Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri Alıştırma Soruları — YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi)

Soru 1Soru →

Aşağıda sol sütunda Tekke (Dinî-Tasavvufî) edebiyatı şairlerine ait şiirlerden alınan bentler, sağ sütunda ise Tekke edebiyatı nazım türleri karışık olarak verilmiştir. Bu bentleri ait oldukları nazım türleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

İlk bent Devriye, ikinci bent Şathiye, üçüncü bent Nutuk, dördüncü bent ise Nefes nazım türü ile eşleşmektedir.

Verilen bentler tasavvufi temaları ve üslupları açısından analiz edildiğinde; ruhun ezelden gelip dünyaya inmesini ve tekrar ilahi kaynağa dönmesini anlatan birinci bent devriye; Yaratıcı ile samimi ve şakacı bir üslupla konuşan ikinci bent şathiye; tarikata giren kişiye adabı öğreten didaktik üçüncü bent nutuk; ve Bektaşi kültürünün ögelerini (Hacı Bektaş, On İki İmam) barındıran dördüncü bent ise nefes olarak doğru bir şekilde eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1

Birinci bendin teması ve kavramsal çerçevesi incelenir.

Bentte geçen 'nüzul' (inme) ve 'deryaya döneceğiz' (asla rücu etme) ifadelerinin tasavvuftaki devir kuramını doğrudan yansıttığı görülür. Bu doğrultuda birinci bent devriye nazım türü ile eşleştirilir.

Şiirdeki anahtar kelimeler ve kozmik döngü teması bu nazım türünün en tipik göstergesidir.

2

İkinci bendin üslup ve hitap tarzı çözümlenir.

Bentte Allah'a yönelik 'mimar başı', 'dükkancı', 'bezirgan' gibi sıra dışı nitelemeler kullanılarak şakacı ve alaycı bir dil tercih edildiği tespit edilir. Bu üslup şathiye nazım türüne aittir.

İnançları ve ilahi kavramları alaycı bir dille sorguluyor gibi görünüp derin anlamlar barındırma şathiyenin temel ayırt edici özelliğidir.

3

Üçüncü bendin didaktik işlevi değerlendirilir.

Bentte 'tarikata giren', 'mürşidine teslim', 'edep erkan' gibi doğrudan tasavvufi yol gösterici ifadeler yer almaktadır. Müritleri eğitme amacı taşıdığı için bu bent nutuk ile eşleştirilir.

Tarikata yeni girenlere yol göstermek ve kuralları öğretmek amacıyla yazılan didaktik şiirler nutuk olarak adlandırılır.

4

Dördüncü bendin teolojik ve kültürel referansları belirlenir.

Bentte 'Hacı Bektaş', 'Ali', 'On iki imam' ve 'Ehl-i beyt' gibi doğrudan Bektaşi-Alevi tasavvuf anlayışına ait semboller kullanılmıştır. Bu doğrultuda bu bent nefes nazım türü ile eşleştirilir.

Bektaşi törenlerinde saz eşliğinde okunan ve bu inanç dünyasını yansıtan şiirler nefes türünün kapsamına girer.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve Ayırt Edici Temaları

Tahmini Süre:3m 0s

Soru 2Soru →

Tekke (dinî-tasavvufî) Türk edebiyatında tasavvufi düşüncenin farklı boyutlarını işleyen, kendilerine has konu ve üslup özelliklerine sahip nazım türleri geliştirilmiştir.

Buna göre, sol tarafta verilen tasavvufi şiir dörtlüklerini sağ taraftaki ait oldukları nazım türleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Tarikata giriş kurallarını anlatan birinci dörtlük nutukla; erik dalından meyve yeme gibi mecazi ve sembolik ifadeler barındıran ikinci dörtlük şathiyeyle; ruhun evrendeki yolculuğunu ve yaratılış sürecini konu edinen üçüncü dörtlük devriyeyle; Ehl-i Beyt ve Hz. Ali sevgisini barındıran dördüncü dörtlük ise nefesle eşleşmelidir.

Tarikata girenlerin uyması gereken kuralları ve mürşide bağlılığı didaktik şekilde anlatan parça nutuk türüyle; erik dalında üzüm yemek gibi sembolik ve ilk bakışta mantıksız görünen parça şathiye türüyle; ruhun ezeli varoluşunu ve dünya döngüsünü işleyen parça devriye türüyle; Ehl-i Beyt ve Hz. Ali bağlılığını dile getiren Bektaşi şiiri ise nefes türüyle doğru şekilde eşleşmiştir.

Adım Adım Çözüm

1

Birinci dörtlüğün konusunu ve üslubunu incelemek.

Dörtlükte tarikata girenlerin mürşide teslim olması gerektiği didaktik bir dille anlatılmaktadır.

Bu özellikler, yeni başlayanlara adabı öğreten nutuk türünü işaret eder.

2

İkinci dörtlüğün konusunu ve üslubunu incelemek.

Erik dalında üzüm yemek gibi mantık dışı görünen sembolik ve şakacı bir anlatım bulunmaktadır.

Tasavvufta bu tarz derin sembolik anlamlar taşıyan şiirlere şathiye denir.

3

Üçüncü dörtlüğün konusunu ve üslubunu incelemek.

Cihan var olmadan önce yaratıcıyla bir olmak ve dünyaya gelip devri tamamlamak anlatılmaktadır.

Ruhun mutlak varlıktan gelip tekrar ona dönmesini anlatan tür devriyedir.

4

Dördüncü dörtlüğün konusunu ve üslubunu incelemek.

İmam Cafer, Ehl-i Beyt ve Hz. Ali gibi Bektaşilik unsurları saz şairi edasıyla işlenmiştir.

Bektaşi törenlerinde söylenen tasavvufi şiirler nefes olarak adlandırılır.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 3Soru →

Önce tevhit et dili temiz eyle
Sırrını sakla özünü düz eyle
Mürşide teslim ol sözü az eyle
Tarikata giren can böyle olur

Bu dörtlük ve ait olduğu nazım türüyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Tarikata yeni girmiş dervişlere tarikat kurallarını, nefis terbiyesini ve tasavvuf adabını öğretmek amacıyla yazılan didaktik nitelikli bir nutuk örneğidir.

Ahenk unsurları bakımından incelendiğinde 11'li hece ölçüsüyle kaleme alındığı, 'eyle' kelimelerinin redif, 'z' seslerinin ise yarım kafiye oluşturduğu görülür.

İnançlardan alaycı bir üslupla bahseder gibi görünerek tasavvuf ilkelerini açıklayan ve törenlerde saz eşliğinde çalınmak üzere bestelenen bir şathiye örneğidir.

Şair, öğretici ve yol gösterici bir tavır takınarak derviş adayına dilini temiz tutmasını, sır saklamasını ve mürşidine teslim olmasını nasihat etmektedir.

