Manyetik Kuvvet

17 soru

Soru 1Soru

Yatay düzlemle θ\theta açısı yapan, sürtünmesiz ve yalıtkan bir eğik düzlem üzerine; sayfa düzlemine dik, içeriye doğru sabit II akımı taşıyan, mm kütleli ve LL uzunluğundaki iletken bir tel yerleştirilmiştir. Bu telin eğik düzlem üzerinde hareketsiz kalabilmesi için sisteme düzgün bir manyetik alan uygulanmaktadır.

Bu düzenekte iki farklı durum ayrı ayrı gerçekleştiriliyor:
- Durum I: Düzgün ve düşey yukarı doğru B1\vec{B}_1 manyetik alanı uygulanarak telin hareketsiz kalması sağlanıyor. Bu durumda eğik düzlemin tele uyguladığı normal kuvvetin büyüklüğü N1N_1 oluyor.
- Durum II: Eğik düzlem yüzeyine dik ve dışarı doğru yönelmiş düzgün B2\vec{B}_2 manyetik alanı uygulanarak telin hareketsiz kalması sağlanıyor. Bu durumda eğik düzlemin tele uyguladığı normal kuvvetin büyüklüğü N2N_2 oluyor.

Buna göre, eğik düzlem yüzeyinin tele uyguladığı normal kuvvetlerin büyüklüklerinin oranı olan N1N2\frac{N_1}{N_2} ifadesi aşağıdakilerden hangisine eşittir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 1cos2θ\frac{1}{\cos^2\theta}

Cevap

Eğik düzlemin tele uyguladığı normal kuvvetlerin büyüklüklerinin oranı olan 1cos2θ\frac{1}{\cos^2\theta} ifadesidir.
Durum I'de yatay doğrultudaki manyetik kuvvet, teli eğik düzlem yüzeyine doğru bastırır. Bu doğrultudaki kuvvet dengesi yazıldığında, normal kuvvet yerçekimi bileşeni ile bu basma bileşeninin toplamına eşit olup N1=mgcosθN_1 = \frac{mg}{\cos\theta} bulunur. Durum II'de ise manyetik kuvvet eğik düzlem yüzeyine paralel ve yukarı yönlü olduğundan, yüzeye dik doğrultuda bir bileşeni yoktur. Dolayısıyla bu durumdaki normal kuvvet sadece yerçekimi bileşenine eşit olup N2=mgcosθN_2 = mg \cos\theta olur. İki normal kuvvet oranlandığında 1cos2θ\frac{1}{\cos^2\theta} sonucu elde edilir.

Adım Adım Çözüm

1
Durum I için tele etki eden kuvvetleri belirleme ve eğik düzleme paralel doğrultuda denge şartını yazma.
Düşey yukarı yönlü B1\vec{B}_1 manyetik alanı ve içeri doğru akım taşıyan tel için sağ el kuralı uygulandığında, manyetik kuvvet yatay ve sağa doğru FM1F_{M1} olarak bulunur. Eğik düzlem üzerindeki denge için: FM1cosθ=mgsinθ    FM1=mgtanθF_{M1} \cos\theta = mg \sin\theta \implies F_{M1} = mg \tan\theta elde edilir.
Telin eğik düzlem boyunca kaymaması için manyetik kuvvetin eğik düzleme paralel bileşeni, yerçekimi kuvvetinin eğik düzleme paralel bileşenini (mgsinθmg \sin\theta) dengelemelidir.
2
Durum I için eğik düzleme dik doğrultudaki kuvvet dengesini yazarak normal kuvvet N1N_1'i bulma.
Eğik düzleme dik doğrultuda kuvvet dengesi: N1=mgcosθ+FM1sinθN_1 = mg \cos\theta + F_{M1} \sin\theta şeklindedir. FM1=mgtanθF_{M1} = mg \tan\theta ifadesi yerine yazılırsa: N1=mgcosθ+mgsin2θcosθ=mgcosθN_1 = mg \cos\theta + mg \frac{\sin^2\theta}{\cos\theta} = \frac{mg}{\cos\theta} bulunur.
Eğik düzleme dik doğrultuda net kuvvet sıfır olmalıdır. Yatay manyetik kuvvetin eğik düzleme dik bileşeni, teli düzleme doğru bastırır.
3
Durum II için tele etki eden kuvvetleri belirleme ve eğik düzleme paralel doğrultuda denge şartını yazma.
Eğik düzlem yüzeyine dik ve dışarı doğru yönelmiş B2\vec{B}_2 manyetik alanı için sağ el kuralı uygulandığında, manyetik kuvvet eğik düzlem yüzeyine paralel ve yukarı doğru FM2F_{M2} olarak bulunur. Denge şartından: FM2=mgsinθF_{M2} = mg \sin\theta olur.
Manyetik alan yüzeye dik olduğundan, oluşan manyetik kuvvet doğrudan eğik düzleme paralel doğrultudadır.
4
Durum II için eğik düzleme dik doğrultudaki kuvvet dengesini yazarak normal kuvvet N2N_2'yi bulma.
Manyetik kuvvet eğik düzleme paralel olduğundan dik bileşeni yoktur. Bu doğrultudaki denge: N2=mgcosθN_2 = mg \cos\theta olur.
Eğik düzleme dik doğrultuda teli bastıran tek kuvvet yerçekiminin dik bileşenidir.
5
Bulunan normal kuvvetlerin oranını (N1/N2N_1/N_2) hesaplama.
N1N2=mg/cosθmgcosθ=1cos2θ\frac{N_1}{N_2} = \frac{mg / \cos\theta}{mg \cos\theta} = \frac{1}{\cos^2\theta} elde edilir.
İki durumdaki normal kuvvet ifadeleri birbirine bölünerek oran bulunur.

Anahtar Kavram

İletken tellere manyetik alanda etki eden manyetik kuvvetin yön ve büyüklük analizi ile eğik düzlem üzerindeki statik denge şartları.
Soru 2Soru

Üç boyutlu kartezyen koordinat sisteminde, +y+y yönünde düzgün bir B\vec{B} manyetik alanı bulunmaktadır. Bu manyetik alan içerisine, sayfa düzlemine dik ve içeriye doğru (z-z yönünde) II şiddetinde elektrik akımı taşıyan düz bir tel şekildeki gibi yerleştirilmiştir.

Buna göre, tele etki eden manyetik kuvvetin yönü aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: +x+x yönünde

Cevap

Manyetik kuvvet, sağ el kuralına göre +x+x yönündedir.
Sağ el kuralına göre; başparmak elektrik akımının yönünü (z-z yönü, içeri), dört parmak manyetik alanın yönünü (+y+y yönü, yukarı) gösterecek şekilde el açıldığında, avuç içi manyetik kuvvetin yönünü gösterir. Bu yönlendirme yapıldığında avuç içi +x+x yönünü (sağa doğru) gösterdiği için tele etki eden manyetik kuvvet +x+x yönindedir.

