Examkin

Türkiye'nin Yer Şekilleri

848 questions

Question 621Question →

Türkiye'de akarsuların taşıdıkları alüvyonları denizin derinliğinin az olduğu (kıta sahanlığının geniş olduğu) kıyılarda biriktirmesiyle "Delta Ovaları" oluşur. Bu ovalar tarımsal verimliliğin en yüksek olduğu alanlar arasındadır. Buna göre, aşağıdaki ovalardan hangisi bu şekilde oluşan bir delta ovasıdır?

Show answer & explanation

Answer: Çukurova

Answer

Çukurova, Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin Akdeniz'e döküldüğü yerde oluşturduğu Türkiye'nin en büyük ve en verimli delta ovasıdır.
Çukurova, Akdeniz kıyısında Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin getirdiği zengin alüvyonların binlerce yıl boyunca birikmesiyle oluşmuştur. Kıyının sığ olması ve güçlü akıntıların olmaması bu birikmeyi kolaylaştırmış ve Türkiye'nin en geniş delta ovasını ortaya çıkarmıştır.

Step-by-Step Solution

1
Delta ovasının tanımını ve oluşum şartlarını hatırla.
Delta ovaları akarsuların kıyıda biriktirme yapmasıyla oluşur; kıyının sığ olması (kıta sahanlığı genişliği) şarttır.
Soruda verilen tanıma uygun olan oluşum türünü belirlemek için temel coğrafi bilgi gereklidir.
2
Seçeneklerdeki ovaları oluşum kökenlerine göre sınıflandır.
Çukurova: Delta; Konya, Iğdır, Erzincan: Tektonik; Tefenni: Karstik.
Türkiye'deki ovaların coğrafi dağılımı ve jeolojik yapısı farklılık gösterir.
3
Soru kökündeki tanıma (alüvyon birikimi ve kıyı konumu) en uygun olanı seç.
Çukurova seçeneği tanıma tam olarak uymaktadır.
Çukurova kıyıdadır ve akarsu biriktirmesiyle oluşmuştur, diğer seçenekler iç kesimdedir veya farklı kuvvetlerle oluşmuştur.

Key Concept

Türkiye'deki Ovaların Oluşum Tipleri

Hints

1
Delta ovaları her zaman deniz kıyısında bulunur ve bir akarsuyun denize döküldüğü yerde oluşur.
2
Seçenekler arasında Akdeniz kıyısında bulunan ve iki büyük nehrin (Seyhan ve Ceyhan) oluşturduğu ovayı düşünün.
3
Türkiye'nin en büyük delta ovası olan bu yer, Adana ilimiz sınırları içerisindedir.

Practice More

Karadeniz kıyısındaki Bafra ve Çarşamba deltalarının hangi nehirler tarafından oluşturulduğunu inceleyebilirsiniz.

Alternative Method

Harita bilgisi kullanarak; kıyı şeridinde yer almayan seçenekleri (Konya, Iğdır, Erzincan) eleyerek doğru sonuca daha hızlı ulaşılabilir.
Estimated Time:45s
Question 622Question →

Türkiye’de yer altı sularının karstik boşlukları ve kanalları takip ederek yüzeye çıktığı, halk arasında 'gürleyik' olarak da bilinen 'voklüz' (karstik kaynak) suları ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Beslenme havzalarındaki kar erimelerine bağlı olarak debileri ilkbahar aylarında en yüksek seviyeye ulaşır.

Answer

Karstik kaynakların debileri, beslenme havzalarındaki kar erimelerine bağlı olarak ilkbahar aylarında en yüksek seviyeye ulaşır.
Karstik kaynaklar olan voklüzler, beslendikleri yüksek dağlık alanlardaki (özellikle Toros Dağları) kar birikimlerinden etkilenirler. İlkbaharda hava sıcaklığının artmasıyla başlayan yoğun kar erimeleri, yer altına sızan su miktarını artırarak bu kaynakların akım miktarlarını (debilerini) yılın en yüksek seviyesine çıkarır.

Step-by-Step Solution

1
Voklüz (Karstik Kaynak) kavramını tanımlayın.
Voklüz, yer altı sularının karstik kanallar boyunca ilerleyerek yüzeye çıktığı noktadır.
Sorunun temel konusunu belirlemek için tanım gereklidir.
2
Karstik suların kimyasal ve fiziksel özelliklerini analiz edin.
Sular soğuktur ve çözünmüş kireç oranı (sertlik derecesi) çok yüksektir.
Litolojik yapının (kalker, jips vb.) suya etkisini anlamak için.
3
Kaynağın beslenme koşullarını ve rejimini değerlendirin.
Türkiye'deki voklüzler (özellikle Toroslar'da) yağış ve kar erimesiyle beslenir; bu yüzden ilkbaharda debi artar.
Hidrolojik döngü ve iklim etkisini birleştirmek için.

Key Concept

Voklüz (Karstik Kaynak) ve Hidrolojik Karakteristiği

Hints

1
Bu kaynaklar, kalkerli arazilerde suyun yer altındaki boşluklarda birikip yüzeye çıkmasıyla oluşur.
2
Türkiye'deki en büyük örnekleri Toros Dağları'nın eteklerinde bulunur; bu alanlar kışın kar yağışı alan yüksek sahalardır.
3
İlkbahar mevsiminde Türkiye'deki akarsuların ve kaynak sularının çoğunda görülen ortak debi değişim nedenini hatırlayın.

Practice More

Karstik kaynak sularının kireçli yapısının, tarımsal sulama ve sanayi tesisleri üzerindeki etkilerini araştırabilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 623Question →

Türkiye'de karstik aşınım ve birikim şekilleri; litolojik yapı (kayaç cinsi), tabaka kalınlığı, saflık derecesi ve iklim özelliklerine bağlı olarak bölgesel farklılıklar gösterir. Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde yaygın olan 'Jips (Alçı taşı) Karstı' incelendiğinde; bu sahadaki yer şekillerinin Batı Toroslar'daki 'Kalker (Kireç taşı) Karstı'na göre daha küçük ölçekli, sığ ve morfolojik açıdan daha az belirgin olduğu gözlemlenmektedir. Jips karstının bu karakteristik özelliklere sahip olmasında aşağıdakilerden hangisi en belirleyici faktördür?

Show answer & explanation

Answer: Jipsin kimyasal çözünme hızının kalkere göre çok daha yüksek olması nedeniyle şekillerin olgunlaşamadan bozulması

Answer

Jipsin kimyasal çözünme hızının kalkere göre çok daha yüksek olması nedeniyle şekillerin olgunlaşamadan bozulması
Doğru seçenek, jipsin kimyasal doğasına odaklanmaktadır. Jips, kalkere kıyasla suda çok daha kolay ve hızlı iyonlarına ayrışan bir mineraldir. Bu yüksek çözünme hızı, oluşan lapyaların veya dolinlerin kenarlarının hızla eriyerek belirsizleşmesine, mağara tavanlarının hızla çökmesine ve sonuç olarak Batı Toroslar'daki gibi devasa ve 'olgun' polye ovalarının veya derin kanyonların oluşamamasına neden olur. Jips karstı bu yüzden daha 'genç', sığ ve küçük ölçekli şekillerle karakterizedir.

Step-by-Step Solution

1
Litolojik karşılaştırma yapılması
Jips (alçı taşı) ve Kalker (kireç taşı) arasındaki kimyasal direnç farkı belirlenir.
Karstik morfolojide kayacın suya karşı direnci, şekillerin büyüklüğünü ve dayanıklılığını belirler.
2
Çözünme hızının etkisinin analiz edilmesi
Jipsin kalkere göre yaklaşık 10-20 kat daha hızlı çözündüğü tespit edilir.
Hızlı çözünme, yer şekillerinin (lapya, dolin vb.) hızla genişleyip birbirine karışmasına ve büyük ölçekli, belirgin formlar (polye gibi) oluşamadan sahanın kaotik bir yapıya bürünmesine neden olur.
3
Bölgesel morfolojik çıkarım yapılması
Toroslar'daki 'Kalker Karstı'nda devasa polyeler oluşabilirken, Sivas çevresindeki 'Jips Karstı'nda daha küçük ve sığ şekillerin hakim olduğu sonucuna varılır.
Kalkerin nispeten daha yavaş ve kontrollü çözünmesi, yapısal olarak daha stabil ve devasa yer şekillerinin oluşumuna olanak tanır.