Dil özellikleri ve üslup açısından bakıldığında, geniş halk kitlelerinin tasavvufi ilkeleri kolayca kavrayabilmesi amacıyla sade, yalın ve anlaşılır bir Türkçe ile kaleme alınmıştır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İnançlardan alaycı bir üslupla bahseder gibi görünerek tasavvuf ilkelerini açıklayan ve törenlerde saz eşliğinde çalınmak üzere bestelenen bir şathiye örneğidir.

Cevap

İnançlardan alaycı bir üslupla bahseder gibi görünerek tasavvuf ilkelerini açıklayan ve törenlerde saz eşliğinde çalınmak üzere bestelenen bir şathiye örneğidir.

Verilen dörtlük, tarikata yeni giren dervişlere yol göstermek ve tarikat kurallarını öğretmek amacıyla yazılmış didaktik bir şiir olan 'nutuk' türüne örnektir. Seçeneklerde belirtilen, inançlarla alay eder gibi bir üsluba sahip olma özelliği 'şathiye' türüne; törenlerde saz eşliğinde bestelenerek söylenme özelliği ise genellikle 'nefes' türüne aittir. Bu nedenle bu ifade dörtlük ve ait olduğu tür için söylenemez.

Adım Adım Çözüm

1

Dörtlüğün içeriğini ve hitap tarzını analiz etmek.

Dörtlükte tarikata yeni giren birine yönelik 'mürşide teslim ol', 'sırrını sakla' gibi doğrudan öğütler verilmektedir. Bu didaktik içerik, şiirin bir 'nutuk' olduğunu gösterir.

Şiirin konusunu belirlemek, onun hangi Tekke edebiyatı nazım türüne ait olduğunu bulmanın ilk adımıdır.

2

Şiirin biçimsel özelliklerini (ölçü, kafiye ve redif) incelemek.

Dizeler sayıldığında 11'li hece ölçüsüyle yazıldığı görülür. İlk üç dizede 'temiz eyle', 'düz eyle', 'az eyle' sözcüklerinde 'eyle' kısımları görevdaş olduğu için rediftir. Geriye kalan 'temiz', 'düz', 'az' kelimelerinde ise tek ortak ses 'z' harfi olduğundan yarım kafiye mevcuttur.

Seçeneklerde yer alan biçimsel analizin doğruluğunu teyit etmek için ahenk unsurları incelenmelidir.

3

Yanlış olan seçeneği tespit etmek.

İnançlarla alay eder gibi görünme özelliği 'şathiye' türüne, saz eşliğinde törenlerde söylenme özelliği ise 'nefes' veya 'deme' türüne aittir. Verilen dörtlük bir 'nutuk' olduğu için bu yargı dörtlükle uyuşmamaktadır.

Dörtlüğün türü olan nutuk ile şathiye ve nefes türlerinin ayırt edici özelliklerini karşılaştırarak hatalı önermeyi bulmak hedeflenmiştir.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve Özellikleri

Soru 4Soru →

Dinî-tasavvufî Türk edebiyatında; görünüşte alaycı, şakacı ve inançları hafife alır gibi bir üslupla yazılan, fakat arka planında derin tasavvufi anlamlar taşıyan ve Allah ile şakalaşır gibi bir edayla kaleme alınan şiirler vardır.

Buna göre, aşağıdaki dörtlüklerden hangisi bu açıklamada sözü edilen nazım türüne örnek gösterilebilir?

Yeri göğü ins ü cini yarattın
Sen ey mimar başı eyvancı mısın
Ayı günü çarkı burcu var ettin
Acaba bayramlık dükkancı mısın

Aynayı tuttum yüzüme
Ali göründü gözüme
Nazar kıldım ben özüme
Ali göründü gözüme

Aşkın aldı benden beni
Bana seni gerek seni
Ben yanarım dünü günü
Bana seni gerek seni

Mürşide teslim ol hak yola yönel
Tarikata giren edebi gözler
Kötü söz söyleme dilini temizle
Erenler yolunda doğruluk özler

Arş-ı Kürs-i kevn ü mekân yok iken
Biz andaydık o bezm-i canan içinde
Nüveydik sır idik nokta-i sırda
Süzüldük süzüldük insan içinde

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yeri göğü ins ü cini yarattın
Sen ey mimar başı eyvancı mısın
Ayı günü çarkı burcu var ettin
Acaba bayramlık dükkancı mısın

Cevap

Yaratılışı mimarlık ve dükkancılık benzetmeleriyle sorgulayan, dışarıdan bakıldığında şakacı bir üsluba sahip olan dörtlük şathiye türüne aittir.

Açıklamada dinî-tasavvufî Türk edebiyatı nazım türlerinden şathiyenin tanımı yapılmıştır. Şathiyeler, görünüşte inançları hafife alır gibi yazılan ancak tasavvufun derin sırlarını açıklayan şiirlerdir. Mimarbaşı ve dükkancı benzetmeleriyle yaratılışı konu edinen dörtlük bu türe örnektir.

Adım Adım Çözüm

1

Paragrafta verilen tanımın dinî-tasavvufî halk edebiyatındaki karşılığını belirlemek.

Görünüşte alaycı, şakacı bir söyleyişle derin tasavvufi gerçekleri anlatan nazım türünün şathiye olduğu belirlenmiştir.

Tanımda geçen şakacı, alaycı üslup ve samimi eda şathiye türünün belirleyici özelliğidir.

2

Seçeneklerdeki dörtlüklerin tema, üslup ve içerik analizini yaparak şathiye türüne uygun olanı tespit etmek.

Yaratıcıya hitaben yazılan ve görünüşte mizahi bir dille soru soran dörtlük şathiye türünü doğrudan örnekler.

Mimarbaşı ve dükkancı benzetmeleri şathiye üslubuna özgüdür.

Anahtar Kavram

Şathiye nazım türünün tanımı ve belirgin özellikleri

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 5Soru →

Aşağıda tasavvufi düşünceyi yansıtan üç farklı şiirden bentler verilmiştir:

I.
Katre idim ummanlara karıştım
Kaç kerrer geldim gittim barıştım
Cihan var olmadan Allah ile biliştim
Hemi sıfat hem zat idim o zaman

II.
Eğriliğin koma doğru yola gel
Mürşit eteğin tut hakikati bil
Eğer derdi isen bu yolda menzil
Cana kıyıp baştan geçmek gerektir

III.
Kazan kurdum köpürttüm
Hamsi balığın semirttim
Bir sineği bin kez seyirttim
Gene kılmadım davayı

Bu bentlerin nazım türleri ve içerik özellikleri ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

I. bentte ruhun beşerî âleme inmeden önceki ve sonraki evrelerini kapsayan kozmik döngü anlatıldığından, bu dizeler tasavvuftaki "devir" (nüzul ve uruc) kuramını işleyen bir devriyeye aittir.

II. bentte tarikata yeni katılan dervişlere yol göstermek, mürşide bağlılığı aşılamak ve nefis terbiyesini öğretmek amaçlandığından bu şiir didaktik nitelikli bir nutuktur.

