlış eşleştirmeyi bulmayı sağlar.
2
Epirojenez ve yükselme kavramını analiz et.
Türkiye'nin ortalama yükseltisinin 1132 metre olması, arazinin çok yakın bir zamanda (III. sonu/IV. başı) toptan yükseldiğini kanıtlar.
I. Zaman'da Anadolu'nun büyük kısmı su altındaydı, dolayısıyla bu dönemde toptan yükselmiş olması mümkün değildir.
3
Seçeneklerdeki zaman-olay eşleşmelerini kontrol et.
Linyit ve bor için III. zaman, masifler için I. zaman doğrudur; ancak toptan yükselme I. zamanla ilişkilendirilemez.
Hatalı bilginin kronolojik olarak jeolojik zamanlar arasındaki büyük farktan kaynaklandığını belirlemek.

Anahtar Kavram

Türkiye'nin Jeolojik Zaman Çizelgesi ve Epirojenez Etkisi

İpuçları

1
Türkiye'nin 'genç oluşumlu' bir ülke olması, yer şekillerinin büyük oranda III. ve IV. zamanlarda netleştiği anlamına gelir.
2
Epirojenez (toptan yükselme) sonucunda Anadolu bir plato haline gelmiştir. Bu durumun I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) gerçekleşmesi, arazinin çok eski ve durağan olduğu anlamına gelirdi ki bu Türkiye'nin gerçekleriyle örtüşmez.
3
Hangi maden veya olayın 'Paleozoik' (I. Zaman) dönemine ait olduğunu hatırla: Sadece Masifler ve Taş Kömürü. Bunlar dışındaki 'yükselme' ve 'dağ oluşumu' olayları çok daha sonradır.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki masif arazilerin harita üzerindeki yerlerini ve bu alanların deprem riski ile ilişkisini inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Jeolojik zamanları 'Eski'den 'Yeni'ye doğru (I-II-III-IV) bir tablo yaparak olayları eşleştirme yöntemiyle yanlış olanı hızla tespit edebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 79Soru →

Türkiye'nin jeolojik geçmişi incelendiğinde; arazinin oluşumu, yer şekillerinin gelişimi ve yeraltı kaynaklarının dağılımının farklı jeolojik zaman dilimlerine yayıldığı görülmektedir. Bu süreçlerin özellikleri ve Türkiye'ye etkileri dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi bilimsel olarak yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Anadolu levhasının bugünkü yüksek ve engebeli görünümünü kazandıran epirojenik yükselme hareketi ile Ege Denizi'nin oluşumu, Üçüncü Jeolojik Zaman'ın başında Alp orojenezi ile eş zamanlı olarak tamamlanmıştır.

Cevap

Anadolu levhasının toptan yükselmesi ve Ege Denizi'nin oluşumunun Üçüncü Zaman'ın başında tamamlandığını belirten seçenek yanlıştır; bu olaylar çok daha sonra gerçekleşmiştir.
Doğru yanıt olan seçenek, Anadolu'nun toptan yükselmesini ve Ege Denizi'nin oluşumunu Üçüncü Jeolojik Zaman'ın başına tarihlendirerek hata yapmaktadır. Bilimsel verilere göre, Anadolu yarımadasının epirojenik yükselmesi Pliyosen (Üçüncü Zaman sonu) ve Kuvaterner (Dördüncü Zaman) dönemlerinde gerçekleşmiştir. Egeid karasının çökmesi ve Ege Denizi'nin oluşumu ise Kuvaterner dönemine ait çok daha genç bir gelişmedir.

Adım Adım Çözüm

1
Masif arazilerin oluşum zamanını kontrol et.
I. Zaman (Paleozoyik).
Türkiye'nin çekirdeklerini oluşturan sert kütleler bu dönemdedir.
2
Dağ oluşumu (orojenez) ile toptan yükselme (epirojenez) arasındaki farkı analiz et.
Dağ oluşumu III. Zaman'da yoğunlaşırken, toptan yükselme III. sonu ve IV. Zaman'da belirginleşmiştir.
Anadolu arazisinin ortalama yükseltisinin fazla olmasının nedeni, orojenezden sonra gelen bu genç epirojenik yükselmedir.
3
Ege Denizi ve Boğazların oluşum zamanını saptan.
IV. Zaman (Kuvaterner).
Egeid karasının çökmesi ve deniz istilası jeolojik olarak çok yakındır.