Key Concept

Karstlaşma sürecinde litolojik direnç ve çözünme hızı ilişkisi

Hints

1
Jips (alçı taşı) ve kalker (kireç taşı) arasındaki kimyasal çözünme hızı farkını düşünün.
2
Bir şeklin çok hızlı oluşması, onun aynı zamanda çok hızlı bozulacağı ve devasa boyutlara ulaşamayacağı anlamına gelebilir mi?
3
Toroslar'daki kalkerli arazilerde binlerce yılda oluşan bir polye, jipsli arazide kayaç çok hızlı eridiği için stabil kalamaz ve çöker.

Practice More

Jips karstının Türkiye'deki en tipik örneklerinin neden Sivas ve Erzincan çevresinde yoğunlaştığını ve bu durumun tarımsal verimlilik (özellikle su kaybı) üzerindeki etkilerini araştırabilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 624Question →

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda buzulların etkisi diğer dış kuvvetlere oranla oldukça sınırlıdır. Ancak yüksek dağlık alanlarda hem güncel buzullara hem de Pleistosen (Buzul Çağı) dönemine ait buzul izlerine rastlanmaktadır.

Buna göre, Türkiye'deki buzul şekilleri ve dağılışı ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Türkiye'deki vadi buzullarının uzunluğu ve biriktirdikleri morenlerin kalınlığı, İskandinavya gibi yüksek enlemlerdeki buzulların oluşturduğu şekillere göre daha fazladır.

Answer

Türkiye'deki vadi buzullarının uzunluğunun yüksek enlemlere göre daha fazla olduğu ifadesi yanlıştır.
Doğru cevap olan ifade yanlıştır çünkü Türkiye'de vadi buzullarının boyu oldukça kısadır (11-55 km arası). Yüksek enlemlerde (İskandinavya, Kanada, Antarktika) ise buzul vadileri ve fiyordlar yüzlerce kilometre uzunluğa ve binlerce metre buz kalınlığına ulaşabilir. Türkiye'de buzullar sadece küçük dağ buzulları şeklinde temsil edilir.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin matematik konumunu analiz et.
Türkiye orta kuşakta yer aldığı için buzullar sadece 30003000 metrenin üzerindeki yüksek dağlarda etkili olabilir.
Enlem etkisi nedeniyle sıcaklıklar kutup bölgelerine göre çok daha yüksektir.
2
Buzul boyutlarını küresel ölçekte karşılaştır.
İskandinavya veya Alaska gibi yerlerde buzullar deniz seviyesine kadar iner ve yüzlerce kilometre uzunluğunda vadiler oluşturur. Türkiye'de ise buzul vadileri birkaç kilometreyi geçmez.
Yüksek enlemlerde buzullar 'örtü buzulu' niteliğindeyken Türkiye'de 'dağ buzulu' niteliğindedir.
3
Yanlış olan seçeneği belirle.
Buzul vadilerinin boyunun ve moren kalınlığının Türkiye'de daha fazla olduğunu iddia eden seçenek hatalıdır.
Buzullaşma şiddeti kutuplara yakın bölgelerde her zaman daha fazladır.

Key Concept

Buzullaşma Şiddeti ve Enlem İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin dünya üzerindeki konumunu (orta kuşak) ve bu konumun sıcaklık üzerindeki etkisini düşünün.
2
Buzul vadilerinin boyu, buzulun ne kadar güçlü olduğu ve ne kadar uzağa ilerleyebildiği ile ilgilidir.
3
Kutuplara yakın yerlerde buzullar deniz seviyesine kadar ulaşırken, Türkiye'de neden sadece yüksek zirvelere hapsolmuştur?

Practice More

Türkiye'de güncel buzulların bulunduğu dağları (Kaçkar, Cilo, Ağrı, Erciyes) harita üzerinde çalışarak hangilerinin sadece 'iz' taşıdığını (Uludağ vb.) ayırt edin.

Alternative Method

Mantıksal eleme: A, B, C ve E şıkları Türkiye'nin bilinen temel coğrafi gerçeklerini (orta kuşak, kuzeye gidildikçe sınırın alçalması, Uludağ örneği) yansıtırken, D şıkkı Türkiye'yi kutup bölgelerinden daha 'buzul zengini' gibi göstererek mantığa aykırı bir karşılaştırma yapmaktadır.
Estimated Time:2m 0s
Question 625Question →

Türkiye'de karstik arazilerin yaygın olduğu bölgelerde, yüzey sularının yer altına sızmasını sağlayan veya yer altı sularının tekrar yüzeye çıkmasına olanak tanıyan, halk arasında 'su yutan' veya 'su çıkan' olarak da adlandırılan karstik şekil aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Düden

Answer

Düden (su yutan veya su çıkan)
Düden, karstik bölgelerde yer üstü sularının yer altına sızdığı (su yutan) veya yer altı sularının yüzeye çıktığı (su çıkan) doğal delik ve kanallardır. Yer altı akarsu sistemlerinin yüzeyle olan bağlantısını sağlar ve genellikle derin kuyular veya geniş ağızlı kanallar şeklinde görülürler.

Step-by-Step Solution

1
Karstik bölgelerdeki yer altı ve yer üstü su döngüsünü analiz etme.
Yüzeydeki suyun bir delikten kaybolduğu (ponor) ve bir yerden çıktığı (voklüz) tespit edildi.
Soruda yer altı ve yer üstü suları arasındaki fiziksel bağlantı noktası sorulmaktadır.
2
Yerel terimlerin ve bilimsel isimlerin eşleştirilmesi.
'Su yutan' ve 'su çıkan' terimleri bilimsel olarak 'Düden' kavramına karşılık gelir.
Halk arasındaki yaygın isimlendirme, teknik terimi netleştirmek için bir ipucudur.

Key Concept

Karstik Aşınım Şekilleri ve Yer Altı Drenajı

Hints

1
Soruda yüzey suyu ile yer altı suyu arasındaki bağlantıyı sağlayan 'kanal' yapısına odaklanın.
2
Bu şekle özellikle Toros Dağları'nda akarsuların birden kaybolduğu yerlerde çok sık rastlanır.

Practice More

Karstik aşınım şekillerini küçükten büyüğe (Lapya-Dolin-Uvala-Polye) sıralayarak büyüklük farklarını tekrar edin.
Estimated Time:45s
Question 626Question →

Türkiye'deki platoların büyük bir bölümü, 3.3. jeolojik zamanın sonu ile 4.4. jeolojik zamanın başındaki epirojenik yükselmelere bağlı olarak ortalama 10001000 metrenin üzerinde yer alan geniş düzlüklerdir. Ancak Marmara Bölgesi'nde bulunan bir plato sahası, deniz seviyesine yakın yükseltisi (150−200150-200 m) ve "aşınım düzlüğü" (peneplen) özelliği taşımasıyla bu genel genellemenin dışında kalmaktadır. Aynı zamanda bu saha, Türkiye'de sanayi, ticaret ve ulaşımın en yoğun olduğu bölgedir.

Bu özelliklere sahip olan plato aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Çatalca - Kocaeli Platosu

Answer

Çatalca - Kocaeli Platosu, Türkiye'nin aşınım düzlüğü niteliğindeki en alçak platosudur ve sanayi/ulaşım faaliyetlerinin merkezidir.
Çatalca - Kocaeli Platosu, Türkiye'deki diğer platoların aksine epirojenik yükselmeden ziyade dış kuvvetlerin uzun süreli aşındırması sonucu oluşmuş bir 'peneplen' alanıdır. Ortalama yükseltisi 150−200150-200 metre civarında olup Türkiye'nin en alçak platosudur. İstanbul ve Kocaeli gibi sanayi devlerini barındırdığı için ekonomik önemi en yüksek olan plato sahamızdır.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'deki platoların genel yükselti karakterini değerlendirme.
Türkiye'de platolar genellikle epirojeneze bağlı olarak yüksekte (10001000 m üzeri) bulunur.
Soruda verilen genellemenin istisnasını bulmak için standart özellikleri bilmek gerekir.
2
Verilen özel şartları (alçak yükselti, aşınım düzlüğü, yoğun sanayi) analiz etme.
İstenen kriterler Marmara Bölgesi'ndeki ekonomik ve fiziki şartlara işaret etmektedir.
Aşınım düzlüğü (peneplen) terimi Türkiye'de doğrudan Çatalca-Kocaeli sahası ile özdeşleşmiştir.
3
Seçeneklerdeki platoların oluşum ve ekonomik özelliklerini kıyaslama.
Çatalca - Kocaeli Platosu tüm kriterleri (alçaklık, peneplen, sanayi merkezi olma) karşılamaktadır.
Diğer seçeneklerdeki platolar (Haymana, Erzurum-Kars, Taşeli, Yazılıkaya) daha yüksek rakımlı ve farklı oluşum kökenlerine sahiptir.