III. bentte mantık kurallarını ve şeriat sınırlarını zorlayan, ilk bakışta saçma veya alaycı görünen ifadelerle ilahi aşkın ve cezbenin getirdiği coşkunluk anlatıldığından bu şiir şathiye türünün örneğidir.

I. bentte şairin cihan var olmadan önce de var olduğunu ve dünyaya defalarca gelip gittiğini belirtmesi, İslam dışı tenasüh (ruh göçü) inancının Tekke şiirine yansıması olup devriyeyi diğer nazım türlerinden ayıran temel teolojik dayanaktır.

III. bentte hamsi balığının semirtilmesi veya sineğin seyirtilmesi gibi paradoksal imgeler, tasavvuftaki "şatah" kavramıyla ilişkili olup aklın ve dilin ilahi sırları açıklamada yetersiz kaldığı durumları simgelemektedir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. bentte şairin cihan var olmadan önce de var olduğunu ve dünyaya defalarca gelip gittiğini belirtmesi, İslam dışı tenasüh (ruh göçü) inancının Tekke şiirine yansıması olup devriyeyi diğer nazım türlerinden ayıran temel teolojik dayanaktır.

Cevap

Birinci bentte geçen ifadelerin tasavvuftaki devir kuramını yansıttığı doğru olsa da bu durumun İslam dışı tenasüh (ruh göçü) inancıyla ilişkilendirilmesi ve devriyenin temel teolojik dayanağının bu olduğunun iddia edilmesi tamamen yanlıştır; çünkü tasavvuf tenasüh inancını kesinlikle reddeder.

Tasavvufta devir kuramı, ruhun Allah'tan çıkıp maddi dünyaya inmesi (kavs-i nüzul) ve ardından olgunlaşarak tekrar Allah'a yükselmesi (kavs-i uruc) esasına dayanır. Bu, kozmik ve tek seferlik bir yaratılış döngüsüdür. İslam tasavvufu, ruhun sürekli başka bedenlerde dünyaya gelmesi anlamına gelen tenasüh (ruh göçü) inancını kesin olarak reddeder. Bu nedenle, birinci bentteki ifadeleri tenasüh inancının Tekke şiirindeki yansıması olarak gören yargı bilgi bakımından tamamen yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1

Şiir bentlerinin dil, üslup ve tema özelliklerini inceleyerek hangi nazım türlerine ait olduğunu saptamak.

I. bentteki 'katre-umman' ilişkisi ve yaratılış öncesi birliktelik 'devriye'ye; II. bentteki tarikata giriş ve kuralları öğretme didaktiği 'nutuk'a; III. bentteki paradoksal ve mizahi dil ise 'şathiye'ye aittir.

Soruda verilen edebi metinlerin türsel sınıflandırmasını doğru yaparak seçeneklerdeki tanımlarla karşılaştırmak.

2

Tasavvuftaki 'devir' felsefesinin teolojik arka planını ve İslam inancındaki yerini analiz etmek.

Devir kuramının (kavs-i nüzul ve kavs-i uruc), ruhun Allah'tan gelip tekrar O'na döneceği inancına dayandığı; ancak reenkarnasyon veya tenasüh (ruhun beden değiştirerek sürekli dünyaya gelmesi) gibi İslam dışı öğretilerle hiçbir ilgisinin olmadığı belirlenmiştir.

Çeldirici seçenekteki 'tenasüh inancının Tekke şiirine yansıması' ifadesinin doğruluğunu denetlemek.

3

Diğer seçeneklerdeki nutuk, şathiye ve şatah tanımlarının doğruluk payını kontrol etmek.

Nutuk ve şathiye türlerinin tanımlarının, işlevlerinin ve şatah kavramının açıklamalarının literatürle tamamen uyumlu olduğu görülmüştür.

Yanlış olan tek yargının devriye ile tenasühü bir tutan seçenek olduğunu kesinleştirmek.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve Tasavvufî Kavramlar

Tahmini Süre:3m 0s

Soru 6Soru →

I. Şiir
Varıp bir mürşide sen teslim olsan
Tarikata girip edep öğrensen
Nefsin hevasından geçip pak olsan
Yoldan sapmayıp doğru gidesin

II. Şiir
Kıldan köprü yaratmışsın
Gelsin kullar geçsin deyu
Hele biz şöyle duralım
Yiğit isen geç a Tanrı

Yukarıda verilen şiir parçalarıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

I. şiir, tasavvufa yeni giren dervişlere tarikat kurallarını ve adaplarını öğretmek amacıyla yazılan bir devriyedir.

II. şiir, dış görünüşüyle şakacı ve alaycı bir üslup taşısa da tasavvuftaki derin sırları ve vahdet-i vücut fikrini barındıran bir şathiyedir.

I. şiirde, tasavvuf yoluna giren kişiye rehberlik etmek hedeflendiğinden öğretici (didaktik) bir anlatım tarzı tercih edilmiştir.

II. şiirde, Yaratıcı ile şakalaşır gibi bir edayla teklifsiz bir söyleyiş benimsenerek tasavvufi bir hakikat dile getirilmiştir.

Her iki şiir de hece ölçüsüyle kaleme alınmış olup dini-tasavvufi halk edebiyatı geleneğinin özelliklerini yansıtmaktadır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. şiir, tasavvufa yeni giren dervişlere tarikat kurallarını ve adaplarını öğretmek amacıyla yazılan bir devriyedir.

Cevap

I. şiir, tasavvufa yeni giren dervişlere tarikat kurallarını ve adaplarını öğretmek amacıyla yazılan bir devriyedir.

Tasavvufa yeni giren müridleri eğitmek, tarikat adabını ve kurallarını öğretmek amacıyla yazılan şiirler 'nutuk' olarak adlandırılır. Devriye ise insanın ve evrenin varoluş serüvenini, ruhun Allah'tan gelip tekrar O'na döneceği fikrini işleyen nazım türüdür. Bu nedenle birinci şiirin devriye olarak nitelendirilmesi edebi bir bilgi hatasıdır.

Adım Adım Çözüm

1

Verilen I. şiirin içerik ve üslup özelliklerinin incelenmesi

Şiirde dervişe mürşide teslim olması, edep öğrenmesi ve nefsini temizlemesi yönünde öğütler verildiği görülür.

Şiirin konusuna göre hangi nazım türüne ait olduğunu belirlemek.

2

I. şiirin nazım türünün tespit edilmesi

Tarikata yeni giren müridlere tarikat kurallarını ve adaplarını öğretmek amacıyla yazılan şiirler 'nutuk' olarak adlandırılır.

Seçeneklerdeki devriye tanımının şiirle uyuşup uyuşmadığını kontrol etmek.

3

Verilen II. şiirin içerik ve üslup özelliklerinin incelenmesi

Yaratıcı ile teklifsiz ve mizahi bir dille konuşulduğu, kıldan ince köprüden geçme meselesinin sorgulandığı görülür.

Şiirin şathiye olup olmadığını teyit etmek.