Anahtar Kavram

Jeolojik Zamanlar ve Türkiye'nin Morfolojik Gelişimi

İpuçları

1
Türkiye arazisi büyük oranda 'genç' bir yapıya sahiptir. Bu durum, III. ve IV. zaman olaylarının etkisini vurgular.
2
Egeid karasının çökmesi ve İstanbul-Çanakkale boğazlarının oluşumu, Türkiye'nin en yakın jeolojik geçmişine (IV. Zaman) aittir.
3
Alp orojenezi dağları oluşturmuştur; ancak Anadolu'nun bugünkü deniz seviyesinden çok yüksek olan platoları, III. zamanın sonundaki epirojenik yükselmenin sonucudur.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki linyit ve taş kömürü yataklarının konumları ile oluşum zamanları arasındaki ilişkiyi inceleyen soruları çözebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 80Soru →

Türkiye'nin jeolojik oluşum süreci incelendiğinde, arazinin farklı dönemlerde farklı tektonik süreçlerden geçtiği görülür. Özellikle Zonguldak ve çevresindeki taş kömürü yataklarının oluşumu ile masif adı verilen yaşlı sert kütlelerin meydana gelmesi aşağıdaki jeolojik zamanların hangisinde gerçekleşmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. Jeolojik Zaman (Paleozoik)

Cevap

Taş kömürü yatakları ve masif araziler I. Jeolojik Zaman (Paleozoik) döneminde oluşmuştur.
I. Jeolojik Zaman (Paleozoik) seçeneği doğrudur çünkü Zonguldak çevresindeki taş kömürü yatakları yaklaşık 300300 milyon yıl önce, yani bu dönemde gür bitki topluluklarının yer altında kalmasıyla oluşmuştur. Ayrıca Yıldız Dağları, Menteşe, Kırşehir gibi masif (yaşlı) kütleler de bu zamanda oluşmuştur.

Adım Adım Çözüm

1
Maden türünü tanımlama
Soru kökünde belirtilen 'taş kömürü', yüksek karbon oranlı ve çok eski dönemlerde oluşmuş bir kömür türüdür.
Türkiye'de taş kömürü ve linyit farklı dönemlerde oluştuğu için ikisini ayırt etmek temel adımdır.
2
Jeolojik zaman eşleştirmesi yapma
Taş kömürü 1.1. zaman (Paleozoik), linyit ise 3.3. zaman (Tersiyer) ürünüdür.
Jeolojik zamanların karakteristik özelliklerini hatırlamak doğru cevaba ulaşmayı sağlar.

Anahtar Kavram

Türkiye'deki madenlerin ve yer şekillerinin oluşum zamanları (özellikle taş kömürü-linyit ayrımı).

İpuçları

1
Taş kömürü çok yüksek kalorili bir yakıttır; bu da onun çok uzun süre yer altında baskı gördüğünü, yani çok eski olduğunu gösterir.
2
Linyit yatakları Türkiye'nin her yerinde bulunurken, taş kömürü sadece Zonguldak çevresinde (yani en eski arazide) bulunur.
3
Türkiye'deki masif (yaşlı ve sert) araziler ile taş kömürü aynı döneme, yani Paleozoik'e aittir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki masif arazilerin (Yıldız Dağları, Saruhan-Menteşe, Bitlis vb.) harita üzerindeki yerlerini inceleyerek bu konuyu pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Madenlerin oluşum sırasını 'Kömürün Yaşı' mantığıyla kodlayabilirsiniz: Taş kömürü (En yaşlı - I), Linyit (Daha genç - III).
Tahmini Süre:45s
ÖncekiSayfa 4 / 5Sonraki
Türkiye'nin Jeolojik Oluşumu — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Sayfa 4 | Examkin