Key Concept

Platoların Oluşum Tipleri ve Aşınım Düzlüğü (Peneplen)

Hints

1
Genellikle sanayi ve ticaret denilince akla gelen Marmara Bölgesi'ni düşünün.
2
Türkiye'nin en alçak platosu hangisidir? Yükseltisi bir ovanınkine çok yakındır.
3
Coğrafya derslerinde 'peneplen' (yontukdüz) dendiğinde örnek verilen tek büyük plato alanıdır.

Practice More

Diğer plato türlerini (Karstik, Lav, Tabaka Düzlüğü) ve bunların harita üzerindeki yerlerini tekrar etmek faydalı olacaktır.

Alternative Method

Platoların yükseltisi batıdan doğuya artar kuralını düşünerek, en batıda ve deniz kıyısında olan seçeneği işaretleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 627Question →

Türkiye'nin kıyı kuşağında yer alan sıradağlar genellikle denizel hava kütlelerinin iç kesimlere sokulmasını engelleyen ve kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı zorlaştıran birer 'engel' niteliği taşır. Ancak bu kuşak üzerindeki bazı dağ kütleleri, jeomorfolojik gelişim süreçleri neticesinde ortalama yükseltilerinin az olması ve kıyı çizgisinden daha geride konumlanmasıyla bu genellemeden ayrılır. Bu durum, söz konusu alanlarda hinterlandın (art bölge) genişlemesine ve ulaşım ağlarının daha kolay tesis edilmesine olanak sağlamıştır.

Bu morfolojik özellikleri sayesinde bulunduğu ilin Karadeniz'in en gelişmiş ticaret ve ulaşım merkezi olmasına doğrudan katkı sağlayan dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Canik Dağları

Answer

Canik Dağları, ortalama yükseltisinin az olması ve kıyının gerisinde konumlanmasıyla hinterlandın genişlemesini sağlayan temel unsurdur.
Doğru yanıt olan dağ sırası, Orta Karadeniz bölümünde yer alan Canik Dağları'dır. Bu dağlar, Karadeniz kıyı kuşağındaki diğer sıradağların aksine ortalama 15001500 metre gibi düşük bir yükseltiye sahiptir ve kıyı çizgisinden itibaren oldukça geride (güneyde) konumlanmıştır. Bu jeomorfik özellikler, Samsun limanının iç kesimlerle (İç Anadolu) demir yolu ve kara yolu bağının çok daha kolay kurulmasını, nemli hava kütlelerinin daha içeriye sokulmasını ve dolayısıyla hinterlandın bölgedeki diğer şehirlere göre çok daha geniş olmasını sağlamıştır.

Step-by-Step Solution

1
Kıyıya paralel uzanan dağ kuşakları belirlenmelidir.
Karadeniz ve Akdeniz'deki tüm seçenekler (Canik, Küre, Giresun, Nur) ve Ege'deki istisna olan Menteşe Dağları kıyıya paraleldir.
Soruda verilen 'kıyıya paralel olma' ortak bir özelliktir.
2
Dağların yükselti ve kıyıya uzaklık analizi yapılmalıdır.
Küre ve Giresun dağları 2000-3000 metreyi aşan yüksekliğe sahipken ve kıyıya çok yakınken; Canik Dağları yaklaşık 1500 metre civarındadır ve kıyıdan 100-150 km içeridedir.
Yükselti ve mesafe, denizel etkinin içe girmesini ve ulaşım maliyetini belirler.
3
Fiziki özelliklerin ekonomik sonuçları değerlendirilmelidir.
Canik Dağları'nın bu yapısı Samsun'un geniş bir art bölgeye sahip olmasını, Yeşilırmak ve Kızılırmak deltalarının büyümesini ve demir yolu ağının iç kesimlere kolayca ulaşmasını sağlamıştır.
Hinterland genişliği doğrudan dağların morfolojik yapısına bağlıdır.

Key Concept

Dağların morfolojik yapısının (yükselti ve konum) ulaşım ve hinterland üzerindeki etkisi.

Hints

1
Karadeniz'in üç bölümünden hangisinde dağlar daha alçak ve iç kısımdadır?
2
Samsun limanının gelişmesinde en büyük pay sahibi olan doğal faktörü düşünün.
3
Orta Karadeniz bölümünde yer alan ve delta ovalarının (Bafra, Çarşamba) oluşumunu da kolaylaştıran dağ kütlesini hatırlayın.

Practice More

Türkiye'deki dağların uzanış yönünün demir yolu maliyetlerine etkisini inceleyen soruları çözebilirsiniz.

Alternative Method

Bölüm bazlı eleme yöntemi kullanılabilir: Batı ve Doğu Karadeniz dağları sarp ve engelleyici iken, Orta Karadeniz dağları (Canik) her zaman ulaşım ve hinterland kolaylığı ile bilinir.
Estimated Time:1m 30s
Question 628Question →

Coğrafya öğretmeni, Türkiye'nin yer şekilleri konusunu işlerken öğrencilerine platolarla ilgili şu bilgileri vermiştir:

'Türkiye'de geniş alan kaplayan bazı platolar, geçmiş jeolojik dönemlerde deniz veya göl tabanlarında birikmiş olan tortul tabakaların toptan yükselmesi ve sonrasında akarsular tarafından derin bir şekilde yarılmasıyla oluşmuştur. Yüzeyleri genellikle yatay uzanışlı tabakalardan meydana gelen bu alanlara tabaka düzlüğü platoları denir ve ülkemizin iç kesimlerinde oldukça geniş yer tutarlar.'

Öğretmenin özelliklerini anlattığı bu plato türüne, aşağıdakilerden hangisi örnek olarak gösterilemez?

Show answer & explanation

Answer: Teke Platosu

Answer

Teke Platosu, yatay duruşlu tortul tabakalardan değil, kolay eriyebilen karstik kayaçlardan oluştuğu için doğru cevaptır.
Teke Platosu, kireç taşı (kalker) gibi kolay çözünebilen kayaçların yaygın olduğu Akdeniz Bölgesi'nde yer alır. Bu nedenle oluşum kökeni bakımından 'karstik plato' sınıfına girer. Metinde özellikleri verilen ve genellikle ülkemizin iç kesimlerinde yaygın olan 'yatay duruşlu (tabaka düzlüğü)' platolara örnek olarak gösterilemez.

Step-by-Step Solution

1
Metinde özellikleri verilen plato oluşum türünü belirle.
Metinde 'tortul tabakaların yükselmesi ve akarsularca yarılması' ifadeleriyle 'yatay duruşlu (tabaka düzlüğü) platolar' tanımlanmaktadır.
Sorunun bizden ne tür bir platoya örnek istemediğini anlamak için tanımı çözümlemek gerekir.
2
Seçeneklerdeki platoların oluşum kökenlerini sınıflandır.
Haymana, Uzunyayla, Bozok ve Yazılıkaya platoları tabaka düzlüğü (yatay duruşlu) platolardır. Teke Platosu ise karstik oluşumludur.
Öncülde verilen tanıma uymayan farklı oluşum kökenine sahip platoyu tespit etmek için sınıflandırma yapılmalıdır.
3
Farklı grupta yer alan platoyu seç.
Teke Platosu tabaka düzlüğü grubuna girmez.
Soru kökü 'örnek olarak gösterilemez' şeklinde olumsuz bir ifade içermektedir.

Key Concept

Türkiye'deki platoların oluşum kökenlerine (tabaka düzlüğü, karstik, volkanik, aşınım) göre sınıflandırılması.

Hints

1
Metinde bahsedilen oluşum türü 'Yatay Duruşlu (Tabaka Düzlüğü)' platolarıdır. Türkiye'de en yaygın görülen plato türü budur.
2
Seçeneklerdeki platolardan dördü yatay duruşlu tortul araziler üzerinde yer alırken, biri eriyebilen kayaçlardan oluşan 'Karstik' bir platodur.
3
Akdeniz Bölgesi'nde yer alan ve haritada Antalya Körfezi'nin batısında kalan plato, kireç taşı arazisi nedeniyle oluşmuş karstik bir platodur.