4

Seçeneklerin doğruluğunun değerlendirilmesi

Birinci şiirin 'devriye' olduğunu iddia eden seçeneğin yanlış bilgi içerdiği tespit edilir. Devriye, ruhun tenasüh benzeri bir devirle Yaratıcı'dan çıkıp tekrar O'na dönmesini anlatan türdür.

Doğru seçeneğe karar vermek.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri (Nutuk ve Şathiye farkı)

Soru 7Soru →

Evvel tevhit sürer mürşit dilinden
Erişir canına feyz-i ilahi
Özünü kurtarır dünya selinden
Bulursun can içre kenz-i ilahi

İçerik ve üslup özellikleri dikkate alındığında, bu dörtlüğün aşağıdaki dinî-tasavvufî halk edebiyatı nazım türlerinin hangisinden alındığı söylenebilir?

İlahi

Şathiye

Devriye

Nutuk

Nefes

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Nutuk

Cevap

Nutuk

Nutuk seçeneği doğrudur çünkü dörtlükte tarikata yeni giren bir müride (salik), mürşidin rehberliğinde tevhit çekmesi ve dünya bağlarından kurtularak manevi hazineye ulaşması yönünde didaktik bir üslup ve içerikle yol gösterilmektedir.

Adım Adım Çözüm

1

Dörtlüğün tema ve üslup yönünden incelenmesi

Dörtlükte 'mürşit' rehberliğinde 'tevhit' yapılması ve bu yolla dünya selinden kurtulup ilahi feyze ulaşılması anlatılmaktadır.

Şiirin hedef kitlesine yönelik eğitici ve yol gösterici bir amaç taşıdığını belirlemek için bu inceleme gereklidir.

2

Elde edilen bulguların tasavvufi nazım türlerinin tanımlarıyla karşılaştırılması

Mürşidin müride tarikat kurallarını, adap ve erkanını öğretmek amacıyla yazdığı eğitici şiirlerin 'nutuk' olarak adlandırıldığı bilgisiyle örtüşmektedir.

Dörtlüğün hangi tasavvufi türün tanımına tam olarak uyduğunu tespit etmek için karşılaştırma yapılır.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 8Soru →

Yücelerden yüce gördüm
Erbabsın sen koca Tanrı
Alim okur kelamından
Sen dilersin hece Tanrı

Bu dörtlük, içerik ve üslup özellikleri dikkate alındığında dinî-tasavvufî halk edebiyatı nazım türlerinden hangisine örnek gösterilebilir?

İlahi

Nefes

Şathiye

Devriye

Nutuk

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Şathiye

Cevap

Şathiye

Verilen dörtlükte şair, yaratıcıya hitap ederken senli benli, ilk bakışta alaycı veya şakacı gibi duran ama aslında derin bir tasavvufi samimiyeti barındıran bir üslup kullanmıştır. Bu tarz söyleyişler Tekke (Dinî-Tasavvufî) edebiyatında şathiye olarak adlandırılır.

Adım Adım Çözüm

1

Dörtlüğün üslup ve hitap tarzını incelemek

Şiirde Allah'a hitaben kullanılan 'koca Tanrı', 'hece Tanrı' gibi ifadelerle senli benli, ilk bakışta şakacı veya alaycı görünen bir dil tercih edildiği tespit edilmiştir.

Tasavvuf edebiyatında bu tür senli benli ve alaycı görünen ama derinde ciddi tasavvufi mesajlar taşıyan söyleyiş tarzı belirli bir nazım türüne özgüdür.

2

Elde edilen bulguları Tekke edebiyatı nazım türleriyle karşılaştırmak

Bu üslup özellikleri, dinî inançları veya yaratıcıyı şakacı bir dille ele alıyor gibi görünen 'şathiye' nazım türünün en belirgin niteliğidir.

İlahi, nefes, devriye ve nutuk gibi diğer türlerde bu tarz bir şakacı/senli benli söyleyiş bulunmaz; bu türler daha doğrudan, öğretici veya övücü bir ton taşır.

Anahtar Kavram

Tekke Edebiyatı Nazım Türlerinden Şathiyenin Ayırt Edici Özellikleri

Soru 9Soru →

Aşağıdaki sol sütunda verilen dinî-tasavvufî halk edebiyatı nazım türlerini, sağ sütunda yer alan tanımlarıyla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

İlahi - Allah aşkını ve birliğini öven şiirler; Nefes - Bektaşi şairlerinin Hz. Ali sevgisini işleyen şiirleri; Şathiye - Dış görünüşü alaycı ama derin tasavvufi anlamı olan şiirler; Devriye - Ruhun Allah'tan gelip O'na döneceğini işleyen şiirler.

Verilen tanımlar incelendiğinde; ilahinin Allah aşkını ve birliğini öven, nefesin Bektaşi şairlerine özgü Hz. Ali sevgisini işleyen, şathiyenin dış görünüşü alaycı ama özünde derin tasavvufi sırlar barındıran, devriyenin ise ruhun Allah'tan gelip tekrar O'na döneceği devir kuramını ele alan nazım türleri olduğu görülür ve bu doğrultuda yapılan eşleştirme doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1

Nazım türlerinin temel tanımlarını hatırlayın.

İlahinin Allah aşkını anlattığı, nefesin Bektaşilikle ilgili olduğu, şathiyenin alaycı göründüğü, devriyenin ise devir kuramını işlediği belirlenir.

Soruyu doğru çözebilmek için tasavvuf edebiyatı nazım türlerinin ayırt edici özelliklerini bilmek gerekir.

2

Sol sütundaki terimleri sağ sütundaki tanımlarla eşleştirin.

İlahi terimi ayin/tapuğ anahtar kelimeleriyle birinci tanıma, Nefes terimi Bektaşi/Hz. Ali anahtar kelimeleriyle ikinci tanıma, Şathiye terimi alaycı/saçma görünen kelimeleriyle üçüncü tanıma, Devriye terimi ise ruhun dönüşü kelimeleriyle dördüncü tanıma eşleşir.

Her bir kavramın kendine özgü anahtar kavramları tanım cümlelerinde yer almaktadır.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri

Soru 10Soru →

Aşağıdaki sol sütunda verilen tasavvufi şiir bentlerini, sağ sütundaki ait oldukları Tekke (dinî-tasavvufî) edebiyatı nazım türleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

İlk bent İlahi ile, ikinci bent Deme ile, üçüncü bent Şathiye ile, dördüncü bent ise Devriye ile eşleşmelidir.

Şiir bentlerindeki anahtar kelimeler ve temalar (ilahi aşk, pir/meydan terimleri, şakacı üslup ve ruhun devri) incelendiğinde sırasıyla İlahi, Deme, Şathiye ve Devriye türlerinin tanımlayıcı nitelikleriyle mükemmel şekilde örtüştükleri görülmektedir.

Adım Adım Çözüm

1

Birinci bendin temasını analiz edin.

Dizelerde ilahi aşkın insanın iç dünyasında yarattığı yangın ve bu sevdaya teslimiyet işlenmiştir. Bu durum, doğrudan lirik dinî şiir türü olan İlahi ile eşleşmektedir.

