Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'de dağların oluşumu ve dağılışı üzerinde jeolojik süreçler belirleyici olmuştur. Bazı dağlar levha hareketleri sonucu kıvrılarak veya kırılarak oluşurken, bazıları ise magmatik faaliyetler sonucunda meydana gelmiştir. Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi oluşum bakımından volkanizma faaliyetlerine örnek gösterilebilir?

Türkiye'de akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri sığ kıyılarda, gel-git etkisinin az olduğu alanlarda biriktirmesiyle oluşan ovalara delta ovası adı verilir.

Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi bu oluşum özelliğine sahip değildir?

Türkiye'nin kıyı morfolojisi üzerine araştırma yapan bir jeomorfolog, inceleme yaptığı sahada şu gözlemleri rapor etmiştir:

I. Kıyı gerisindeki topoğrafyanın alçak olduğu sığ bir şelf alanı mevcuttur.
II. Geniş tabanlı eski vadi ağızları, deniz ilerlemesi (transgresyon) ile sular altında kalmıştır.
III. Hakim dalga ve akıntı yönüne bağlı olarak gelişen kıyı kordonları, bu vadi ağızlarını kısmen veya tamamen kapatarak doğal lagünler oluşturmuştur.

Bu araştırmacının raporunda tanımlanan kıyı tipi ve bu tipin Türkiye'deki en karakteristik yayılış alanı aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Türkiye'deki Toros Dağları'nın yüksek zirvelerinde denizel kabuklu canlılara ait fosillere rastlanması, bu bölgelerin geçmişte bir deniz tabanı olduğunun kanıtıdır. Bahsedilen bu tortullaşma sürecinin gerçekleştiği ve "hazırlık dönemi" olarak da bilinen jeolojik zaman aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin jeolojik gelişimi; Paleozoyik'te oluşan masif kütlelerin varlığı ile Tersiyer'deki Alp orojenezi ve Kuvaterner'deki epirojenik yükselmelerin bir bütünlük oluşturduğu karmaşık bir süreçtir. Anadolu kütlesinin $III.$ Jeolojik Zaman (Tersiyer) sonlarında dış kuvvetlerce aşındırılarak deniz seviyesine yakın bir yontukdüz (peneplen) haline geldiği, ancak $IV.$ Jeolojik Zaman'daki (Kuvaterner) dikey hareketlerle bugünkü yüksek ve arızalı yapısını kazandığı bilinmektedir.

Buna göre, Türkiye arazisindeki aşağıdaki özelliklerden hangisi, farklı jeolojik zamanlarda oluşmuş kütlelerin tamamını etkileyen 'epirojenik' sürecin günümüz topografyasındaki en karakteristik yansımasıdır?

Türkiye'de heyelan olaylarının özellikle Doğu Karadeniz Bölümü'nde, ilkbahar aylarında yoğunlaşmasında litolojik yapı, eğim özellikleri ve iklimsel döngülerin karmaşık bir etkileşimi söz konusudur. Bu süreçte yer yapısının özellikleri ile atmosferik koşullar birleşerek kütle hareketlerini tetiklemektedir.

Buna göre, Karadeniz Bölgesi'nde heyelan riskini artıran doğal faktörler ve bu olaylara karşı geliştirilen yaklaşımlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de akarsular, yatak eğiminin azaldığı ve akış hızının düştüğü yerlerde taşıdıkları alüvyonları biriktirerek çeşitli yer şekilleri oluşturmaktadır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bir akarsu biriktirme şeklidir?

Türkiye'de Pleistosen (Kuvaterner) döneminde etkili olan buzullaşmanın sınırları; dağların uzanış doğrultusu, nemlilik kaynağına olan uzaklık ve enlem derecesi gibi faktörlerin karmaşık etkileşimiyle belirlenmiştir. Bu durum, buzul aşınım ve biriktim şekillerinin (sirk, U-vadi, moren) görüldüğü 'alt limit' değerlerinin ülke genelinde homojen olmayan bir dağılım sergilemesine neden olmuştur.

Coğrafi konum özellikleri ve buzul topoğrafyasının gelişimi dikkate alındığında, aşağıdaki dağ silsilelerinin hangisinde buzul şekillerinin rastlandığı 'en alt sınır' (irtifa), Türkiye genelindeki en düşük seviyesine ulaşmıştır?

Türkiye'nin kıyı morfolojisinin oluşumunda $4.$ Jeolojik Zaman'daki (Kuvaterner) deniz ilerlemesi (transgresyon) olayları baskın rol oynamıştır. Ancak ortaya çıkan kıyı tipinin karakteri (Ria, Dalmaçya, Kalanklı vb.), deniz sularının altında kalan 'transgresyon öncesi' yer şekillerinin özelliklerine göre şekillenmiştir.

Buna göre, aşağıda verilen kıyı bölgeleri ile bu bölgelerin transgresyon öncesindeki baskın morfolojik karakteri eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin Karadeniz kıyısında yer alan Sakarya Nehri ve Filyos Çayı, taşıdıkları su ve alüvyon miktarı bakımından önemli akarsular olmalarına rağmen, Orta Karadeniz'de yer alan Kızılırmak (Bafra) ve Yeşilırmak (Çarşamba) gibi geniş delta ovaları oluşturamamışlardır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvet olan akarsuların biriktirme faaliyetleri ve oluşturduğu yer şekilleri ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye arazisinin jeolojik gelişimi, Alp-Himalaya orojenezinin farklı evrelerini kapsayan 'Paleotektonik' ve 'Neotektonik' olmak üzere iki ana döneme ayrılmaktadır. Yaklaşık $12$ milyon yıl önce (Orta Miyosen) Arap Levhası'nın Anadolu kütlesine çarpmasıyla başlayan Neotektonik Dönem, Türkiye'nin günümüzdeki morfolojik görünümünü kazandığı süreçtir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de Neotektonik Dönem ile birlikte başlayan veya bu dönemin dinamikleriyle doğrudan ilişkili olan bir süreç değildir?

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda ve değişiminde dış kuvvetlerin etkisi oldukça fazladır. Özellikle eğimin, yağışın ve litolojik yapının uygun olduğu sahalarda heyelan; bitki örtüsünün zayıf ve iklimin kurak olduğu sahalarda ise erozyon şiddetlidir.

Buna göre, erozyon ve heyelan süreçlerinin gelişim mekanizmaları ve bu süreçlere karşı alınabilecek önlemlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Bir yer bilimci Türkiye kıyılarında yaptığı teknik gezide şu gözlemleri rapor etmiştir:

* I. Gözlem: Menteşe yöresinde denizin, akarsuların açtığı derin vadilere doğru sokulduğu görülmektedir.
* II. Gözlem: Mersin-Silifke kıyı bandında, kanyon vadi görünümlü derin karstik yarıkların sular altında kalarak dar ve derin koylar oluşturduğu tespit edilmiştir.
* III. Gözlem: Kaş-Finike hattında, kıyıya paralel uzanan dağ sıraları arasındaki çukur alanların sularla dolmasıyla kıyı çizgisinin hemen önünde çok sayıda adacık ve kanal oluştuğu gözlenmiştir.

Yer bilimcinin raporunda belirttiği bu üç farklı kıyı oluşumunun, Türkiye'nin kıyı jeomorfolojisi açısından "ortak" bilimsel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de Ria ve Limanlı kıyı tiplerinin her ikisi de Kuvaterner (Dördüncü Jeolojik Zaman) başlarında yaşanan deniz ilerlemesi (transgresyon) sonucunda, kara üzerindeki belirli alanların sular altında kalmasıyla oluşmuştur.

Buna göre, oluşum mekanizmaları benzerlik gösteren bu iki kıyı tipini birbirinden ayıran temel morfolojik fark aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye’nin jeomorfolojik gelişiminde litolojik yapı ve tabaka uzanışı, dış kuvvetlerin yarattığı riskleri doğrudan etkilemektedir. Özellikle killi arazilerde, tabakaların yamaç eğimine paralel uzandığı sahalarda uygulanan müdahale yöntemlerinin erozyon ve heyelan süreçleri üzerindeki etkisi farklılık gösterebilir.

Erozyonla mücadele kapsamında planlanan "taraçalama (sekileme)" yönteminin, yukarıda belirtilen fiziki özelliklere sahip bir sahada heyelan riski üzerindeki etkisine dair yapılabilecek en doğru değerlendirme aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de heyelan olayları en fazla Karadeniz Bölgesi'nde görülmektedir. Bölgenin en fazla yağış aldığı mevsim sonbahar olmasına rağmen, heyelan olaylarının yaklaşık $\%65$'i ilkbahar aylarında gerçekleşmektedir.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye, jeolojik geçmişi boyunca farklı süreçlerden geçmiş ve bugünkü yer şekillerinin büyük bir kısmını yakın jeolojik zamanlarda kazanmıştır. Özellikle III. (Tersiyer) ve IV. (Kuvaterner) jeolojik zamanlarda meydana gelen tektonik olaylar, Anadolu yarımadasının fiziksel görünümünde belirleyici olmuştur.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de III. ve IV. jeolojik zamanlarda meydana gelen olaylardan biri değildir?

Türkiye’de rüzgârların yer şekillendirici gücü; yağış miktarının az, nemin düşük ve bitki örtüsünün seyrek olduğu iç kesimlerde daha belirgindir. Özellikle Konya ilinin Karapınar çevresi, rüzgârın hem aşındırma hem de biriktirme yoluyla oluşturduğu topografya şekilleriyle dikkat çekmektedir.

Buna göre, belirtilen saha şartlarında rüzgârların doğrudan etkisiyle oluşan yer şekilleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

Türkiye'deki platoların oluşum süreçleri ve bu alanlarda yürütülen temel ekonomik faaliyetler; bölgenin litolojik yapısı, iklim şartları ve yükseltisi ile doğrudan ilişkilidir.

Buna göre, aşağıdaki tabloda verilen plato eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?