Practice More

Türkiye'nin haritası üzerinde volkanik oluşumlu (lav örtüsü) platoları (Erzurum-Kars, Ardahan) çalışarak plato türleri bilginizi pekiştirebilirsiniz.

Alternative Method

Platoları bölgelerine göre eşleştirerek de farklı olanı bulabilirsiniz. Haymana, Bozok, Uzunyayla ve Yazılıkaya karasal iklimin ve bozkır örtüsünün etkili olduğu iç kesim platolarıdır. Teke ise Akdeniz kıyı kuşağında, kalkerli arazide yer alır.
Estimated Time:1m 0s
Question 629Question →

Türkiye'nin jeolojik ve jeomorfolojik yapısı incelendiğinde, ovaların büyük bir kısmının fay hatlarına bağlı tektonik çöküntü alanlarında oluştuğu görülür. Ancak Doğu Anadolu Bölgesi'nde olduğu gibi bazı alanlarda, volkanizma faaliyetleri sonucunda yüzeye çıkan lavların akarsu vadilerinin önünü kapatmasıyla 'lav seti' kökenli ovalar da meydana gelmiştir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi oluşumunda bu tür volkanik süreçlerin doğrudan etkili olduğu ovalardan biridir?

Show answer & explanation

Answer: Malazgirt Ovası

Answer

Malazgirt Ovası, oluşumunda volkanik faaliyetler sonucu ortaya çıkan lavların vadileri kapatmasının etkili olduğu bir lav seti ovasıdır.
Malazgirt Ovası, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki yaygın volkanizmanın bir sonucu olarak, lavların akarsu vadilerini tıkaması ve geride kalan düzlüklerin alüvyonla dolmasıyla oluşan 'lav seti' kökenli bir ovadır. Bu tür ovalar Türkiye'de en çok volkanik arazilerin yoğun olduğu Doğu Anadolu'da görülür.

Step-by-Step Solution

1
Oluşum kökenini belirleme
Soruda 'lav seti' (volkanik) kökenli bir ova aranmaktadır.
Türkiye'deki ovalar tektonik, karstik, delta ve volkanik (lav seti) gibi farklı kökenlere sahip olabilir.
2
Seçeneklerdeki ovaları sınıflama
Erzincan ve Iğdır (Tektonik), Muğla (Karstik), Bafra (Delta), Malazgirt (Volkanik/Lav seti).
Her ovanın jeolojik yapı ve dış kuvvet etkisine göre farklı bir oluşum hikayesi vardır.
3
Bölgesel ve yapısal kontrol
Doğu Anadolu'da yaygın olan volkanik faaliyetlerin Malazgirt, Çaldıran ve Muradiye gibi ovaların oluşumunda etkili olduğu sonucuna varılır.
Doğu Anadolu, Türkiye'de volkanik set oluşumlarının (hem göl hem ova) en yoğun görüldüğü bölgedir.

Key Concept

Lav Seti (Volkanik) Ovalar

Hints

1
Bu tür ovalar en çok volkanik faaliyetlerin yoğun olduğu Doğu Anadolu Bölgesi'nde bulunur.
2
Soruda istenen ova tipi, lavların bir set oluşturarak vadinin önünü kapatmasıyla oluşur. Malazgirt ve Çaldıran bu tipin en bilinen örnekleridir.

Practice More

Volkanik set gölleri (Nazik, Haçlı, Erçek vb.) ile bu ovaların dağılışının paralelliğini inceleyiniz.

Alternative Method

Eğer ovanın ismini hatırlayamıyorsanız, seçeneklerdeki diğer ovaların (Bafra-Delta, Muğla-Karstik gibi) kesin oluşum tiplerini eleyerek doğru sonuca ulaşabilirsiniz.
Estimated Time:50s
Question 630Question →

Türkiye'de yer şekillerinin gelişim sürecinde erozyon ve heyelan olayları sıklıkla birbirine karıştırılsa da oluşum mekanizmaları ve önleyici faaliyetlere verdikleri tepkiler bakımından temel farklılıklar gösterir. Özellikle eğimli ve killi tabakaların bulunduğu alanlarda yapılan bazı müdahaleler, beklenen faydanın aksine sonuçlar doğurabilmektedir.

Buna göre, dik bir yamaçta gerçekleştirilen yoğun ağaçlandırma faaliyetinin erozyon ve heyelan süreçleri üzerindeki etkisiyle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Yüzeydeki toprağın süpürülmesini (erozyon) kökleri yardımıyla büyük oranda engellerken; yağış sularının yer altına sızmasını kolaylaştırıp toprağı ağırlaştırarak derin kütle hareketlerini (heyelan) tetikleyebilir.

Answer

Yoğun ağaçlandırma faaliyeti yüzeydeki erozyonu engellerken, toprağın su sızdırma kapasitesini ve toplam kütle ağırlığını artırarak heyelan riskini tetikleyebilir.
Doğru seçenek, erozyon ve heyelan olaylarının doğasını doğru bir şekilde ayırt eder. Ağaçlar, yüzey akışını engelleyerek toprağın üst kısmının taşınmasını (erozyon) durdurur. Ancak aynı ağaçlar, yağış sularının toprağa süzülmesini artırarak (sızma) alt kısımdaki killi tabakaların kayganlaşmasına ve yamacın toplam ağırlığının artmasına neden olarak heyelan riskini tetikleyebilir.

Step-by-Step Solution

1
Erozyon ve heyelan arasındaki mekanik farkı belirle.
Erozyon toprağın yüzeyden süpürülmesidir (yüzeysel), heyelan ise toprağın tabaka halinde kütlece kaymasıdır (derin).
Sorunun kökünde bu iki olayın müdahalelere verdiği farklı tepkiler sorulmaktadır.
2
Bitki örtüsünün erozyon üzerindeki etkisini değerlendir.
Bitki örtüsü rüzgar ve suyun hızını keser, kökler toprağı tutar; dolayısıyla erozyonu azaltır.
Erozyonun temel çözümü bitki örtüsüdür.
3
Bitki örtüsünün heyelan üzerindeki etkisini killi tabaka ve eğim bağlamında analiz et.
Ağaçlar toprağı gevşeterek suyun derinlere sızmasını kolaylaştırır, killi tabaka suyu emince kayganlaşır. Ayrıca ağaçların ağırlığı yamaca ek yük bindirir.
Heyelanı tetikleyen ana faktörler olan su içeriği ve ağırlık, ağaçlandırma ile bazen olumsuz etkilenebilir.
4
Sonuçları birleştirerek doğru çıkarımı yap.
Ağaçlandırma erozyon için çözümken, heyelan için her zaman çözüm değildir, hatta risk artırıcı olabilir.
Mekanizmaların farklılığı bu paradoksal sonucu doğurur.

Key Concept

Erozyon (yüzeysel aşınım) ve Heyelan (kütle hareketi) arasındaki mekanizma farkı ve bitki örtüsünün bu süreçlerdeki çift yönlü etkisi.

Hints

1
Erozyon toprağın sadece üst kısmının süpürülmesidir, heyelan ise çok daha derin bir kütle hareketidir.
2
Ağaçların kökleri toprağı tutar ama aynı zamanda toprağın su emmesini de kolaylaştırır. Killi toprak su emince ne olur?
3
Ağaçlandırma erozyonu kesin çözer ancak heyelan olan dik yamaçlarda ağaçların ağırlığı yamaca binen yükü artırabilir.

Practice More

Heyelanı önlemek için ağaçlandırmadan ziyade istinat duvarı, drenaj kanalları ve eğim basamaklandırma (taraçalama) gibi mühendislik yöntemlerinin neden daha etkili olduğunu araştırabilirsiniz.

Alternative Method

Olayı ölçek farkıyla düşünebilirsiniz: Erozyon mikroskobik/yüzeysel bir taşınma iken, heyelan makroskobik/bütünsel bir yer değiştirmedir. Bitki örtüsü küçük parçaları (erozyon) tutabilir ama devasa kütleleri (heyelan) her zaman tutamaz.
Estimated Time:2m 0s
Question 631Question →

Türkiye arazisinin büyük bir bölümü III.III. (Tersiyer) ve IV.IV. (Kuvaterner) jeolojik zamanlarda şekillendiği için "genç oluşumlu" bir yapıya sahiptir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin genç bir jeolojik yapıya sahip olduğunun bir kanıtı olarak gösterilemez?