İlahiler, Allah aşkını en samimi duygularla dile getiren şiirlerdir.

2

İkinci bendin kavramsal arka planını inceleyin.

Bentte 'pir', 'meydan' ve 'dört kapı' gibi Alevi-Bektaşi ritüellerine ait tasavvufi simgeler kullanılmıştır. Dolayısıyla bu bent Deme türüne aittir.

Deme, Alevi-Bektaşi edebiyatında törenlerde saz eşliğinde okunan özgün tasavvufi şiirlerin adıdır.

3

Üçüncü bendin dil ve üslup özelliklerini belirleyin.

Bentte Tanrı'ya 'mimar' şeklinde seslenilerek şakacı ve senli benli bir edayla hitap edilmiştir. Bu dilsel tutum Şathiye nazım türüne işaret eder.

Şathiyeler, inançlara dair derin hakikatleri mizahi veya alışılmadık bir üslupla sunan Tekke edebiyatı şiirleridir.

4

Dörd��ncü bendin felsefi temasını çözümleyin.

Dizelerde insanın varlık sahasına çıkmadan önce ruhlar âleminde var oluşu ve yaratılış süreci konu edinilmiştir. Bu içerik Devriye türüyle doğrudan örtüşmektedir.

Devriye, tasavvuftaki devir kuramına (Allah'tan gelip yine O'na dönme süreci) dayanarak yazılan manzumelerdir.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 11Soru →

Aşağıda verilen tasavvufi şiir alıntılarını (sol sütun), ait oldukları Tekke edebiyatı nazım türleriyle (sağ sütun) doğru biçimde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Birinci dörtlük devriye, ikinci dörtlük şathiye, üçüncü dörtlük nutuk, dördüncü dörtlük ise nefes ile eşleşmelidir.

Verilen dörtlükler incelendiğinde; ilk dörtlükte varoluşun başlangıcı ve ruhun devri (devriye), ikinci dörtlükte Yunus Emre'nin ünlü sembolik ve alaycı üsluba sahip şathiyesi (şathiye), üçüncü dörtlükte tarikata giren kişiye yönelik didaktik öğütler (nutuk), dördüncü dörtlükte ise Hz. Ali ve Ehlibeyt sevgisini içeren Bektashi şiiri (nefes) yer almaktadır. Bu doğrultuda yapılan eşleştirme doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1

İlk dörtlüğün (Aslımız bir nur idi...) temasını inceleyin.

Dörtlükte ruhun dünyadan önceki varlığı ve yaratılış devri anlatılmaktadır, bu da devriye türüne işaret eder.

Devriye türü, insan ruhunun Allah'tan gelip tekrar Allah'a döneceği felsefesini işler.

2

İkinci dörtlüğün (Çıktım erik dalına...) üslubunu inceleyin.

Erik dalında üzüm yemek gibi mantık dışı görünen ifadeler içermektedir, bu da şathiye türüne işaret eder.

Şathiye türü, ilk bakışta saçma veya alaycı görünen ama tasavvufi sırları sembollerle anlatan şiirlerdir.

3

Üçüncü dörtlüğün (Önce tevhit eyle...) işlevini inceleyin.

Mürşide hizmet etmek, dili temizlemek gibi tarikat kuralları ve öğütler verilmektedir, bu da nutuk türüne işaret eder.

Nutuk türü, tarikata yeni girenlere adab-ı muaşeret ve tarikat kurallarını öğretmek amacıyla yazılan didaktik şiirlerdir.

4

Dördüncü dörtlüğün (Kudret kandilinde...) anahtar kavramlarını inceleyin.

Muhammed Ali ve Ali'yyü'l Murtaza isimleri geçmektedir, bu da Alevi-Bektaşi geleneğindeki nefes türüne işaret eder.

Nefes türü, Alevi-Bektaşi şairlerince yazılan, özellikle Hz. Ali ve Ehlibeyt sevgisini işleyen şiirlerdir.

Anahtar Kavram

Tekke-Tasavvuf edebiyatı nazım türlerinin içerik ve üslup özelliklerine göre ayırt edilmesi

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 12Soru →

Katre idim ummana karıştım
Nokta idim deftere yazıldım
Arş-ı Alada miraca ulaştım
Böylece devredip geldim cihana

Bu dörtlüğün içerik özellikleri dikkate alındığında, dinî-tasavvufî halk edebiyatı (tekke edebiyatı) nazım türlerinden hangisine ait olduğu söylenebilir?

Devriye

Şathiye

Nutuk

Nefes

İlahi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Devriye

Cevap

Devriye (İnsanın varoluşunun Allah'tan gelip tekrar O'na döneceği devir kuramını anlatan nazım türü)

Verilen dörtlükte tasavvuf felsefesindeki devir kuramı (insanın ve evrenin mutlak varlıktan çıkıp tekrar ona dönmesi) işlenmektedir. Şairin 'devredip geldim cihana' dizesiyle bu döngüyü açıkça belirtmesi, şiirin devriye türüne ait olduğunu göstermektedir.

Adım Adım Çözüm

1

Dörtlüğün ana temasını ve kullanılan anahtar kavramları belirleyin.

Dörtlükteki 'katre' (damla) iken 'umman' (okyanus) olunması ve 'devredip geldim cihana' ifadesiyle ruhun evrendeki devir sürecinin anlatıldığı saptanır.

Şiirin tasavvufi içeriğini analiz ederek hangi düşünce sistemine dayandığını bulmak gerekir.

2

Belirlenen tasavvufi düşüncenin tekke edebiyatındaki nazım türü karşılığını bulun.

Ruhun Allah'tan çıkıp çeşitli aşamalardan geçerek tekrar Allah'a dönmesini anlatan nazım türünün devriye olduğu belirlenir.

Nazım türlerinin tanım ve özellikleriyle şiir içeriğini eşleştirmek doğru cevaba ulaşmayı sağlar.

Anahtar Kavram

Dinî-Tasavvufî Halk Edebiyatı Nazım Türleri (Devriye)

Tahmini Süre:1m 0s

Soru 13Soru →

Tasavvufi düşüncede ruhun mutlak varlıktan, yani Allah’tan ayrılıp dünyaya gelmesini ve dünyadaki tekâmülünü tamamladıktan sonra tekrar aslına dönmesini anlatan şiirler Tekke edebiyatında özel bir tür oluşturur.

Buna göre, içerik ve üslup özellikleri dikkate alındığında;

*Katre idim ummanlara karıştım*
*Kaç bulandım kaç duruldum kim bilir*
*Devre edip âlemleri dolaştım*
*Bir sanata kaç sarıldım kim bilir*

dörtlüğünün nazım türü aşağıdakilerden hangisidir?

İlahi

Nefes

Devriye

Nutuk

Şathiye

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Devriye

Cevap

Verilen dörtlük içerik özellikleri bakımından değerlendirildiğinde tasavvuftaki ruhun devir döngüsünü anlattığı için doğru cevap devriye nazım türüdür.