Adım Adım Çözüm

1
Sağ el kuralının bileşenlerini belirleme
Başparmak akım yönünü (sayfa düzleminden içeri doğru, z-z), dört parmak ise manyetik alan yönünü (sayfa düzleminde yukarı doğru, +y+y) temsil eder.
Düz tele etki eden manyetik kuvvetin yönünü bulmak için sağ el kuralı uygulanmalıdır.
2
Avuç içinin gösterdiği yönü bulma
Sağ elimizin başparmağını ekrandan/sayfadan içeriye doğru tutup, dört parmağımızı yukarıya yönelttiğimizde avuç içimiz sağ tarafı (+x+x yönünü) gösterir.
Sağ el kuralına göre avuç içi, tele etki eden manyetik kuvvetin yönünü verir.
3
Kuvvetin yönünü matematiksel olarak doğrulama
Vektörel olarak manyetik kuvvet F=I(×B)\vec{F} = I (\vec{\ell} \times \vec{B}) formülüyle bulunur. Burada akım yönü k^-\hat{k} ve manyetik alan yönü j^\hat{j} olduğundan, kuvvet yönü (k^)×j^=i^(-\hat{k}) \times \hat{j} = \hat{i} yani +x+x yönü olur.
Bulunan yönün fiziksel formülle tutarlılığını kontrol etmek.

Anahtar Kavram

Üzerinden akım geçen düz bir tele manyetik alanda etki eden manyetik kuvvetin yönü sağ el kuralı ile bulunur.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 3Soru

Dünya'nın manyetik alanının ekvator bölgesinde, yer yüzeyine paralel ve coğrafi kuzey yönünde olduğu kabul edilmektedir. Ekvator çizgisi üzerinde yer alan bir gözlemciye göre, yer yüzeyine dik ve yukarıya (gökyüzüne) doğru fırlatılan pozitif yüklü bir kozmik parçacığa fırlatıldığı anda etki eden manyetik kuvvet hangi coğrafi yöndedir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Batı

Cevap

Manyetik kuvvet batı yönündedir.
Sağ el kuralı uygulandığında; başparmak hız vektörünü (yukarı), dört parmak ise manyetik alan çizgilerini (kuzey) gösterecek şekilde konumlandırılırsa, sağ elin avuç içi batı yönünü gösterir. Parçacık pozitif yüklü olduğu için etki eden kuvvet avuç içi yönünde, yani batı yönündedir.

Adım Adım Çözüm

1
Parçacığın hız vektörü ve ortamdaki manyetik alan vektörünün yönlerini belirleme
Pozitif yüklü parçacığın hız vektörü yer yüzeyinden yukarıya doğrudur (v=+z\vec{v} = +z). Dünya'nın manyetik alanı ise coğrafi kuzey yönündedir (B=+y\vec{B} = +y).
Manyetik kuvvetin yönünün tayin edilebilmesi için öncelikle hız ve manyetik alan vektörlerinin yönlerinin doğru şekilde tanımlanması gerekir.
2
Sağ el kuralını uygulayarak manyetik kuvvetin yönünü bulma
Sağ elin başparmağı hız yönünü (Yukarı), açık olan dört parmağı ise manyetik alan yönünü (Kuzey) gösterecek şekilde tutulursa, avuç içi Batı yönünü işaret eder.
Manyetik alan içerisinde hareket eden yüklü parçacıklara etki eden manyetik kuvvetin yönü sağ el kuralı ile bulunur.
3
Parçacığın yük işaretine göre nihai yönü teyit etme
Parçacık pozitif yüklü olduğu için manyetik kuvvet avuç içinin gösterdiği yön olan Batı yönündedir.
Sağ el kuralında avuç içi pozitif yüklü parçacıklara, avuç dışı ise negatif yüklü parçacıklara etki eden kuvvetin yönünü gösterir.

Anahtar Kavram

Düzgün manyetik alanda hareket eden yüklü parçacıklara etki eden manyetik kuvvetin yönü sağ el kuralı yardımıyla belirlenir.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 4Soru

Sayfa düzleminde bulunan sonsuz uzunluktaki iletken düz bir telden +x+x yönünde sabit bir II akımı geçmektedir. Bu telin yukarısında (y>0y > 0), telden dd kadar uzaklıktaki bir noktadan, +q+q yüklü noktasal bir parçacık tele paralel olacak şekilde +x+x yönünde v\vec{v} ilk hızıyla fırlatılıyor.

Parçacığın hareketi süresince yer çekimi ve diğer tüm sürtünmeler ihmal edildiğine göre;

I. Parçacığa etki eden manyetik kuvvetin yönü başlangıçta tele doğrudur.
II. Parçacığın sürati zamanla artar.
III. Parçacık tele yaklaştıkça yörüngesinin eğrilik yarıçapı azalır.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve III

Cevap

Başlangıçta parçacığa etki eden manyetik kuvvet tele doğrudur ve parçacık tele yaklaştıkça yörüngesinin eğrilik yarıçapı azalır.
İletken telin yukarısında oluşan manyetik alan sayfa dışına doğrudur. Sağ el kuralına göre +q+q yüklü parçacığa bu manyetik alanda etki eden kuvvet tele doğrudur. Parçacık tele doğru saptıkça telin oluşturduğu manyetik alan şiddetlenir. Yörünge yarıçapı formülü olan R=mvqBR = \frac{mv}{qB} uyarınca, manyetik alan şiddeti (BB) arttıkça eğrilik yarıçapı (RR) azalır. Manyetik kuvvet hıza her an dik olduğu için iş yapmaz ve parçacığın sürati sabit kalır. Bu durumları içeren öncüller doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
İletken telin çevresinde oluşturduğu manyetik alanın yönünü ve büy��klük ilişkisini belirlemek.
Sağ el kuralına göre, +x+x yönündeki akım geçen telin üst kısmında (y>0y > 0) oluşan manyetik alan sayfa düzleminden dışarı doğrudur (B=Bk^\vec{B} = B \hat{k}). Manyetik alanın büyüklüğü telden uzaklaştıkça azalır (B=2kIyB = \frac{2kI}{y}).
Manyetik kuvvetin yönünü ve büyüklüğünü belirlemek için öncelikle ortamdaki manyetik alanın yönü ve konuma bağlı değişimi bulunmalıdır.
2
+q+q yüklü parçacığa etki eden manyetik kuvvetin yönünü bulmak.
Sağ el kuralına göre; sağ elin başparmağı hız yönünü (+x+x), dört parmak manyetik alan yönünü (sayfa dışına) gösterecek şekilde tutulduğunda, avuç içi parçacığa etki eden manyetik kuvvetin yönünü gösterir. Yük pozitif olduğundan kuvvet aşağıya, yani tele doğru yönelir (y-y yönünde). Bu nedenle I. öncül doğrudur.
Yüklü parçacığın ilk sapma yönünü ve hareket doğrultusunu belirlemek için ilk andaki manyetik kuvvet yönü bulunmalıdır.
3
Manyetik kuvvetin parçacığın sürati üzerindeki etkisini incelemek.
Manyetik kuvvet, taneciğin hız vektörüne her an diktir (Fv\vec{F} \perp \vec{v}). Bu nedenle manyetik kuvvet iş yapmaz (W=0W = 0) ve parçacığın kinetik enerjisi ile sürati (hızının büyüklüğü) değişmez, sabit kalır. Bu nedenle II. öncül yanlıştır.
Manyetik kuvvetin iş yapıp yapmadığını belirleyerek parçacığın süratinin korunup korunmadığını anlamak gerekir.
4
Parçacık tele doğru yaklaşırken yörüngesinin eğrilik yarıçapındaki değişimi incelemek.
Parçacığa etki eden manyetik kuvvet tele doğru olduğundan parçacık tele yaklaşır ve yy uzaklığı azalır. Telin oluşturduğu manyetik alan B=2kIyB = \frac{2kI}{y} formülüne göre uzaklık azaldıkça artar. Parçacığın dolanım yörüngesinin eğrilik yarıçapı R=mvqBR = \frac{mv}{qB} ile verilir. mm, vv ve qq sabitken, BB arttığı için eğrilik yarıçapı RR zamanla azalır. Bu nedenle III. öncül doğrudur.
Yörünge yarıçapı formülündeki değişkenlerin (özellikle konuma bağlı olarak değişen manyetik alanın) yörüngenin şekline etkisini belirlemek gerekir.