Show answer & explanation

Answer: Zonguldak ve çevresinde zengin taş kömürü yataklarının bulunması

Answer

Zonguldak ve çevresinde taş kömürü yataklarının bulunması Türkiye'nin genç oluşumlu olduğunun bir kanıtı değildir; çünkü taş kömürü çok daha eski olan I.I. Jeolojik Zaman'da oluşmuştur.
Doğru yanıt olan taş kömürü yataklarının varlığı, Türkiye'nin genç oluşumlu olduğunun değil, arazinin bazı kısımlarının I.I. Jeolojik Zaman (Paleozoik) gibi çok eski dönemlerde oluştuğunun kanıtıdır. Türkiye'nin genel karakteri olan 'genç oluşum' kavramı III.III. ve IV.IV. zaman olaylarını (linyit, depremler, yüksek yükselti, jeotermal enerji) kapsar.

Step-by-Step Solution

1
Genç arazi kavramını tanımlamak
Türkiye'nin ana şeklini aldığı III.III. ve IV.IV. jeolojik zamanlara ait özellikler aranmalıdır.
Genç oluşumlu araziler yakın dönemde şekillenen, yükseltisi fazla ve tektonik olarak aktif alanlardır.
2
Seçeneklerdeki olayları jeolojik zamanlarla eşleştirmek
Taş kömürü haricindeki tüm maddelerin III.III. veya IV.IV. zamanda gerçekleştiğini saptamak.
Yüksek rakım, linyit yatakları, jeotermal kaynaklar ve akarsuların denge profiline ulaşmaması genç arazilerin karakteristiğidir.
3
Taş kömürü oluşum zamanını belirlemek
Taş kömürünün I.I. Jeolojik Zaman'a (Paleozoik) ait olduğu sonucuna varmak.
Taş kömürü yaşlı ve oturmuş arazilerin simgesidir, genç oluşumun kanıtı olamaz.

Key Concept

Türkiye'nin Jeolojik Zamanlara Göre Oluşumu ve Genç Arazi Kanıtları

Hints

1
Türkiye'nin 'genç' olduğunu kanıtlayan özellikler genellikle yakın zamanlı (III. ve IV. zaman) olaylarıdır.
2
Madenlerin oluşum zamanlarını düşünün; hangisi çok daha eski bir jeolojik devirde, yani I. Zaman'da oluşmuştur?
3
Linyit ve Taş kömürü arasındaki farka odaklanın. Taş kömürü Paleozoik (I. Zaman) döneminde bitki kalıntılarının sertleşmesiyle oluşmuştur.

Practice More

Türkiye'deki Masif arazileri (Yıldız Dağları, Menteşe, Kırşehir vb.) inceleyerek bu yaşlı kütlelerin deprem riski ile ilişkisini araştırabilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 632Question →

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde etki alanı en dar olan buzullar, hem mutlak konum (enlem) hem de özel konum (yükselti) özelliklerine bağlı olarak belirli sahalarda şekillendirici olmuştur. Pleistosen (Buzul Çağı) dönemindeki buzullaşmanın günümüzdeki izleri ve dağılışı incelendiğinde, Türkiye'nin yer şekilleri üzerindeki buzul etkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Yıldız Dağları, Canik Dağları ve Aydın Dağları gibi kütlelerin zirvelerinde, Pleistosen döneminde dahi yükseltileri buzul alt sınırının altında kaldığı için buzul aşınım şekillerine rastlanmaz.

Answer

Yıldız, Canik ve Aydın Dağları gibi yükseltisi az olan kütlelerde buzul şekillerine rastlanmaması
Doğru olan ifade, Yıldız, Canik ve Aydın Dağları gibi yükseltisi nispeten az olan dağlarda buzul şekillerine rastlanmadığı bilgisidir. Türkiye'de dördüncü zamanda dahi buzullar 22002200 metrenin altına inmediği için, bu yükseltinin altındaki dağlarda aşınım veya biriktirme izi oluşmamıştır.

Step-by-Step Solution

1
Buzullaşma sınırının belirlenmesi
Türkiye'de Pleistosen döneminde buzullaşma sınırı yaklaşık 22002200 metreye kadar inmiştir.
Bir dağda buzul izi görülebilmesi için o dağın bu sınırın üzerinde bir yükseltiye sahip olması gerekir.
2
Dağların yükseltilerinin analiz edilmesi
Yıldız Dağları (∼1000\sim 1000 m), Canik Dağları (∼1500\sim 1500 m) ve Aydın Dağları (∼1800\sim 1800 m) gibi kütleler bu sınırın altındadır.
Yükseltisi 22002200 metrenin altında kalan dağlarda ne güncel ne de geçmişe ait buzul şekilleri oluşamaz.
3
Mutlak ve özel konum ayrımının yapılması
Türkiye'de buzulların varlığı yükselti (özel konum), sınırının değişimi ise enlem (matematik konum) ile ilgilidir.
Türkiye'nin matematik konumu buzulların deniz seviyesine inmesini engeller; bu yüzden buzullar sadece 'özel konum' (yüksek dağlar) sayesinde var olabilir.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Yükselti Eşiği

Hints

1
Türkiye'nin matematik konumu gereği buzullar deniz seviyesine kadar inebilir mi?
2
Bir dağda buzul izi görülebilmesi için o dağın zirvesinin en az 22002200-25002500 metre civarında olması gerektiğini hatırlayın.
3
Uludağ'da sirk gölleri vardır ama üzerinde erimeyen devasa bir buzul kütlesi (güncel buzul) yoktur; Marmara'daki dağların hiçbiri güncel buzul barındıracak kadar yüksek değildir.

Practice More

Türkiye'deki güncel buzulların hangi dağlarda (Cilo, Kaçkar, Ağrı, Erciyes vb.) toplandığını harita üzerinde incelemek konuyu pekiştirir.
Estimated Time:2m 0s
Question 633Question →

Kıyı açıklarında yer alan bir adanın, dalga ve akıntıların taşıdığı malzemelerin (kıyı kordonu) birikmesiyle ana karaya bağlanması sonucunda oluşan yer şekillerine "tombolo" adı verilir. Bu yer şekilleri halk arasında "saplı ada" olarak da bilinmektedir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de tombolo oluşumuna verilebilecek en karakteristik örnektir?

Show answer & explanation

Answer: Kapıdağ Yarımadası

Answer

Türkiye'de tombolo oluşumunun en karakteristik örneği Kapıdağ Yarımadası'dır.
Doğru yanıt olan Kapıdağ Yarımadası, Marmara Denizi'nde eskiden bir ada iken dalga biriktirmesiyle oluşan iki kıyı kordonu sayesinde ana karaya (Erdek) bağlanmış ve Türkiye'nin en karakteristik tombolo örneği haline gelmiştir.

Step-by-Step Solution

1
Tombolo kavramının tanımını hatırla.
Tombolo (saplı ada), bir adanın kıyı kordonuyla karaya bağlanmasıdır.
Sorunun kökünde verilen tanımı somut bir örnekle eşleştirmek gerekir.
2
Türkiye'deki başlıca tombolo örneklerini gözden geçir.
En bilinen örnekler Kapıdağ Yarımadası (Marmara) ve İnceburun (Sinop) tombololarıdır.
Teorik bilgiyi Türkiye coğrafyası üzerindeki konumlara uygulamak çözüm için gereklidir.
3
Seçeneklerdeki yer şekillerini sınıfla.
Çukurova ve Bafra delta; Taşeli plato; Gelibolu ise tektonik kökenli bir yarımadadır.
Yanlış seçenekleri eleyerek doğru sonuca ulaşılır.

Key Concept

Tombolo (Saplı Ada) Oluşumu

Hints

1
Yer şeklinin diğer adı 'Saplı Ada'dır; yani bir ada kıyıya 'sap' gibi bir bağ ile bağlanmıştır.
2
Bu oluşum Türkiye'de özellikle Marmara Denizi'nin güney kıyılarında ve Sinop'ta (İnceburun) görülür.
3
Erdek ilçesinin de üzerinde bulunduğu, Marmara Denizi'ne uzanan yuvarlak biçimli yarımadayı hatırlayın.