Doğru cevap devriye nazım türüdür. Tasavvuf inancındaki nüzul (inme) ve uruc (yükselme) kavramlarını, yani ruhun yüce bir alemden gelip dünyaya inmesini ve tekrar aslına dönerek döngüyü tamamlamasını anlatan şiirler devriye olarak adlandırılır. Verilen dörtlükte geçen 'katre (damla) iken ummana (okyanusa) karışmak', 'alemleri devre edip dolaşmak' ifadeleri ruhun bu devrini doğrudan ve açıkça tasvir etmektedir.

Adım Adım Çözüm

1

Dörtlükte geçen anahtar kelimeleri ve temayı belirlemek

Şiirde geçen 'katre' (damla), 'umman' (okyanus), 'devre edip' ve 'âlemleri dolaştım' kavramları, insanın varoluşunun evrelerini ve evrendeki hareketini simgelemektedir.

Nazım türünü doğru belirleyebilmek için öncelikle şiirin içeriğini ve kelime kadrosunun neye işaret ettiğini anlamak gerekir.

2

Elde edilen temayı dini-tasavvufi halk edebiyatı nazım türlerinin tanımlarıyla karşılaştırmak

Ruhun mutlak varlıktan (Allah'tan) çıkıp dünyaya gelmesini ve dünyadaki tekâmülünden sonra tekrar aslına dönmesini anlatan türün 'devriye' olduğu tespit edilir.

Tasavvuftaki devir kuram�� (nüzul ve uruc) ile doğrudan ilişkili olan nazım türünün belirlenmesi hedeflenmiştir.

3

Seçeneklerdeki diğer nazım türlerini eleyerek doğru cevabı kesinleştirmek

Şiirde öğreticilik (nutuk), alaycı söyleyiş (şathiye), genel Allah övgüsü (ilahi) veya Bektaşi tarikat anlayışı (nefes) bulunmadığı için doğru nazım türünün devriye olduğu kesinleşir.

Çeldiricilerin elenmesi, ulaşılan sonucun doğruluğunu teyit etmek için gereklidir.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve Devriye

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 14Soru →

Katre idik süzüldük ummana karıştık
Nokta idik harf-i hecaya eriştik
Dokuz ay on gün batn-ı maderde kalıp
Vakt-i saatte bu cihana yetiştik

Bu dörtlükle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

İnsan��n varoluşunu, mutlak varlıktan çıkıp tekrar O'na döneceği esasına dayanan "devir" kuramı çerçevesinde ele almıştır.

Tasavvuf felsefesindeki çokluktan (kesret) tekliğe (vahdet) ulaşma çabası, "katre" (damla) ve "umman" (okyanus) kavramları üzerinden simgeleştirilmiştir.

Dize sonlarında yer alan "karıştık", "eriştik" ve "yetiştik" kelimelerindeki benzer işlevli ekler (-tık / -tik) redif olarak kullanılmıştır.

İçerik ve üslup özellikleri dikkate alındığında bu dörtlük, mürşitlerin tarikata yeni katılan dervişlere tarikat adabını ve tasavvuf ilkelerini öğretmek amacıyla kaleme aldığı "nutuk" türünün özelliklerini yansıtmaktadır.

Hece ölçüsünün 11'li kalıbıyla yazılmış olup yalın bir Türkçe ile tasavvufi kavramların iç içe geçtiği bir dil özelliğine sahiptir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İçerik ve üslup özellikleri dikkate alındığında bu dörtlük, mürşitlerin tarikata yeni katılan dervişlere tarikat adabını ve tasavvuf ilkelerini öğretmek amacıyla kaleme aldığı "nutuk" türünün özelliklerini yansıtmaktadır.

Cevap

İçerik ve üslup özellikleri dikkate alındığında bu dörtlük, mürşitlerin tarikata yeni katılan dervişlere tarikat adabını ve tasavvuf ilkelerini öğretmek amacıyla kaleme aldığı "nutuk" türünün özelliklerini yansıtmaktadır.

Verilen dörtlük, mutlak varlıktan kopan insan ruhunun maddi aleme inişini ve tekrar aslına dönme sürecini (kavs-i nüzul ve kavs-i uruc) anlatan bir "devriye" örneğidir. Dervişlere tarikat kurallarını öğretmeyi amaçlayan didaktik nitelikli şiirlere ise "nutuk" denir. Bu nedenle, dörtlüğün nutuk türünün özelliklerini yansıttığını savunan ifade yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1

Şiirin içeriğindeki ana temayı ve tasavvufi kavramları analiz etmek.

Şiirde ruhun "katre" (damla) olarak okyanusa karışması, ana rahminde ge��irdiği süre ve dünyaya gelmesi anlatılmaktadır. Bu da insanın Allah'tan gelip tekrar Allah'a döneceğini savunan devir kuramıdır.

Şiirin hangi nazım türüne ait olduğunu belirlemek için içeriğin tespiti gereklidir.

2

Dörtlüğün biçimsel özelliklerini ve ahenk unsurlarını incelemek.

Dörtlük 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır. "karış-tık", "eriş-tik" ve "yetiş-tik" sözcüklerindeki benzer görevli ekler (-tık / -tik) rediftir.

Biçimsel ve yapısal yargıların doğruluğunu denetlemek için ölçü ve uyak analizi yapılır.

3

Nazım türü tanımlarını karşılaştırarak yanlış olan seçeneği belirlemek.

Nutuk, tarikata yeni giren dervişlere yol göstermek için yazılan öğretici şiirlerdir. Bu şiir ise devriye türüne aittir. Dolayısıyla dörtlük için nutuk denmesi yanlıştır.

Nazım türlerinin içerik farklarını ortaya koyarak doğru yanıta ulaşmak hedeflenir.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve Özellikleri

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 15Soru →

Aşağıdaki sol sütunda verilen tasavvufi şiir alıntılarını, sağ sütundaki ait oldukları Tekke (din��-tasavvufî) halk edebiyatı nazım türleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Eşleştirme şu şekildedir: Birinci dörtlük İlahi ile, ikinci dörtlük Nefes ile, üçüncü dörtlük Şathiye ile, dördüncü dörtlük ise Devriye ile eşleşmektedir.

Eşleştirme, dörtlüklerin içerdikleri tasavvufi temalar ve anahtar kavramlar dikkate alınarak yapılmıştır. 'Bana seni gerek seni' dizesi ilahi aşkı yansıttığından ilahi ile; 'rıza lokması' gibi tarikat kavramları nefes ile; Allah'la samimi ve teklifsiz bir dille konuşan üslup şathiye ile; ruhun dünyaya gelip bedenlenmesini ve devrini anlatan ifadeler ise devriye nazım türü ile doğru biçimde eşleşir.

Adım Adım Çözüm

1

Birinci dörtlüğün incelenmesi ve eşleştirilmesi

Dörtlükteki 'Aşkın şarabından içem' ve 'Bana seni gerek seni' ifadeleri Allah sevgisini doğrudan yansıtır. Bu tema bizi İlahi nazım türüne ulaştırır.