Anahtar Kavram

Manyetik Kuvvet
Tahmini Süre:3m 0s
Soru 5Soru

Sayfa düzleminde bulunan, birbirine paralel ve aralarında 2d2d uzaklık bulunan sonsuz uzunluktaki iki iletken telden, sayfa düzlemine dik doğrultuda akımlar geçmektedir. Sol taraftaki XX telinden sayfa düzleminden içeriye doğru (\otimes) II şiddetinde, sağ taraftaki YY telinden ise sayfa düzleminden dışarıya doğru (\odot) II şiddetinde akım geçmektedir. Tellerin tam ortasında bulunan OO noktasından, sayfa düzleminden dışarıya doğru (\odot) v\vec{v} hızıyla fırlatılan +q+q yüklü noktasal bir parçacığa, fırlatıldığı anda etki eden manyetik kuvvetin yönü aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sayfa düzleminde sağa doğru (YY teline doğru)

Cevap

Sayfa düzleminde sağa doğru (YY teline doğru)
Tellerin tam ortasındaki noktada, sol telin içeri doğru olan akımı ve sağ telin dışarı doğru olan akımı sağ el kuralına göre sayfa düzleminde aşağı doğru yönlü manyetik alanlar üretir. Bu iki alan aynı yönlü olduğundan toplanarak aşağı doğru net bir manyetik alan oluşturur. Bu bölgeden sayfa dışına doğru fırlatılan pozitif yüklü parçacık için hız vektörü sayfa dışına, manyetik alan vektörü ise aşağı doğrudur. Sağ el kuralı uygulandığında avuç içi sayfa düzleminde sağa (yani diğer tele doğru) bakar. Parçacık artı yüklü olduğundan etki eden net manyetik kuvvet sayfa düzleminde sağa doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
XX ve YY tellerinin OO noktasında oluşturduğu manyetik alanların yönleri sağ el kuralı ile belirlenir.
XX telindeki akım içeri (\otimes) doğru olduğundan OO noktasındaki manyetik alanı aşağı doğru (y-y); YY telindeki akım dışarı (\odot) doğru olduğundan OO noktasındaki manyetik alanı da aşağı doğru (y-y) yönlüdür.
Düz telin çevresinde oluşturduğu manyetik alanın yönü, başparmak akım yönünü gösterecek şekilde tel kavrandığında dolanan dört parmağın yönü ile bulunur.
2
OO noktasındaki bileşke manyetik alan vektör�� (Bnet\vec{B}_{\text{net}}) hesaplanır.
Her iki manyetik alan vektörü de aynı yönlü olduğundan toplanırlar ve bileşke manyetik alan sayfa düzleminde aşağı doğru olur.
Aynı yönlü vektörlerin toplamı, vektörel olarak aynı doğrultu ve yönde bir net vektör verir.
3
+q+q yüklü parçacığa etki eden manyetik kuvvetin (F=q(v×B)\vec{F} = q(\vec{v} \times \vec{B})) yönü sağ el kuralı ile bulunur.
Başparmak hız yönünü (sayfa dışına, \odot), dört parmak manyetik alan yönünü (aşağı) gösterecek şekilde tutulduğunda avuç içi sağa doğru (yani YY teline doğru) bakar. Parçacık pozitif yüklü olduğu için kuvvet sayfa düzleminde sağa doğrudur.
Manyetik alanda hareket eden yüklü parçacıklara etki eden kuvvetin yönü, yük pozitif olduğunda avuç içi yönündedir.

Anahtar Kavram

Akım geçen düz tellerin çevresinde oluşturduğu manyetik alan vektörlerinin toplanması ve manyetik alanda hareket eden yüklü parçacıklara etki eden manyetik kuvvetin yönünün sağ el kuralı ile bulunması.
Soru 6Soru

Kartezyen koordinat sisteminde, +z+z ekseni boyunca yerleştirilmiş sonsuz uzunluktaki iletken bir telden +z+z yönünde sabit bir II akımı geçmektedir. Yükü q-q olan noktasal bir parçacık, koordinat sisteminin (d,0,0)(d, 0, 0) noktasından geçerken +x+x yönünde sabit v\vec{v} hızıyla hareket etmektedir.

Buna göre, parçacığa bu konumdan geçerken etki eden manyetik kuvvetin yönü aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: z-z yönünde

Cevap

Manyetik kuvvet negatif z yönündedir.
Manyetik alanın yönü sağ el kuralı ile +y+y yönünde bulunur. Hız vektörü +x+x yönündedir. Negatif yüklü parçacık için manyetik kuvvetin yönü, sağ el kuralının verdiği yönün tersi olacağından z-z yönünde gerçekleşir.

Adım Adım Çözüm

1
Akım taşıyan düz telin oluşturduğu manyetik alanın yönünün belirlenmesi
Parçacığın bulunduğu (d,0,0)(d, 0, 0) konumunda manyetik alan vektörü B\vec{B}, +y+y yönündedir (B=Bj^\vec{B} = B\hat{j}).
Sağ el kuralına göre, başparmak +z+z yönündeki akımı gösterecek şekilde tel kavrandığında, dört parmak (d,0,0)(d, 0, 0) noktasında +y+y yönünü gösterir.
2
Parçacığın hız vektörü ile manyetik alan vektörü aras��ndaki ilişkinin analiz edilmesi
Hız vektörü v=vi^\vec{v} = v\hat{i} ve manyetik alan vektörü B=Bj^\vec{B} = B\hat{j} olup, bu iki vektör birbirine diktir.
Parçacık +x+x yönünde hareket ettiğinden hız vektörü i^\hat{i} doğrultusundadır; manyetik alan ise j^\hat{j} doğrultusundadır. Aralarındaki açı 9090^\circ olduğundan manyetik kuvvet oluşur.
3
Manyetik kuvvetin yönünün bulunması
Manyetik kuvvet F\vec{F}, z-z yönündedir.
Sağ el kuralına göre, sağ elin dört parmağı hız yönünü (+x+x), avuç içi manyetik alan yönünü (+y+y) gösterecek şekilde tutulduğunda, başparmak +z+z yönünü gösterir. Ancak parçacık negatif yüklü (q-q) olduğundan kuvvet, bu yönün tersi olan z-z yönünde etki eder (F=q(v×B)=(q)(vi^×Bj^)=qvBk^\vec{F} = q(\vec{v} \times \vec{B}) = (-q)(v\hat{i} \times B\hat{j}) = -qvB\hat{k}).

Anahtar Kavram

Üzerinden akım geçen düz telin çevresinde oluşturduğu manyetik alan ve hareketli yüklü parçacıklara etki eden manyetik kuvvet.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 7Soru

Yer çekiminin ve sürtünmelerin önemsiz olduğu bir ortamda, sayfa düzlemine dik ve içeri doğru olan düzgün B\vec{B} manyetik alanı ile sayfa düzleminde aşağı doğru (y-y yönünde) olan düzgün E\vec{E} elektrik alanının bir arada bulunduğu bir bölge oluşturulmuştur. Bu bölgeye +q+q yüklü bir parçacık sayfa düzleminde +x+x yönünde vv hızıyla fırlatıldığında, sapmadan düz bir çizgi boyunca yoluna devam etmektedir.