Practice More

Sinop'taki İnceburun oluşumunun Kapıdağ ile olan benzerliklerini araştırarak tombolo konusunu pekiştirebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 634Question →

Türkiye'de dağların kıyı çizgisine dik uzandığı bölgelerde, yer kabuğu hareketleri sonucunda oluşan çöküntü alanları (grabenler) hem verimli tarım arazileri oluşturur hem de denizel iklim etkisinin iç kesimlere sokulmasına olanak sağlayan doğal koridorlar görevi görürler.

Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi bu jeolojik ve jeomorfolojik yapıya (horst-graben sistemi) bağlı olarak oluşmuş ovalardan biri değildir?

Show answer & explanation

Answer: Çukurova

Answer

Çukurova, oluşum kökeni bakımından bir graben (tektonik çöküntü) ovası değil, Türkiye'nin en büyük delta ovasıdır.
Çukurova, Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin getirdiği alüvyonlarla oluşmuş bir delta ovasıdır. Soruda belirtilen 'graben' (tektonik çöküntü) ve 'denizel etkinin iç kesimlere girmesi' özellikleri, dağların kıyıya dik uzandığı Ege Bölgesi'ndeki Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes ovaları için geçerlidir.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerdeki ovaların coğrafi bölgelerini ve jeolojik yapılarını belirleyin.
Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovaları Ege Bölgesi'ndedir; Çukurova ise Akdeniz Bölgesi'ndedir.
Ovaların yerini tespit etmek, bölgedeki hakim yer şekli oluşum mekanizmasını anlamaya yardımcı olur.
2
Ege Bölgesi'ndeki ovaların oluşum mekanizmasını (Horst-Graben) analiz edin.
Bu ovalar, yan basınçlarla kırılan yer kabuğunun çöken kısımları (grabenler) üzerinde yer alır ve denize dik uzanırlar.
Soru kökündeki graben ve denizel etki vurgusu, doğrudan Batı Anadolu'daki kırıklı yapıyı işaret etmektedir.
3
Çukurova'nın oluşum özelliklerini diğerleriyle karşılaştırın.
Çukurova, tektonik bir çöküntüden ziyade akarsu biriktirmesi (alüvyon) ile oluşmuş bir delta ovasıdır.
Oluşum kökeni (delta vs tektonik) ayrımı, sorunun doğru yanıtını belirler.

Key Concept

Türkiye'deki ovalar oluşumlarına göre tektonik (graben), delta ve karstik ovalar olarak ayrılır. Ege'deki graben ovaları denizel iklimin iç kesimlere girmesini sağlar.

Hints

1
Ege Bölgesi'ndeki 'dağların kıyıya dik uzanması' ifadesine odaklanın.
2
Seçeneklerdeki dört ova Ege Bölgesi'nin graben hatlarıdır; beşincisi ise Akdeniz'de bir biriktirme şeklidir.
3
Hangi ovanın akarsuların denizi doldurmasıyla (delta) oluştuğunu hatırlayın.

Practice More

Diğer önemli delta ovaları (Bafra, Çarşamba, Silifke) ile tektonik ovaların farklarını çalışmak konuyu pekiştirecektir.

Alternative Method

Harita bilgisini kullanarak ovaları bölgelerine göre ayırın. Dört ovanın Ege'de, birinin ise Akdeniz'de olduğunu görmek, oluşum farkını bulmanızı kolaylaştıracaktır.
Estimated Time:45s
Question 635Question →

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirme gücünün özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde diğer bölgelere göre daha yüksek olması, bu bölgelerin hangi özelliğiyle en fazla ilişkilidir?

Show answer & explanation

Answer: Bitki örtüsünün cılız ve iklimin kurak olması

Answer

Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici etkisinin en fazla olduğu yerlerin temel özelliği bitki örtüsünün cılız ve iklimin kurak olmasıdır.
Rüzgârın yer şekillerini biçimlendirmesi için (erozyon ve biriktirme) toprağı koruyacak bir bitki örtüsünün bulunmaması ve zeminin kuru olması şarttır. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu, step (bozkır) bitki örtüsü ve kurak iklimiyle rüzgârın en serbest hareket ettiği ve en çok şekillendirme yaptığı bölgelerimizdir.

Step-by-Step Solution

1
Rüzgârın şekillendirme yapabilmesi için gerekli şartları belirle.
Rüzgârın bir yeri aşındırabilmesi veya malzeme biriktirebilmesi için arazinin çıplak (bitkisiz) ve tanelerin serbest (kurak) olması gerekir.
Bitki örtüsü kökleriyle toprağı tutar ve rüzgâr hızını keser.
2
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun özelliklerini değerlendir.
Bu bölgeler Türkiye'nin en az yağış alan, kuraklığın en şiddetli olduğu ve bitki örtüsünün (bozkır) en zayıf olduğu yerlerdir.
İklim şartları yer şekillerini oluşturan dış kuvvetlerin gücünü belirler.

Key Concept

Rüzgârların yer şekillendirici etkisi için temel şart kuraklık ve bitki örtüsü yoksunluğudur.

Hints

1
Rüzgârın bir toz bulutunu kaldırabilmesi için o yerin sulak mı yoksa kurak mı olması gerektiğini düşünün.
2
Ormanlık alanlarda rüzgâr hızının azaldığını, bozkırlarda ise rüzgârın daha rahat estiğini hatırlayın.

Practice More

İç Anadolu'da rüzgâr aşındırması sonucu oluşan 'Mantarkaya' ve 'Tafoni' gibi şekilleri inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 636Question →

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşum sürecinde erozyon ve heyelan olayları, farklı mekanizmalarla işleyen ve doğada farklı sonuçlar doğuran iki önemli süreçtir. Erozyon toprağın verimli üst kısmının dış kuvvetlerle taşınması iken, heyelan büyük toprak kütlelerinin bir yamaç boyunca aniden yer değiştirmesidir. Buna göre, erozyon ve heyelan olayları arasındaki temel farklarla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Erozyon, bitki örtüsünün zayıf olduğu alanlarda toprağın üst tabakasının yavaşça süpürülmesi iken; heyelan, eğim ve aşırı yağışın etkisiyle toprağın kütle halinde kaymasıdır.

Answer

Erozyon, bitki örtüsünün zayıf olduğu alanlarda toprağın üst tabakasının yavaşça süpürülmesi iken; heyelan, eğim ve aşırı yağışın etkisiyle toprağın kütle halinde kaymasıdır.
Doğru ifade, erozyonun bitki örtüsünden yoksun yerlerde yüzeydeki verimli toprağın yavaşça süpürülmesi olduğunu, heyelanın ise eğim ve yağış gibi faktörlerle toprağın bir bütün (kütle) olarak yer değiştirmesi olduğunu belirtmektedir. Bu iki doğa olayının mekanizması temelden farklıdır.

Step-by-Step Solution

1
Erozyon kavramını tanımla
Erozyonun dış kuvvetler (su, rüzgar) tarafından toprağın üst tabakasının süpürülmesi olduğu belirlenir.
Erozyonun mekanizmasını ve etkilediği katmanı anlamak için gereklidir.
2
Heyelan kavramını tanımla
Heyelanın eğim, yer çekimi, killi yapı ve yağış etkisiyle kütlece yer değiştirme olduğu belirlenir.
Heyelanın ani ve bütünsel karakterini ayırt etmek için gereklidir.
3
Farkları karşılaştır
Erozyonun bitki örtüsüyle önlenebilir bir süreç olduğu, heyelanın ise daha çok jeolojik ve topografik şartlara bağlı olduğu sonucuna varılır.
Doğru seçeneğe ulaşmak için kavramsal ayrımı netleştirmek gerekir.

Key Concept

Erozyon ve Heyelan Farkı

Hints

1
Erozyonun toprağın en üstündeki verimli katmanla, heyelanın ise yamaç boyunca hareket eden kütlelerle ilgili olduğunu hatırla.
2
Karadeniz'de bitki örtüsü gür olmasına rağmen heyelanın çok sık görülmesi, bitki örtüsünün heyelanı önlemedeki sınırlı etkisini gösterir.
3
Erozyon yavaş ve sinsi bir süreçken, heyelan aniden gerçekleşen ve can/mal kaybına daha hızlı yol açabilen bir kütle hareketidir.