��lahiler, Allah aşkını ve O'na duyulan özlemi dile getiren en yaygın tasavvufi şiirlerdir.

2

İkinci dörtlüğün incelenmesi ve eşleştirilmesi

Dörtlükteki 'rıza lokması' ifadesi Bektaşi-Alevi edebiyatına özgü ritüel ve adabı yansıtır. Bu kavram bizi Nefes nazım türüne ulaştırır.

Nefesler, Bektaşi şairlerin tarikat ilkelerini ve Hz. Ali'yi öven ezgili şiirleridir.

3

Üçüncü dörtlüğün incelenmesi ve eşleştirilmesi

Dörtlükteki 'Yiğit isen geç a Tanrı' dizesi yaratıcıyla teklifsizce şakalaşır gibi bir üslup taşır. Bu üslup bizi Şathiye nazım türüne ulaştırır.

Şathiyeler, görünüşte inançlarla alay eder gibi duran ancak tasavvufi derinlik barındıran şiirlerdir.

4

Dördüncü dörtlüğün incelenmesi ve eşleştirilmesi

Dörtlükteki 'devredip geldim cihana' dizesi ruhun evrendeki devrini anlatır. Bu kavram bizi Devriye nazım türüne ulaştırır.

Devriyeler, insanın ve evrenin yaratılıştan itibaren geçirdiği aşamaları ve Allah'a dönüşünü konu alan şiirlerdir.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve Özellikleri

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 16Soru →

Önce tevhit eyle dilin temizle
Mürşidin sözünü can ile dinle
Erenler sırrına erersin böyle
Bu yola girenler edebi gözler

Bu dörtlüğün içerik ve üslup özellikleri dikkate alındığında, dinî-tasavvufî halk edebiyatı nazım t��rlerinden hangisine örnek oluşturduğu söylenebilir?

Şathiye

Nefes

Devriye

Nutuk

İlahi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Nutuk

Cevap

Nutuk

Verilen dörtlükte tarikata yeni giren dervişlere yol gösterme, 'mürşidin sözünü dinleme' ve 'edep gözleme' gibi tarikat kuralları telkin edilmektedir. Bu didaktik içerik ve üslup, dervişlere tarikat adabını öğretmek amacıyla yazılan nutuk nazım türüne aittir.

Adım Adım Çözüm

1

Dörtlüğün ana temasını ve kullanılan anahtar kelimeleri tespit etmek.

Dörtlükte 'mürşit', 'tevhit eyle', 'edep' ve 'yola girenler' kavramlarının kullanıldığı görülür. Şiir didaktik bir üslupla dervişlere rehberlik etmektedir.

Dinî-tasavvufî halk edebiyatında nazım türlerinin tespiti, şiirin temasına ve şairin amacına göre yapılır.

2

Dörtlükteki içeriği dinî-tasavvufî halk edebiyatı nazım türlerinin tanımlarıyla karşılaştırmak.

Tarikata yeni giren dervişlere tarikat adabını ve kurallarını öğretmeyi amaçlayan bu tür didaktik şiirlerin 'nutuk' nazım türüne ait olduğu sonucuna ulaşılır.

Öğretici üslup ve tarikat kuralları telkini sadece nutuk nazım türünün belirleyici özelliğidir.

Anahtar Kavram

Dinî-tasavvufî halk edebiyatında tarikat kurallarını öğreten nutuk nazım türü

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 17Soru →

Aşağıdaki sol sütunda verilen tasavvufi şiir alıntılarını, sağ sütundaki ait oldukları Tekke (dinî-tasavvufî) halk edebiyatı nazım türleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Her dörtlük, işlediği tema ve üsluba göre sırasıyla İlahi, Nefes, Şathiye ve Devriye türleriyle eşleşmektedir.

Verilen tasavvufi şiir stanzaları ile nazım türleri arasındaki eşleştirme, her türün kendine özgü konusu ve felsefi arka planı temel alınarak yapılmıştır. İlahi Allah aşkını, Nefes tarikat adabını, Şathiye sembolik ve şaşırtıcı tezatları, Devriye ise ruhun evrendeki devrini konu edinir.

Adım Adım Çözüm

1

İlk dörtlüğün ('Aşkın oduna yananlar...') temasını belirleme

Dörtlükte Allah aşkı ve O'na yöneliş işlenmiştir. Bu tema ilahi türünün en karakteristik özelliğidir.

İlahiler, Allah sevgisini ve tasavvufi aşkı yaygın bir hitapla anlatan dinî şiirlerdir.

2

İkinci dörtlüğün ('Güzel aşık cevrimizi...') tarikat terimlerini analiz etme

'Rıza lokması' ve 'aşık' gibi kavramlar Bektaşi tekkelerindeki adabı simgeler. Dolayısıyla nefes türüne aittir.

Nefesler, Bektaşi şairleri tarafından cem ayinlerinde okunmak üzere yazılan, tarikat inançlarını anlatan şiirlerdir.

3

Üçüncü dörtlüğün ('Çıktım erik dalına...') anlatım üslubunu değerlendirme

Erik dalında üzüm yemek gibi mantıksal olarak tezat oluşturan, mecazi derinlik barındıran bu dörtlük şathiyedir.

Şathiyeler, inançlara karşı lakayt ve alaycı bir üslup taşıyor gibi görünen ama tasavvufi sırları barındıran şiirlerdir.

4

Dördüncü dörtlüğün ('On sekiz bin âlem halk olmadan biz...') felsefesini inceleme

Ruhun bedene girmeden önceki varlığını ve devir teorisini anlattığı için devriye türüne aittir.

Devriyeler, ruhun Allah'tan çıkıp tekrar Allah'a döneceğini konu alan felsefi-tasavvufi nazım türleridir.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve Tematik Özellikleri

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 18Soru →

Aşağıdaki sol sütunda verilen tasavvufi şiir alıntılarını, sağ sütundaki ait oldukları Tekke (dinî-tasavvufî) halk edebiyatı nazım türleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Şiir alıntılarının doğru nazım türleriyle eşleşmesi şu şekildedir: Kıldan köprüyle başlayan dörtlük Şathiye, Cihana gelmedenle başlayan dörtlük Devriye, Güzel aşıkla başlayan dörtlük Nefes, Yalan söylemeyle başlayan dörtlük ise Nutuk ile eşleşir.

Verilen dörtlüklerin içerik, dil, üslup ve tasavvufi temaları incelendiğinde; mizahi üsluba sahip kıldan köprü ile ilgili olan dörtlük şathiye, ruhun devrini anlatan dörtlük devriye, Alevi-Bektashi geleneğindeki rıza ve teslimiyet konulu dörtlük nefes, tarikat adabını öğreten didaktik dörtlük ise nutuk ile tam olarak eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1

İlk dörtlüğün içerik ve üslubunu inceleme

Dörtlükte Tanrı ile şakacı, senli benli bir dille konuşulduğu görülmektedir.