Buna göre, aynı parçacık aynı bölgeye +x+x yönünde 2v2v hızıyla fırlatılsaydı, alana girdiği andaki ilk sapma yönü ve parçacığa etki eden net kuvvetin büyüklüğü aşağıdakilerden hangisi olurdu?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: +y+y yönünde, qvBqvB

Cevap

Parçacık +y+y yönünde sapar ve etki eden net kuvvetin büyüklüğü qvBqvB olur.
Parçacık vv hızıyla sapmadan gittiğinde, yukarı yönlü manyetik kuvvet (qvBqvB) ile aşağı yönlü elektriksel kuvvet (qEqE) birbirini dengeler. Parçacığın hızı 2v2v yapıldığında elektriksel kuvvet değişmezken, manyetik kuvvet 2qvB2qvB değerine çıkar. Bu durumda yukarı yönlü kuvvet daha büyük olacağından parçacık +y+y yönünde sapar ve net kuvvet 2qvBqvB=qvB2qvB - qvB = qvB olur.

Adım Adım Çözüm

1
Sapmama koşulundan elektriksel ve manyetik kuvvetlerin eşitliğini yazmak.
FE=FBqE=qvBF_E = F_B \Rightarrow qE = qvB
Parçacığın sapmadan gitmesi, üzerine etki eden net kuvvetin sıfır olması anlamına gelir.
2
Kuvvetlerin yönlerini sağ el kuralı ve yük işaretine göre belirlemek.
Elektriksel kuvvet FE\vec{F}_E aşağı doğru (y-y), manyetik kuvvet FB\vec{F}_B ise sağ el kuralına göre yukarı doğrudur (+y+y).
Artı yüklü cisimlere elektrik alan yönünde kuvvet etki eder. Manyetik kuvvetin yönü ise sağ el kuralıyla bulunur: Başparmak hız yönünü (+x+x), dört parmak manyetik alan yönünü (içeri) gösterdiğinde avuç içi kuvvet yönünü (+y+y) gösterir.
3
Hız 2v2v yapıldığında oluşan yeni kuvvetleri ve net kuvveti bulmak.
Yeni manyetik kuvvet FB=q(2v)B=2qvBF'_B = q(2v)B = 2qvB (yukarı doğru). Elektriksel kuvvet FE=qE=qvBF_E = qE = qvB (aşağı doğru) olarak kalır. Net kuvvet: Fnet=FBFE=2qvBqvB=qvBF_{net} = F'_B - F_E = 2qvB - qvB = qvB (yukarı doğru, +y+y).
Manyetik kuvvet hız ile doğru orantılıdır, elektriksel kuvvet ise hıza bağlı değildir.

Anahtar Kavram

Düzgün elektrik ve manyetik alanda hareket eden yüklü parçacıklara etki eden Lorentz kuvveti ve sağ el kuralı uygulaması.
Soru 8Soru

Sayfa düzleminde bulunan ve üzerinden sabit II akımı geçen bükülmüş bir iletken tel, sayfa düzlemine paralel ve sağa doğru yönelmiş düzgün B\vec{B} manyetik alanı içerisine yerleştirilmiştir. Tel; uzunluğu LL olan KLKL bölümü, uzunluğu LL olan LMLM bölümü ve uzunluğu 2L2L olan MNMN bölümünden oluşmaktadır. KLKL bölümü manyetik alan çizgilerine paralel, LMLM bölümü manyetik alan çizgilerine dik ve MNMN bölümü ise manyetik alan çizgileriyle 3030^\circ lik açı yapacak şekilde durmaktadır.

Buna göre; telin KLKL, LMLM ve MNMN bölümlerine etki eden manyetik kuvvetlerin büyüklükleri FKLF_{KL}, FLMF_{LM} ve FMNF_{MN} arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
(sin30=0,5\sin 30^\circ = 0,5)

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: FLM=FMN>FKLF_{LM} = F_{MN} > F_{KL}

Cevap

LM ve MN bölümlerine etki eden manyetik kuvvetlerin büyüklükleri birbirine eşittir ve bu kuvvetler KL bölümüne etki eden sıfır büyüklüğündeki kuvvetten daha büyüktür (FLM=FMN>FKLF_{LM} = F_{MN} > F_{KL}).
Düzgün manyetik alanda akım taşıyan tele etki eden kuvvet F=BILsinθF = BIL\sin\theta bağıntısıyla hesaplanır. KL bölümü alan çizgilerine paralel olduğundan bu bölüme etki eden kuvvet sıfırdır. LM bölümü alana dik olduğundan kuvvet BILBIL kadardır. MN bölümü ise 2L2L boyunda olup alana 3030^\circ lik açıyla durduğundan etki eden kuvvet BI2Lsin30=BILB \cdot I \cdot 2L \cdot \sin 30^\circ = BIL olur. Bu durumda LM ve MN bölümlerine etki eden kuvvetler birbirine eşit olup KL bölümündeki kuvvetten büyüktür.

Adım Adım Çözüm

1
Manyetik alan içerisindeki akım taşıyan düz tele etki eden manyetik kuvvet formülünü belirlemek.
F=BILsinθF = B \cdot I \cdot L \cdot \sin\theta formülü kullanılır. Burada BB manyetik alan şiddeti, II akım şiddeti, LL telin uzunluğu ve θ\theta ise tel ile manyetik alan çizgileri arasındaki açıdır.
Her bir tel segmentine etki eden kuvvetin matematiksel ifadesini oluşturmak.
2
KLKL bölümüne etki eden manyetik kuvveti hesaplamak.
KLKL bölümü manyetik alana paralel yerleştirilmiştir (θ=0\theta = 0^\circ). Dolayısıyla, FKL=BILsin0=0F_{KL} = B \cdot I \cdot L \cdot \sin 0^\circ = 0 olur.
Manyetik alana paralel tellere manyetik kuvvet etki etmediğini göstermek.
3
LMLM bölümüne etki eden manyetik kuvveti hesaplamak.
LMLM bölümü manyetik alana dik yerleştirilmiştir (θ=90\theta = 90^\circ). Dolayısıyla, FLM=BILsin90=BILF_{LM} = B \cdot I \cdot L \cdot \sin 90^\circ = B \cdot I \cdot L olur.
Manyetik alana dik tellere etki eden kuvvetin maksimum değerde olduğunu hesaplamak.
4
MNMN bölümüne etki eden manyetik kuvveti hesaplamak.
MNMN bölümünün boyu 2L2L olup manyetik alanla 3030^\circ lik açı yapmaktadır. Dolayısıyla, FMN=BI(2L)sin30=BI2L0,5=BILF_{MN} = B \cdot I \cdot (2L) \cdot \sin 30^\circ = B \cdot I \cdot 2L \cdot 0,5 = B \cdot I \cdot L olur.
Telin uzunluğu ve manyetik alanla yaptığı açıyı hesaba katarak kuvvet büyüklüğünü bulmak.
5
Hesaplanan kuvvet büyüklüklerini birbiriyle kıyaslamak.
FLM=BILF_{LM} = BIL, FMN=BILF_{MN} = BIL ve FKL=0F_{KL} = 0 olduğundan, FLM=FMN>FKLF_{LM} = F_{MN} > F_{KL} ilişkisi elde edilir.
Soru kökünde istenen sıralama bağıntısını kurmak.

Anahtar Kavram

Manyetik alan içerisindeki akım geçen düz tele etki eden manyetik kuvvet
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 9Soru

Yer'in ekvator bölgesi üzerinde, manyetik alan çizgileri yatay doğrultuda ve coğrafi kuzey yönündedir. Bu bölgede, yer yüzeyine doğru dik olarak (aşağı yönde) düşey doğrultuda hareket eden pozitif elektrikle yüklü bir parçacık atmosferden içeri girmektedir.

Buna göre, bu parçacığa etki eden manyetik kuvvet hangi coğrafi yöndedir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Doğu

Cevap

Manyetik kuvvet coğrafi doğu yönündedir.
Pozitif yüklü parçacığa etki eden manyetik kuvvetin yönü sağ el kuralı kullanılarak bulunur. Sağ elin başparmağı hız vektörünü (aşağı yönde), dört parmağı manyetik alan vektörünü (kuzey yönünde) gösterecek şekilde tutulduğunda, avuç içinin gösterdiği yön pozitif yüklü parçacığa etki eden manyetik kuvvetin yönünü verir. Parçacık pozitif yüklü olduğu için kuvvet avuç içi yönünde, yani doğu yönündedir.

Adım Adım Çözüm

1
Parçacığın hız vektörünün (v\vec{v}) ve ortamdaki manyetik alan vektörünün (B\vec{B}) yönlerini belirlemek.
Hız vektörü yer yüzeyine doğru (aşağı yönde, z^-\hat{z} veya yerin merkezine doğru), manyetik alan ise coğrafi kuzey yönündedir (+y^+\hat{y}).
Manyetik kuvvet yönünü bulabilmek için öncelikle hız ve manyetik alan vektörlerinin yönlerinin doğru tespit edilmesi gerekir.
2
Sağ el kuralını pozitif yüklü parçacık için uygulamak.
Başparmak aşağı yönü (hız), dört parmak kuzey yönünü (manyetik alan) gösterecek şekilde sağ el konumlandırıldığında, avuç içi sağ elin dışına doğru yani coğrafi doğu yönünü (+x^+\hat{x}) gösterir.
Pozitif yüklü parçacıklara etki eden manyetik kuvvet, F=q(v×B)\vec{F} = q(\vec{v} \times \vec{B}) bağıntısı gereği, sağ elin avuç içi yönündedir.
3
Kuvvetin yönünü nihai olarak doğrulamak.
Manyetik kuvvet yönü coğrafi doğudur.
Bulunan yönün hem hıza hem de manyetik alana dik olduğu doğrulanır.

Anahtar Kavram

Yüklü parçacıklara düzgün manyetik alanda etki eden manyetik kuvvetin yönünün sağ el kuralı ile bulunması.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 10Soru

Düşey düzlemde yer alan, sayfa düzlemine dik ve içeriye doğru yönelmiş düzgün B\vec{B} manyetik alanı içerisine; yay sabitleri kk olan iki özdeş ve iletken yay ile yatay doğrultuda asılmış mm k��tleli, LL uzunluğundaki iletken tel şekildeki gibi dengededir. Başlangıçta telden akım geçmemektedir. Tel üzerinde sağa doğru 1 yönü, sola doğru ise 2 yönü tanımlanmıştır. Buna göre, yaylardaki uzama miktarının ilk durumuna göre yarıya inmesi için telden geçmesi gereken akımın yönü ve şiddeti aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? (Yer çekimi ivmesi gg'dir. Yayların kütlesi önemsizdir.)

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 1 yönünde, mg2BL\frac{mg}{2BL}

Cevap

Akım 1 yönünde ve mg2BL\frac{mg}{2BL} şiddetinde olmal��dır.
Yaylardaki uzama miktarının ilk durumun yarısına düşmesi, yayların üzerindeki yükün yarıya inmesi demektir. Bu da yukarı yönlü bir manyetik kuvvetin (FM=mg/2F_M = mg/2) oluşmasını gerektirir. Manyetik kuvvetin yukarı yönlü olması için sağ el kuralı gereği akımın sağa doğru (1 yönünde) akması gerekir. Kuvvetin büyüklüğünden yola çıkıldığında BIL=mg/2BIL = mg/2 eşitliğinden akım şiddeti mg2BL\frac{mg}{2BL} olarak hesaplanır.

Adım Adım Çözüm

1
Başlangıçtaki denge durumunu yazarak yaylardaki ilk uzama miktarını bulunuz.
İki yaydaki toplam yukarı yönlü kuvvet telin ağırlığına eşittir: 2kx1=mg    x1=mg2k2kx_1 = mg \implies x_1 = \frac{mg}{2k}
Sistem başlangıçta akımsız ve dengede olduğundan net kuvvet sıfırdır.
2
Uzama miktarının yarıya inmesi durumundaki yeni denge denklemini oluşturunuz.
Yeni uzama x2=x12x_2 = \frac{x_1}{2} olduğunda yayların uyguladığı kuvvet 2kx2=2k(mg4k)=mg22kx_2 = 2k\left(\frac{mg}{4k}\right) = \frac{mg}{2} olur. Denge için yukarı yönlü manyetik kuvvet FMF_M olmalıdır: FM+mg2=mg    FM=mg2F_M + \frac{mg}{2} = mg \implies F_M = \frac{mg}{2}
Yayların üzerindeki yükün azalması için manyetik kuvvetin yukarı yönlü olması ve ağırlığın yarısını dengelemesi gerekir.
3
Manyetik kuvvet formülünü kullanarak akım şiddetini hesaplayınız.
FM=BIL    mg2=BIL    I=mg2BLF_M = BIL \implies \frac{mg}{2} = BIL \implies I = \frac{mg}{2BL}
Manyetik kuvvet büyüklüğü akım, manyetik alan ve tel uzunluğunun çarpımına eşittir.
4
Sağ el kuralını uygulayarak akım yönünü belirleyiniz.
Dört parmak sayfa içine (B\vec{B}), avuç içi yukarıya (FM\vec{F}_M) yönlendirildiğinde, başparmak sağa doğru (1 yönü) gösterir.
Manyetik kuvvetin yukarı yönlü olabilmesi için akım yönünün sağ el kuralına uygun olması gerekir.

Anahtar Kavram

Üzerinden akım geçen düz bir tele düzgün manyetik alanda etki eden manyetik kuvvetin büyüklüğü ve yönü.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 11Soru

Üç boyutlu kartezyen koordinat sisteminde (x,y,zx, y, z), +y+y yönünde yerleştirilmiş düz bir iletken telden sabit bir II akımı geçmektedir. Telin bulunduğu bölgeye, yy bileşeni s��fır olan (By=0B_y = 0) düzgün bir B\vec{B} manyetik alanı uygulandığında, akım taşıyan tele etki eden manyetik kuvvetin +z+z yönünde olduğu gözleniyor.

Buna göre, uygulanan düzgün B\vec{B} manyetik alanının yönü aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: x-x yönünde

Cevap

Düzgün manyetik alanın yönü x-x yönündedir.
Sağ el kuralına göre; sağ elin başparmağı akım yönünü (+y+y), avuç içi tele etki eden manyetik kuvvetin yönünü (+z+z) gösterecek şekilde tutulursa, açılan dört parmak manyetik alanın yönünü gösterir. Bu yönlendirme yapıldığında dört parmak koordinat sisteminin x-x eksenini (sola doğru) göstermektedir. Dolayısıyla manyetik alan x-x yönündedir.

Adım Adım Çözüm

1
Manyetik kuvvetin yönünü veren vektörel bağıntıyı yazma
F=I(L×B)\vec{F} = I(\vec{L} \times \vec{B})
Akım taşıyan tele etki eden manyetik kuvvet, telin yönü ve manyetik alanın vektörel çarpımı ile belirlenir.
2
Verilen yönleri birim vektörlerle ifade etme
Akım yönü: +j^+\hat{j} (+y+y), Kuvvet yönü: +k^+\hat{k} (+z+z), Manyetik alan: Bxi^+Bzk^B_x\hat{i} + B_z\hat{k} (çünkü By=0B_y = 0 olarak verilmiştir)
Vektörel çarpım işlemini gerçekleştirebilmek için yönleri kartezyen koordinat sistemindeki birim vektörler cinsinden tanımlamamız gerekir.
3
Vektörel çarpım işlemini uygulayarak manyetik alan bileşenlerini bulma
F=ILj^×(Bxi^+Bzk^)=IL(Bzi^Bxk^)\vec{F} = IL\hat{j} \times (B_x\hat{i} + B_z\hat{k}) = IL(B_z\hat{i} - B_x\hat{k}). Kuvvet yalnızca +z+z yönünde (+k^+\hat{k}) olduğundan, xx bileşeni sıfır olmalıdır (Bz=0B_z = 0). Geriye kalan terimde kuvvetin yönünün +k^+\hat{k} olması için Bx>0-B_x > 0 yani Bx<0B_x < 0 olmalıdır.
Kuvvetin sadece +z+z yönünde olması, manyetik alanın zz bileşeninin sıfır olmasını ve xx bileşeninin negatif olmasını gerektirir.
4
Sağ el kuralı ile yönü fiziksel olarak teyit etme
Başparmak +y+y yönünü, avuç içi +z+z yönünü gösterdiğinde, dik açılan dört parmak x-x yönünü gösterir.
Sağ el kuralı, vektörel çarpımın fiziksel dünyadaki pratik ve hızlı bir uygulamasıdır.

Anahtar Kavram

Manyetik kuvvet vektörü, akım doğrultusu ile manyetik alan vektörünün oluşturduğu düzleme her zaman diktir ve yönü sağ el kuralı ile bulunur.
Soru 12Soru

Sürtünmelerin ve telin u��larındaki bağlantı kablolarının etkisinin önemsenmediği bir ortamda, yatay düzlemle θ\theta açısı yapacak şekilde sağa doğru yükselen yalıtkan bir eğik düzlem üzerine, sayfa düzlemine dik doğrultuda yerleştirilmiş LL uzunluğunda ve mm kütleli iletken bir tel konulmuştur. Bölgenin tamamında yukarı doğru düşey doğrultuda düzgün bir B\vec{B} manyetik alanı uygulanmaktadır.

Buna göre, telin eğik düzlem üzerinde sabit kalabilmesi için telden geçmesi gereken elektrik akımının yönü ve şiddeti (II) aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
(Yer çekimi ivmesi gg olarak alınacaktır.)

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sayfa düzleminden içeri doğru; mgtanθBL\frac{mg \tan\theta}{B L}

Cevap

Sayfa düzleminden içeri doğru ve mgtanθBL\frac{mg \tan\theta}{B L} şiddetinde akım geçmelidir.
Telin eğik düzlem üzerinde dengede kalması için gereken sağa doğru manyetik kuvvet, sağ el kuralına göre sayfa düzleminden içeri doğru bir akımla elde edilir. Eğik düzlem doğrultusundaki kuvvet bileşenlerinin eşitliğinden (BILcosθ=mgsinθB I L \cos\theta = mg \sin\theta) akımın büyüklüğü mgtanθBL\frac{mg \tan\theta}{B L} bulunur.

Adım Adım Çözüm

1
Tel üzerine etki eden kuvvetlerin belirlenmesi ve yönlerinin gösterilmesi.
Telin ağırlığı (mgmg) düşey aşağı doğru, eğik düzlemin tepki kuvveti (NN) eğik düzleme dik ve yukarı-sola doğrudur. Telin dengede kalabilmesi için manyetik kuvvetin (FM\vec{F}_M) yatay doğrultuda sağa doğru olması gerekir.
Denge durumunda net kuvvetin sıfırlanabilmesi için manyetik kuvvetin eğik düzlem boyunca yukarı yönde bileşen oluşturması şarttır.
2
Sağ el kuralı kullanılarak akım yönünün belirlenmesi.
Düşey yukarı yönlü düzgün manyetik alanda (B\vec{B}), sağa doğru bir manyetik kuvvet (FM\vec{F}_M) elde edebilmek için sağ el kuralına göre akımın sayfa düzleminden içeri doğru (\otimes) geçmesi gerektiği bulunur.
Manyetik alan, akım ve manyetik kuvvet yönleri arasındaki üç boyutlu geometrik ilişki sağ el kuralı ile saptanır.
3
Eğik düzlem üzerindeki denge denkleminin yazılarak akım şiddetinin çekilmesi.
Eğik düzlem doğrultusundaki kuvvetlerin dengesinden FMcosθ=mgsinθ    FM=mgtanθF_M \cos\theta = mg \sin\theta \implies F_M = mg \tan\theta yazılır. FM=BILF_M = B I L eşitliği yerine konulduğunda BIL=mgtanθ    I=mgtanθBLB I L = mg \tan\theta \implies I = \frac{mg \tan\theta}{B L} elde edilir.
Mekanik denge koşulu ile manyetik kuvvet ifadesini birleştirerek bilinmeyen akım şiddeti değerini hesaplamak.

Anahtar Kavram

Manyetik Kuvvet ve Eğik Düzlemde Mekanik Denge
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 13Soru

Üç boyutlu kartezyen koordinat sisteminde, sayfa düzlemine dik ve dışarıya doğru olan (+z+z yönünde) düzgün bir B\vec{B} manyetik alanı oluşturulmuştur. Bu manyetik alan içerisine elektrik yükleri sırasıyla +q+q ve q-q olan KK ve LL noktasal parçacıkları, sırasıyla +x+x ve y-y yönlerindeki vK\vec{v}_K ve vL\vec{v}_L sabit hızlarıyla fırlatılıyor.

Buna göre, manyetik alana girdikleri anda KK ve LL parçacıklarına etki eden manyetik kuvvetlerin yönleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: K parçacığına: y-y yönünde, L parçacığına: +x+x yönünde

Cevap

K parçacığına etki eden manyetik kuvvet y-y yönünde, L parçacığına etki eden manyetik kuvvet ise +x+x yönündedir.
K parçacığı +q+q yüklü olup +x+x yönünde hareket etmektedir. Sayfa dışına doğru olan (+z+z) manyetik alanda sağ el kuralına göre başparmak y-y yönünü gösterir ve pozitif yük için kuvvet yönü de y-y olur. L parçacığı ise q-q yüklü olup y-y yönünde hareket etmektedir. Sağ el kuralına göre başparmak x-x yönünü gösterir; fakat yük negatif olduğu için kuvvet yönü bunun tersi olan +x+x yönü olur.

Adım Adım Çözüm

1
K parçacığına etki eden kuvvetin yönünü belirleme
y-y yönü
Sağ el kuralına göre: Sağ elin dört parmağı hız vektörü yönünde (+x+x, sağa) tutulup, avuç içi manyetik alan yönüne (+z+z, sayfa dışına) bakacak şekilde yönlendirildiğinde, dik açılan başparmak y-y yönünü (aşağı) gösterir. K parçacığı pozitif yüklü (+q+q) olduğu için kuvvet yönü başparmak yönüyle aynıdır, yani y-y yönündedir.
2
L parçacığına etki eden kuvvetin yönünü belirleme
+x+x yönü
Sağ el kuralına göre: Sağ elin dört parmağı hız vektörü yönünde (y-y, aşağı) tutulup, avuç içi manyetik alan yönüne (+z+z, sayfa dışına) bakacak şekilde yönlendirildiğinde, başparmak x-x yönünü (sola) gösterir. Ancak L parçacığı negatif yüklü (q-q) olduğu için manyetik kuvvet, başparmağın gösterdiği yönün tam tersi olan +x+x yönünde (sağa) olur.

Anahtar Kavram

Yüklü parçacıklara düzgün manyetik alanda etki eden manyetik kuvvetin yönü sağ el kuralı ile bulunur. Pozitif yükler için kuvvet yönü sağ el kuralı sonucuyla aynıyken, negatif yükler için yön tersine döner.

Alternatif Yöntem

Manyetik kuvvet vektörü F=q(v×B)\vec{F} = q(\vec{v} \times \vec{B}) bağıntısı ile hesaplanır. K parçacığı için: FK=(+q)[(vi^)×(Bk^)]=qvB(j^)\vec{F}_K = (+q)[(v\hat{i}) \times (B\hat{k})] = qvB(-\hat{j}) elde edilir. L parçacığı için ise: FL=(q)[(vj^)×(Bk^)]=qvB(i^)=qvBi^\vec{F}_L = (-q)[(-v\hat{j}) \times (B\hat{k})] = -qvB(-\hat{i}) = qvB\hat{i} elde edilir. Bu matematiksel yönler sırasıyla y-y ve +x+x eksenlerine karşılık gelir.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 14Soru

Sayfa düzleminde birbirine paralel olarak yerleştirilmiş sonsuz uzunluktaki 1 ve 2 numaralı iletken tellerden sırasıyla sayfa düzleminde yukarı doğru I1I_1 ve I2I_2 elektrik akımları geçmektedir. Tellerin arasındaki mesafenin tam ortasından, +q+q elektrik yüklü bir parçacık tellere paralel doğrultuda ve yukarı doğru v\vec{v} hızıyla fırlatılıyor.

Akım şiddetleri arasında I1>I2I_1 > I_2 ilişkisi olduğuna göre, parçacığa fırlatıldığı anda etki eden manyetik kuvvetin yönü aşağıdakilerden hangisidir?

(Yer çekimi ve sürtünmeler önemsizdir.)

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: x-x yönünde (1. tele doğru)

Cevap

Manyetik kuvvet x-x yönündedir (1. tele doğru).
Akım geçen düz tellerin çevrelerinde oluşturdukları manyetik alanların yönü sağ el kuralı ile bulunur. Başparmak akım yönünü gösterecek şekilde tel kavrandığında, dört parmak manyetik alan dolanımını gösterir. Buna göre, 1. telin sağ tarafında (tam ortada) oluşturduğu manyetik alan sayfa düzleminden içeri doğru (z-z), 2. telin sol tarafında (tam ortada) oluşturduğu manyetik alan ise sayfa düzleminden dışarı doğrudur (+z+z). I1>I2I_1 > I_2 olduğu için, 1. telin oluşturduğu içeri doğru olan manyetik alanın büyüklüğü, 2. telin oluşturduğu dışarı doğru olan manyetik alanın büyüklüğünden daha fazladır. Dolayısıyla parçacığın fırlatıldığı noktadaki net manyetik alan sayfa düzleminden içeri doğrudur. Yüklü parçacığa etki eden manyetik kuvvet ise F=q(v×B)\vec{F} = q(\vec{v} \times \vec{B}) ifadesiyle verilir. Sağ el kuralına göre, başparmak hız yönünü (+y+y), dört parmak içeri doğru olan net manyetik alanı (z-z) gösterdiğinde, avuç içi artı yüklü parçacık için sola doğru olan x-x yönünü (1. tele doğru) gösterir.

Adım Adım Çözüm

1
Akım geçen tellerin tam ortadaki noktada oluşturduğu manyetik alanların yönünü sağ el kuralı ile belirleyin.
1. telin oluşturduğu manyetik alan sayfa düzleminden içeri doğru (z-z), 2. telin oluşturduğu manyetik alan ise sayfa düzleminden dışarı doğrudur (+z+z).
Tellerden geçen akımların yönü yukarı doğru olduğundan, sağ el kuralına göre tellerden birinin sağındaki ve diğerinin solundaki alan yönleri zıt olur.
2
Noktadaki net manyetik alanın yönünü akım büyüklüklerini kıyaslayarak bulun.
Net manyetik alan sayfa düzleminden içeri doğrudur (z-z).
I1>I2I_1 > I_2 olduğu için 1. telin oluşturduğu alanın büyüklüğü daha fazladır ve baskın olan yön net alanın yönünü belirler.
3
Hareket halindeki +q+q yüklü parçacığa etki eden manyetik kuvvetin yönünü sağ el kuralı ile bulun.
Kuvvet sola doğru, yani x-x yönündedir (1. tele doğru).
Sağ elin başparmağı hız yönünü (+y+y), dört parmak net manyetik alanı (içeri, z-z) gösterecek şekilde tutulduğunda, avuç içi artı yüklü parçacığa etki eden kuvvetin yönünü (x-x) gösterir.

Anahtar Kavram

Akım geçen düz tellerin manyetik alanları ve yüklü parçacıklara etki eden manyetik kuvvetin yönü
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 15Soru

Sayfa düzleminde yer alan ve üzerinden +y+y yönünde sabit II akımı geçen sonsuz uzunluktaki düz telin sağ tarafındaki (+x+x bölgesi) bir noktadan +q+q yüklü noktasal bir parçacık, +y+y yönünde v\vec{v} hızıyla fırlatılmaktadır.

Buna göre, parçacığa fırlatıldığı anda etki eden manyetik kuvvetin yönü aşağıdakilerden hangisidir?

(Yer ��ekimi ve diğer tüm etkileşimler önemsizdir. Üç boyutlu kartezyen koordinat sisteminde +z+z yönü sayfa düzleminden dışarıya doğrudur.)

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: x-x yönünde

Cevap

Manyetik kuvvetin yönü x-x yönündedir.
Düz telden geçen akımın sağ tarafında oluşturduğu manyetik alan sayfa düzleminden içeriye doğrudur (z-z yönü). +q+q yüklü parçacık +y+y yönünde fırlatıldığında, F=q(v×B)\vec{F} = q(\vec{v} \times \vec{B}) bağıntısına ve sağ el kuralına göre kuvvetin yönü sola doğru (x-x yönü, yani tele doğru) olur.

Adım Adım Çözüm

1
Akımın oluşturduğu manyetik alanın yönünün bulunması
Manyetik alan sayfa düzleminden içeriye doğru (z-z yönünde) olur.
Sağ el kuralına göre, başparmak akım yönünü (+y+y) gösterecek şekilde düz tel avuç içine alındığında, telin sağ tarafındaki dört parmak sayfa düzleminden içeriye doğru (z-z yönü) yönelir.
2
Yüklü parçacığa etki eden manyetik kuvvetin yönünün bulunması
Manyetik kuvvet sola doğru (x-x yönünde) olur.
Sağ elin başparmağı hız yönünü (+y+y), dört parmak manyetik alan yönünü (z-z, içeri doğru) gösterecek şekilde tutulduğunda, avuç içi parçacığa etki eden manyetik kuvvetin yönünü gösterir. Parçacık pozitif yüklü (+q+q) olduğundan, kuvvet avuç içi yönünde yani sola doğru (x-x yönü) etki eder.

Anahtar Kavram

Üzerinden akım geçen düz telin çevresinde oluşturduğu manyetik alan ve bu alan içindeki hareketli yüklü parçacığa etki eden manyetik kuvvet (Lorentz kuvveti) yönlerinin sağ el kuralları ile belirlenmesi.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 16Soru

Yer çekimi ivmesinin sabit olduğu bir ortamda, GG ağırlıklı homojen ve iletken düz bir tel, yalıtkan ve esnemeyen iki ip yardımıyla tavana yatay olarak asılmıştır. Telin bulunduğu bölgede, sayfa düzlemine dik ve dışarı doğru (\odot) yönelmiş düzgün bir B\vec{B} manyetik alan�� bulunmaktadır.

Telden herhangi bir akım geçmiyorken iplerin her birinde oluşan gerilme kuvvetinin büyüklüğü T0T_0 olmaktadır. Telden belirli bir yönde II şiddetinde akım ge��mesi sağlandığında iplerin her birinde oluşan gerilme kuvvetinin büyüklüğü T1T_1, akımın yönü değiştirilmeden sadece şiddeti 2I2I yapıldığında ise iplerin her birinde oluşan gerilme kuvvetinin büyüklüğü T2T_2 olmaktadır.

T1=2T2T_1 = 2T_2 olduğuna göre, telden II akımı geçiyorken tele etki eden manyetik kuvvetin büyüklüğünün telin ağırlığına oranı (FMG\frac{F_M}{G}) kaçtır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 13\frac{1}{3}

Cevap

Manyetik kuvvetin telin ağırlığına oranı 1/3'tür.
Doğru cevap, oran değerinin 1/3 olduğunu belirten seçenektir. Akım şiddeti arttığında ip gerilmesinin azalması, tele etki eden manyetik kuvvetin yukarı yönlü olduğunu gösterir. Buradan hareketle her iki durum için yazılan statik denge denklemleri (2T1=GFM2T_1 = G - F_M ve 2T2=G2FM2T_2 = G - 2F_M) birbiriyle oranlandığında manyetik kuvvetin ağırlığa oranı 1/3 olarak hesaplanır.

Adım Adım Çözüm

1
Akım geçmeyen durumdaki ip gerilmesini belirleme
T0=G2T_0 = \frac{G}{2}
Telden akım geçmiyorken düşey dengede yukarı yönlü iki ip gerilmesi, aşağı yönlü yer çekimi kuvvetini (GG) dengeler.
2
Manyetik kuvvetin yönünü tespit etme
Manyetik kuvvet (FMF_M) yukarı yönlüdür.
Akım şiddeti II'dan 2I2I'ye çıkarıldığında ip gerilmesinin azalması (T1>T2T_1 > T_2), manyetik kuvvetin ağırlığa zıt (yukarı) yönde etki ettiğini gösterir.
3
Akım geçen durumlar için denge denklemlerini yazma
T1=GFM2T_1 = \frac{G - F_M}{2} ve T2=G2FM2T_2 = \frac{G - 2F_M}{2}
Akım II iken yukarı yönlü manyetik kuvvet FMF_M, akım 2I2I iken 2FM2F_M olur. Düşey dengeden iplerdeki gerilme kuvvetleri yazılır.
4
Verilen oranı kullanarak manyetik kuvvetin ağırlığa oranın�� çözme
FMG=13\frac{F_M}{G} = \frac{1}{3}
T1=2T2T_1 = 2T_2 eşitliği yazılarak GFM2=2(G2FM2)GFM=2G4FM3FM=G\frac{G - F_M}{2} = 2 \left(\frac{G - 2F_M}{2}\right) \Rightarrow G - F_M = 2G - 4F_M \Rightarrow 3F_M = G ilişkisi çözülür.

Anahtar Kavram

Akım geçen tele düzgün manyetik alanda etki eden manyetik kuvvet ve statik denge
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 17Soru

Sayfa düzleminde bulunan sonsuz uzunluktaki düz bir iletken telden şekildeki gibi +y+y yönünde sabit I1I_1 akımı geçmektedir. Bu telin sağ tarafında, yine aynı sayfa düzleminde olacak şekilde yerleştirilen kare biçimindeki iletken tel çerçeveden saat yönünde sabit I2I_2 akımı geçmektedir.

Buna göre, kare çerçeveye etki eden manyetik kuvvetler ile ilgili,

I. Çerçevenin üst ve alt kenarlarına etki eden manyetik kuvvetlerin bileşkesi sıfırdır.
II. Çerçeveye etki eden net manyetik kuvvet, çerçeveyi sonsuz uzunluktaki düz tele doğru çeker.
III. Çerçevenin sağ kenarına etki eden manyetik kuvvetin büyüklüğü, sol kenarına etki eden manyetik kuvvetin büyüklüğünden fazladır.

yargılarından hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve II

Cevap

I ve II yargıları doğrudur. Çerçevenin üst ve alt kenarlarına etki eden net kuvvet sıfırken, sol kenara etki eden çekme kuvveti sağ kenara etki eden itme kuvvetinden büyük olduğundan net kuvvet tele doğrudur.
Üst ve alt kenarlara etki eden kuvvetler zıt yönlü ve eşit büyüklükte olduğundan birbirini sıfırlar. Sol kenardaki akım düz teldeki akımla aynı yönlü olduğu için çekilirken, sağ kenardaki akım zıt yönlü olduğu için itilir. Sol kenar tele daha yakın olduğundan maruz kaldığı manyetik alan ve dolayısıyla çekme kuvveti daha büyüktür. Bu durum net kuvvetin tele doğru (sola) olmasına yol açar.

Adım Adım Çözüm

1
Düz telin çerçeve bölgesinde oluşturduğu manyetik alanın yönünü belirleme.
Sağ el kuralına göre başparmak akım yönünü (+y) gösterecek şekilde tel kavrandığında, sağ tarafta kalan çerçeve bölgesinde manyetik alan sayfa düzlemine dik ve içeri doğrudur (B_yönü = ⊗).
Kuvvet yönlerini belirlemek için öncelikle ortamdaki manyetik alanın yönünü bilmemiz gerekir.
2
Çerçevenin üst ve alt kenarlarına etki eden kuvvetleri analiz etme.
Üst kenardaki akım +x yönündedir, manyetik alan içeri doğrudur. Sağ el kuralıyla kuvvet yukarı (+y) yönlü bulunur. Alt kenardaki akım -x yönündedir, kuvvet aşağı (-y) yönlü bulunur. Eşit uzaklıktaki bu kuvvetlerin büyüklükleri eşit ve yönleri zıt olduğu için toplamları sıfırdır.
Çerçevenin yatay kenarlarına etki eden net kuvvetin sıfır olduğunu doğrulamak için.
3
Çerçevenin sağ ve sol dikey kenarlarına etki eden kuvvetleri karşılaştırma.
Sol kenar tele d uzaklığında olup akım yukarı doğrudur (+y). Aynı yönlü akımlar birbirini çekeceğinden sol kenara etki eden kuvvet sola doğrudur. Sağ kenar ise d+a uzaklığında olup akım aşağı doğrudur (-y). Zıt yönlü akımlar birbirini iteceğinden sağ kenara etki eden kuvvet sağa doğrudur. Manyetik alan uzaklıkla azaldığından sol kenardaki çekme kuvveti, sağ kenardaki itme kuvvetinden büyüktür (F_sol > F_sağ). Net kuvvet sola (tele doğru) olur.
Çerçeveye etki eden net kuvvetin yönünü ve dikey kenarlardaki kuvvet büyüklüklerini belirlemek için.

Anahtar Kavram

Akım taşıyan paralel tellerin birbirine uyguladığı manyetik kuvvet ve düz telin oluşturduğu manyetik alanın uzaklığa bağlılığı.
Tahmini Süre:2m 0s