Practice More

Erozyonu önlemek için kullanılan 'taraçalama' (teraslama) ve 'eş yükselti eğrilerine dik sürme' tekniklerini araştırabilirsin.
Estimated Time:45s
Question 637Question →

Rüzgârların taşıdığı kum tanelerinin yüzeylere çarparak yaptığı aşındırma (abrazyon) işlemi, yerden yükseldikçe rüzgâr hızı artmasına rağmen belirli bir yükseltiye kadar daha şiddetlidir. Bunun temel nedeni, rüzgârın taşıma kapasitesindeki ağır yüklerin (kum taneleri) yer çekimi etkisiyle alt seviyelerde yoğunlaşmasıdır. Türkiye'de özellikle İç Anadolu'nun kurak düzlüklerinde görülen 'mantarkaya' (pedestal rock) oluşumlarının alt kısımlarının üst kısımlarına göre daha fazla aşınmış olması bu durumun en somut kanıtıdır. Bu jeomorfometrik veriler ışığında, rüzgâr aşındırma süreçlerinin dikey yöndeki karakteristiği ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılabilir?

Show answer & explanation

Answer: Rüzgârın aşındırma gücü, taşınan kum tanelerinin (sıçratma yükü) yer çekimi nedeniyle zemin seviyesinden yaklaşık 1−21-2 metre yüksekliğe kadar yoğunlaşması sonucu bu kuşakta maksimum seviyeye ulaşır.

Answer

Rüzgârın aşındırma gücü, taşınan kum tanelerinin yer çekimi nedeniyle zemin seviyesinden yaklaşık 1−21-2 metre yüksekliğe kadar yoğunlaşması sonucu bu kuşakta maksimum seviyeye ulaşır.
Rüzgârın yer yüzeyini aşındırması, taşıdığı taneciklerin çarpma etkisiyle (abrazyon) gerçekleşir. Kum taneleri nispeten ağır oldukları için rüzgâr tarafından genellikle yerden 1,5−21,5 - 2 metre yüksekliğe kadar sıçratılarak taşınabilirler. Bu kuşakta rüzgârın 'yükü' çok fazla olduğu için aşındırma şiddeti zirve yapar. Mantarkayaların sap kısmının incelerek üst kısmının daha geniş kalması, bu dikey aşınma farkının bir sonucudur.

Step-by-Step Solution

1
Rüzgârın taşıma kapasitesini ve malzeme boyutunu analiz etmek
Büyük kum tanelerinin (abrazyon araçları) yer çekimi nedeniyle zemine yakın taşındığı belirlenir.
Aşındırmanın neden dikey bir değişim gösterdiğini anlamak için temel fiziksel prensiptir.
2
Mantarkaya (Pedestal Rock) morfolojisini incelemek
Kayacın alt kısmının (sap kısmının) üst kısmına göre daha ince olduğu gözlemlenir.
Aşındırmanın hangi dikey kuşakta daha şiddetli olduğunu kanıtlamak için kullanılır.
3
Rüzgâr hızı ve yük miktarı arasındaki ilişkiyi değerlendirmek
Yükseklerde rüzgâr hızı artsa da aşındırıcı malzeme (kum) azaldığı için aşındırma gücünün düştüğü sonucuna varılır.
Yük miktarının, hız faktöründen daha belirleyici olduğunu saptamak için gereklidir.

Key Concept

Rüzgâr Abrazyonu ve Dikey Kuşaklanma

Hints

1
Mantarkayaların neden üstte bir şapka gibi genişleyip altta inceldiğini düşünün.
2
Rüzgârın taşıdığı ağır kum taneleri mi yoksa hafif tozlar mı daha fazla aşındırma yapar ve bunlar yerden ne kadar yükseğe çıkabilir?
3
Yer çekimi nedeniyle aşındırıcı malzemelerin çoğu zemine çok yakın hareket eder, bu da alt kısımların daha hızlı incelmesine yol açar.

Practice More

Rüzgâr aşındırma şekilleri ile biriktirme şekilleri (kumullar, lösler) arasındaki litolojik farkları araştırabilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 638Question →

Türkiye'de platoların oluşum süreçleri, litolojik yapıları ve klimatolojik özellikleri arasındaki etkileşim, bu sahalardaki arazi kullanımı üzerinde belirleyici bir rol oynar. Bu bağlamda, Türkiye'nin plato sahaları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru bir değerlendirmedir?

Show answer & explanation

Answer: Erzurum-Kars-Ardahan yöresindeki platoların oluşumunda Neojen ve Kuvaterner volkanizmasına bağlı lav akıntıları temel rol oynamış; bu yüksek düzlüklerdeki bazaltik kayaçların ayrışmasıyla oluşan çernezyom topraklar, sert karasal iklimin yaz yağışlarıyla birleşerek alpin çayırları beslemiş ve bölgeyi mera hayvancılığında stratejik bir merkeze dönüştürmüştür.

Answer

Erzurum-Kars-Ardahan yöresindeki platoların volkanik kökeni, çernezyom toprak yapısı ve yaz yağışlarına bağlı hayvancılık faaliyetlerini açıklayan ifade doğrudur.
Erzurum-Kars-Ardahan bölgesindeki platoların volkanik kökenli oluşu (bazaltik lavlar), bu minerallerin ayrışmasıyla dünyanın en verimli topraklarından olan çernezyomların oluşması ve bölgenin yükseltisine bağlı olarak aldığı yaz yağışlarının gür alpin çayırları beslemesi, bölgede büyükbaş mera hayvancılığının gelişmesinin temel nedenidir. Bu zincirleme ilişki coğrafi bir bütündür.

Step-by-Step Solution

1
Platoların oluşum tiplerini belirle.
Erzurum-Kars (Lav örtülü), Çatalca-Kocaeli (Aşınım düzlüğü), Haymana (Tabaka düzlüğü), Teke-Taşeli (Karstik).
Hatalı genellemeleri elemek için her platonun kendine has jeolojik ve jeomorfolojik kökenini bilmek gerekir.
2
Litolojik yapı ve toprak ilişkisini analiz et.
Lav platolarında bazaltik ayrışma ile çernezyom (kara toprak) oluşurken, karstik platolarda su sızması nedeniyle kurakçıl şartlar hakimdir.
Toprak verimliliği ve su varlığı, ekonomik faaliyetin sınırlarını çizer.
3
İklim ve ekonomik faaliyet sentezini yap.
Doğu Anadolu'da yaz yağışları çayırları, çayırlar ise büyükbaş meralarını destekler. İç Anadolu'da ise karasallık ve düşük yağış tahıl tarımını zorunlu kılar.
Beşerî coğrafya özelliklerinin fiziki nedenlerini doğrulamak için son aşamadır.

Key Concept

Plato Oluşum Kökenleri ve Coğrafi Sentez

Hints

1
Platoların oluşumunda volkanik lavların etkili olduğu tek bölgeyi hatırlayın.
2
Çernezyom topraklar ile yaz yağışları arasındaki ilişkinin hangi plato grubunda (yüksek düzlükler) büyükbaş hayvancılığı desteklediğine odaklanın.

Practice More

Karstik platolar ile tabaka düzlüğü platolarının su tutma kapasitelerini ve buna bağlı arazi kullanım farklarını detaylıca inceleyin.
Estimated Time:2m 0s
Question 639Question →

Anadolu levhasının Neojen döneminden itibaren günümüzdeki morfotektonik karakterini kazandığı süreç incelendiğinde; Doğu Anadolu'nun şiddetli bir daralma ve dikey yönde yükselmeye maruz kaldığı, buna karşın Batı Anadolu'nun eş zamanlı olarak kuzey-güney yönlü bir gerilme rejimine girerek çöküntü hendekleri (grabenler) ile şekillendiği görülür.

Anadolu'nun bu iki bölgesi arasındaki yapısal zıtlığın (doğuda sıkışma ve dikey yükselme, batıda genişleme ve kırılma) temel jeodinamik nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Arap levhasının kuzeye ilerleyişiyle Doğu Anadolu'da oluşan sıkışma enerjisinin, Anadolu levhasının batıya doğru 'kaçış' (tektonik kaçış) hareketi yapmasına ve bu hareketin Ege bölgesinde gerilmelere yol açması

Answer

Arabistan levhasının kuzeye doğru hareket ederek Anadolu'yu sıkıştırması sonucu oluşan 'tektonik kaçış' mekanizması, doğuda yükselmeye batıda ise genişlemeye neden olmuştur.
Anadolu'nun jeodinamik evrimindeki en önemli olaylardan biri, Arap levhasının kuzeye baskısıyla Anadolu'nun batıya doğru kaymasıdır. Bu hareket, çarpışmanın merkezi olan doğuda şiddetli yükselmeye, batıya doğru itilen bloğun serbest kalmasıyla ise Batı Anadolu'da gerilme ve genişleme (grabenleşme) süreçlerine yol açmıştır.

Step-by-Step Solution

1
Levha etkileşimlerini analiz et
Güneyden gelen Arap levhası ile kuzeydeki Avrasya levhası Anadolu'yu sıkıştırmaktadır.
Türkiye'nin jeolojik yapısı bu iki büyük levhanın çarpışma alanında yer almaktadır.
2
Doğu Anadolu'daki etkisini belirle
Çarpışmanın doğrudan gerçekleştiği Doğu Anadolu'da kabuk kalınlaşmakta ve dikey yönde yükselmektedir.
Sıkışma kuvveti dikey yönde yükselmeyi (orojenez ve epirojenez) tetikler.
3
Tektonik kaçış mekanizmasını kur
Sıkışan Anadolu bloğu, Kuzey ve Doğu Anadolu fayları boyunca batıya doğru kaymaktadır.
Enerji, en az direnç gösteren yöne (batıdaki boşluğa) doğru tahliye edilir.
4
Batı Anadolu'daki yapısal sonucu açıkla
Batıya doğru hareket eden bloğun Ege bölgesinde 'açılma' (genişleme) yapmasıyla horst-graben sistemleri oluşur.
Batıya doğru itilen kütle, Ege Denizi havzasına doğru yayıldıkça yerkabuğu gerilir ve kırılır.

Key Concept

Tektonik Kaçış ve Anadolu'nun Batıya Hareketi

Hints

1
Anadolu'yu güneyden ve kuzeyden sıkıştıran devasa levhaları hatırlayın.
2
Bir cismi iki yanından sıkıştırdığınızda, cismin sıkışmayan tarafa doğru fırlamasına (kaçışına) benzer bir durum Türkiye için de geçerlidir.
3
Arap levhası Doğu Anadolu'yu doğrudan iterken, Anadolu bloğu Kuzey Anadolu Fayı boyunca batıya doğru kayar; bu kayma Batı Anadolu'da 'açılmaya' sebep olur.

Practice More

Anadolu'nun batıya kaçışının Kuzey Anadolu Fayı (KAF) üzerindeki deprem karakteristiklerine etkisini inceleyebilirsiniz.

Alternative Method

Sıkışma (compression) ve Gerilme (extension) rejimlerini bir kağıdı iki elinizle sıkıştırırken bir yandan da bir kenarını boşluğa doğru ittiğinizi hayal ederek görselleştirebilirsiniz.
Estimated Time:3m 0s
Question 640Question →

Türkiye'nin arazi yapısı incelendiğinde; eğim, yağış, bitki örtüsü ve kayaç türü gibi faktörlere bağlı olarak erozyon (toprak aşınması) ve heyelan (kütle hareketi) olaylarının sıklıkla yaşandığı görülür. Toprağın sadece verimli üst kısmının su ve rüzgâr gibi dış kuvvetler tarafından aşındırılarak taşınması olayına erozyon; yer kabuğunu oluşturan ana kayanın üzerindeki toprak örtüsüyle birlikte yer çekiminin etkisiyle yamaç aşağı kaymasına ise heyelan denir.

Buna göre, erozyon ve heyelan olaylarının oluşum mekanizmaları ile bu afetlerden korunma yolları karşılaştırıldığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Erozyonu önlemede arazinin ağaçlandırılması oldukça etkili bir yöntemken; aşırı yağış alan, killi ve eğimli yamaçlardaki heyelanları durdurmada bitki örtüsünü gürleştirmek tek başına yeterli bir çözüm değildir.

Answer

Erozyonu önlemede arazinin ağaçlandırılmasının oldukça etkili olduğu, ancak aşırı yağış alan killi yamaçlardaki heyelanları durdurmada bitki örtüsünün tek başına yeterli olmadığını belirten ifade doğrudur.
Verilen doğru ifadede erozyon ile heyelan arasındaki temel mekanizma farkı çok net bir şekilde vurgulanmıştır. Erozyon yüzeysel bir aşınma sürecidir ve bitki kökleri toprağı sıkıca tutarak rüzgâr ile suyun aşındırma gücünü önemli ölçüde kırar. Heyelan ise toprağın altındaki killi tabakanın suyu emip şişmesi ve kayganlaşması sonucu, üzerinde ne varsa (orman, ev, yol) eğim yönünde kütle hâlinde yer değiştirmesidir. Kökler, altındaki kaygan tabakadan kopan devasa bir kütleyi tutamaz. Bu nedenle heyelan riski yüksek alanlarda sadece ağaçlandırma yapmak kütle hareketini engellemek için yeterli bir mühendislik çözümü değildir.

Step-by-Step Solution

1
Erozyon ve heyelanın farklı oluşum mekanizmalarını analiz et.
Erozyon, dış kuvvetlerin toprağın üst yüzeyini ince ince süpürmesi olayıdır. Heyelan ise yer çekimi ve eğimin etkisiyle, ana kaya üzerindeki kalın bir örtünün kütle hâlinde hızla kaymasıdır.
Olayların doğasını anlamak, bu afetlere karşı alınacak önlemlerin etkinliğini mantıksal olarak değerlendirmek için gereklidir.
2
Bitki örtüsünün (ağaçlandırmanın) her iki olay üzerindeki önleyici etkisini karşılaştır.
Ağaç kökleri yüzeydeki toprağı tutarak erozyonu başarıyla yavaşlatır. Fakat heyelanın ana sebebi, killi tabakanın suyu emerek şişmesi ve sabun gibi kayganlaşmasıdır. Bu devasa kütle hareketi başladığında, yüzeydeki ağaçlar da toprakla beraber aşağı kayar.
Heyelanların oluşum dinamiklerinde killi arazi yapısı ve suya doygunluk, bitki köklerinin tutuculuğundan çok daha baskın bir kuvvettir.
3
Seçenekleri coğrafi temel bilgilere dayanarak ele ve doğruyu bul.
Doğru ifade, ağaçlandırmanın erozyona karşı birincil önlem olduğunu ama killi arazilerde heyelanı durdurmak için tek başına çözüm sunamayacağını vurgulayan seçenektir. Diğer seçenekler karstik yapı, konveksiyonel yağış ve matematik konum kavramlarını hatalı eşleştirmiştir.
Afetlerin oluşum faktörleri ile Türkiye'nin coğrafi özelliklerinin doğru ilişkilendirilmesi hedeflenmiştir.

Key Concept

Erozyon ve Heyelan Arasındaki Oluşum ve Önlem Farklılıkları

Hints

1
Erozyon yüzeysel bir toprak kaybı iken, heyelan derinlerdeki tabakaları da içine alan bir kütle hareketidir.
2
Ağaç kökleri, toprağın üst yüzeyini korumada harika bir kalkandır; ancak tonlarca ağırlıktaki bir toprak kütlesi altındaki kil tabakasıyla birlikte yamaçtan koparsa ağaçlar bu devasa ağırlığı tek başına durdurabilir mi?
3
Ağaçlandırmanın erozyona karşı birincil ve en etkili silah olduğunu, ancak heyelan bölgelerinde ağaçlandırmanın yanında istinat duvarları ve drenaj kanalları gibi ekstra mühendislik çözümleri gerektiğini hatırlayın.

Practice More

Karadeniz ve İç Anadolu bölgelerinin yer şekilleri, jeolojik yapısı (kil oranı) ve iklim özelliklerini erozyon ve heyelan potansiyelleri açısından tablo yaparak kıyaslayın.

Alternative Method

Olayları etki derinliğine göre ayırarak düşünün: Erozyon mikroskobik düzeyde (toprak tanecikleri) taşınmadır, bitki kökleri bu tanecikleri rahatça tutar. Heyelan ise makroskobik (dev kütleler) yer değiştirmedir, bitki kökleri tonlarca kütleyi taşıyan kaygan bir tabakaya karşı koyamaz.
Estimated Time:1m 0s
PreviousPage 32 / 43Next
Türkiye'nin Yer Şekilleri — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Page 32 | Examkin