Tasavvuf edebiyatında bu tarz şiirler şathiye olarak adlandırılır. Dolayısıyla ilk dörtlük Şathiye ile eşleşir.

2

İkinci dörtlüğün konusunu belirleme

Dörtlükte ruhun dünyadan önce Hak ile beraber olması ve sonra dünyaya gelmesi (nüzul ve uruc/devir kuramı) işlenmektedir.

Ruhun Allah'tan gelip tekrar Allah'a döneceğini anlatan bu tür şiirlere devriye denir. Dolayısıyla ikinci dörtlük Devriye ile eşleşir.

3

Üçüncü dörtlüğün Alevi-Bektashi geleneğindeki yerini inceleme

Dörtlükte tarikat kuralları, rıza göstermek ve teslimiyet Alevi-Bektashi şairi Pir Sultan Abdal'ın diliyle nefes tarzında söylenmiştir.

Alevi-Bektashi törenlerinde saz eşliğinde söylenen tasavvufi şiirlere nefes denir. Dolayısıyla üçüncü dörtlük Nefes ile eşleşir.

4

Dördüncü dörtlüğün hitap yönünü ve amacını belirleme

Dörtlükte tarikata yeni girenlere ahlak, edep ve yol kuralları öğretilmektedir.

Tarikat adabını öğretmek amacıyla yazılan didaktik tasavvufi şiirlere nutuk denir. Dolayısıyla dördüncü dörtlük Nutuk ile eşleşir.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri

Soru 19Soru →

Aşağıdaki sol sütunda verilen tasavvufi şiir alıntılarını, sağ sütundaki ait oldukları Tekke (dinî-tasavvufî) halk edebiyatı nazım türleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

İlk dörtlük Şathiye ile, ikinci dörtlük Devriye ile, üçüncü dörtlük Nefes ile, dördüncü dörtlük ise Nutuk ile eşleşmektedir.

Verilen dörtlüklerden birincisinde yaratıcı ile senli benli bir dille tasavvufi düşünceler aktarıldığı için şathiye; ikincisinde ruhun katre halinden insana dönüşme devri anlatıldığı için devriye; üçüncüsünde Alevi-Bektaşi neşvesine uygun teslimiyet dile getirildiği için nefes; dördüncüsünde ise tarikata girenlere adap öğretildiği için nutuk nazım türleriyle eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1

Dörtlüklerin içerik ve üslup özelliklerini belirleyin.

Birinci dörtlükte teklifsiz ve şakacı bir dil; ikinci dörtlükte varoluş ve devir aşamaları; üçüncü dörtlükte Alevi-Bektaşi edebiyatına has nefes söyleyişi; dördüncü dörtlükte ise öğretici ve nasihat edici bir anlatım tespit edilir.

Nazım türlerinin belirlenmesinde dil, üslup ve işlenen tema en önemli ölçüttür.

2

Belirlenen özellikleri nazım türü tanımlarıyla eşleştirin.

Belirlenen özellikler doğrultusunda şakacı üslup şathiye, devir kuramı devriye, teslimiyet teması nefes ve tarikat kuralları öğretisi nutuk ile eşleşir.

Her nazım türü kendine özgü konusal sınırlara ve hitap tarzına sahiptir.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve İçerik Özellikleri

Soru 20Soru →

Dinî-tasavvufî Türk edebiyatında her nazım türü, kendine has bir içeriğe ve hitap tarzına sahiptir. Bu şiirler; şairin ilahi aşkı anlatma biçimine, tasavvufi öğretileri aktarma tarzına veya varoluş felsefesine göre sınıflandırılır.

Buna göre, aşağıda verilen şiir bentleri ile ait oldukları Tekke edebiyatı nazım t��rlerinin doğru eşleştirmesini yapınız.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Doğru eşleştirme şu şekildedir:
- 'Cihana gelmeden iz ü nişanım...' dörtlüğü -> Devriye
- 'Bilmek istersen sen seni...' dörtlüğü -> Nutuk
- 'Yeri göğü ins ü cinni yarattın...' dörtlüğü -> Şathiye
- 'Güzel aşık cevrimizi...' dörtlüğü -> Nefes

Doğru eşleştirmede: İlk dörtlükte yer alan ruhun dünyadan önceki varoluşuna dair ifadeler 'Devriye' türünü; ikinci dörtlükte yer alan nefs terbiyesine yönelik didaktik öğütler 'Nutuk' türünü; üçüncü dörtlükte yer alan yaratıcıyla teklifsiz söyleşi havası 'Şathiye' türünü; dördüncü dörtlükte yer alan Bektaşi geleneğine özgü lirik ve tasavvufi hitap ise 'Nefes' türünü karşılar.

Adım Adım Çözüm

1

İlk dörtlüğün ('Cihana gelmeden iz ü nişanım...') ana fikrini ve anahtar kelimelerini inceleyin.

Dörtl��kte ruhun bedenleşmeden önceki hâlinden, arşta Hak ile beraber olmasından bahsedildiği tespit edilir. Bu tema tasavvuftaki 'devir' (Allah'tan gelip Allah'a dönme) kuramıyla ilgilidir ve 'devriye' nazım türüne aittir.

Şiirlerin tematik içeriklerini belirleyerek doğru türle eşleştirmek.

2

İkinci dörtlüğü ('Bilmek istersen sen seni...') üslup ve hitap yönünden değerlendirin.

Dörtlükte doğrudan bir hitap ve öğreticilik (didaktik üslup) söz konusudur; kişiye nefsini bilmesi yönünde yol gösterilmektedir. Bu nitelikler mürşitlerin müridleri eğitmek için yazdığı 'nutuk' türüne uygundur.

Şiirin didaktik ve eğitici yönünü tespit edip türünü belirlemek.

3

Üçüncü dörtlüğün ('Yeri göğü ins ü cinni yarattın...') anlatım tarzını analiz edin.

Yaratıcıya hitaben mizahi, senli benli ve görünüşte alaycı fakat derinde tasavvufi anlamlar barındıran bir söylem olduğu görülür. Bu nitelikler 'şathiye' türünü tanımlar.

Şiirdeki teklifsiz söylemi ve şakacı üslubu analiz ederek şathiyeyi ayırt etmek.

4

Dördüncü dörtlüğü ('Güzel aşık cevrimizi...') Alevi-Bektaşi terimleri ve edası yönünden inceleyin.

Şiirde geçen 'rıza lokması' gibi kavramlar Alevi-Bektaşi tasavvuf anlayışını yansıtır ve törenlerde okunmaya uygun bir lirizme sahiptir. Bu özellikler 'nefes' nazım türüne aittir.

Kavramsal ipuçlarından yola çıkarak Alevi-Bektaşi tekke şiiri türü olan nefesi bulmak.

Anahtar Kavram

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri ve İçerik Özellikleri

Tahmini Süre:2m 0s

Tekke (Dinî-Tasavvufî) Edebiyatı Nazım Türleri

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram