Divan Edebiyatı Nazım Şekilleri - Beyitlerle Kurulanlar

75 questions

Question 21Question

Divan edebiyatında beyitlerle kurulan nazım şekillerinin kafiye örgüleri kendilerine has özellikler gösterir. Örneğin gazel ve kaside gibi nazım şekillerinin ilk beyiti (matla) kendi arasında kafiyeliyken (aaaa), mesnevi nazım şeklinin tüm beyitleri kendi arasında kafiyeli (aa,bb,cc...aa, bb, cc...) olarak düzenlenir.

Buna göre, aşağıdaki beyitlerden hangisi hem bir gazelin matla beyiti hem de bir mesnevinin herhangi bir beyiti olmaya uygundur?

Show answer & explanation

Answer: Âşiyan-ı mürg-i dil zülf-i perîşânındadır
Kanda olsam ey perî gönlüm senin yanındadır

Answer

Âşiyan-ı mürg-i dil zülf-i perîşânındadır / Kanda olsam ey perî gönlüm senin yanındadır beyiti hem bir gazelin matla beyiti hem de bir mesnevinin herhangi bir beyiti olmaya uygundur.
Âşiyan-ı mürg-i dil zülf-i perîşânındadır / Kanda olsam ey perî gönlüm senin yanındadır beyiti, mısra sonlarında yer alan '-ındadır' eklerinin görevdeş olması (redif) ve '-ân' seslerinin zengin kafiye oluşturması sayesinde kendi arasında kafiyelidir (aa). Divan edebiyatında gazel ve kasidelerin ilk beyitleri (matla) ile mesnevilerin bütün beyitleri kendi arasında kafiyeli (aa) olduğundan, bu beyit hem bir gazelin matla beyiti hem de bir mesnevinin herhangi bir beyiti olmaya uygundur.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerde verilen beyitlerin mısra sonlarındaki ses benzerliklerini analiz ederek kafiye örgülerini (şemalarını) belirlemek.
Seçeneklerde yer alan beyitlerin mısra sonlarındaki kelimeler incelendiğinde; sadece 'perîşânındadır / yanındadır' kelimeleriyle biten beyitin kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu, diğer beyitlerin ise kafiyeli olmadığı (ab/xa) saptanır.
Gazelin ilk beyitinin (matla) ve mesnevinin tüm beyitlerinin kendi içinde kafiyeli (aa) olması kuralını uygulamak.
2
Kendi arasında kafiyeli olan beyitteki kafiye ve redif unsurlarını ayırt ederek yapıyı kesinleştirmek.
'perîşân-ı-ndadır' ve 'yan-ı-ndadır' kelimelerindeki '-ındadır' iyelik, hâl ve bildirme eklerinin görevdeş olduğu saptanarak redif; köklerdeki '-ân' seslerinin ise zengin kafiye olduğu doğrulanır.
Beyitin rastgele bir ses benzerliği taşımadığını, klasik şiir tekniğine uygun olarak aa şeklinde kafiyelendiğini doğrulamak.
3
Elde edilen kafiye şemasını divan edebiyatı beyitlerle kurulan nazım şekillerinin yapısal kurallarıyla eşleştirmek.
Kendi içinde kafiyeli (aa) olan bu beyitin hem gazelin matlası hem de mesnevinin herhangi bir beyiti olabileceği sonucuna varılır.
Soruda istenen iki yapısal özelliği aynı anda karşılayan tek doğru seçeneği belirlemek.

Key Concept

Divan edebiyatında beyitlerle kurulan nazım şekillerinin kafiye yapıları ve beyit özellikleri.
Question 22Question

Aşağıda Bâkî'ye ait bir gazelin üç beyti karışık olarak verilmiştir. Bu beyitlerin, bir gazelin yapısal özellikleri ve kafiye örgüsü dikkate alınarak baştan sona doğru sıralanışı nasıl olmalıdır?

Drag items to arrange them in the correct order

Show answer & explanation

Answer

Beyitlerin doğru sıralaması sırasıyla matla beyti olan 'Fermân-ı aşka cân ile var inkıyâdımız / Hükm-i kazâya zerre kadar yok inâdımız', ara beyit olan 'Baş eğmeziz edânîye dünyâ-yı dûn içün / Allah'adır tevekk��lümüz i'timâdımız' ve makta beyti olan 'Minnet Hudâ'ya devlet-i dünyâ fenâ bulur / Bâkî kalır sahîfe-i âlemde adımız' şeklindedir.
Gazel nazım şeklinin yapısal özellikleri gereği, kendi arasında kafiyeli olan beyit (aa) ilk sırada (matla), mahlas içermeyen ve matlaya bağlı kafiyelenen beyit (ba) ikinci sırada, şairin mahlasını (Bâkî) barındıran beyit ise son sırada (makta) yer alır.

Step-by-Step Solution

1
Beyitlerin kafiye örgülerini belirleme
'Fermân-ı aşka...' ile başlayan beyit kendi arasında kafiyeli (aa), 'Baş eğmeziz...' ile başlayan beyit ise matla beytiyle kafiyelidir (ba).
Gazelin ilk beyti (matla) kendi arasında kafiyeli (aa) olmak zorundadır.
2
Mahlas beytini (makta) tespit etme
'Minnet Hudâ'ya...' ile başlayan beyitte şairin mahlası (Bâkî) geçmektedir.
Gazelin son beyti (makta) şairin mahlasını içerir.
3
Elde edilen veriler doğrultusunda beyitleri matla, ara beyit ve makta sırasına göre dizme
Matla beyti olan üçüncü beyit en başa, ara beyit olan birinci beyit ortaya ve makta beyti olan ikinci beyit en sona yerleştirilir.
Bir gazel yapısal olarak matla ile başlar, ara beyitlerle devam eder ve makta ile son bulur.

Key Concept

Divan edebiyatında gazel nazım şeklinin beyit özellikleri, kafiye düzeni (matla, makta, ara beyit) ve mahlas beytinin konumu.
Question 23Question

Bâkî'ye ait aşağıdaki beyitlerin, bir gazelin yapısal özellikleri (matla, makta, kafiye düzeni) göz önünde bulundurularak baştan sona doğru anlamlı bir bütün oluşturacak şekilde sıralanışı nasıl olmalıdır?

Drag items to arrange them in the correct order

Show answer & explanation

Answer

Beyitlerin doğru sıralanışı sırasıyla; kendi i��inde kafiyeli olan matla beyti (II), ara beyit (III) ve şairin mahlasının yer aldığı makta beyti (I) şeklinde olmalıdır.
Gazel nazım şeklinin yapısal kuralları uyarınca ilk beyit olan matla kendi arasında kafiyeli (aaaa) olmalıdır. Verilen beyitler incelendiğinde 'inkıyâdımız var' ve 'inâdımız var' kafiyeli olan beyit ilk sırada olmalıdır. Son beyit olan makta ise şairin mahlasını taşımalıdır. Bu kurala uygun olarak 'Bâkî' mahlasının geçtiği beyit en sonda olmalıdır. Kalan ara beyit ise bu iki beytin arasında yer almalıdır.

Step-by-Step Solution

1
Beyitlerin kafiye örgüsünü inceleyerek matla beytini belirlemek.
İkinci beyitteki 'inkıyâdımız var' ve 'inâdımız var' ifadeleri kendi aralarında kafiyelidir (aaaa).
Gazellerin ilk beyti (matla) kendi arasında kafiyeli olur. Bu nedenle bu beyit ilk sırada yer almalıdır.
2
Beyitlerde mahlas bulunup bulunmadığını kontrol ederek makta beytini belirlemek.
Birinci beyitte 'Bâkî' mahlası yer almaktadır.
Şairlerin takma isimlerini kullandıkları beyit gazelin son beytidir (makta). Dolayısıyla bu beyit en sonda yer almalıdır.
3
Kalan beytin konumunu belirleyerek sıralamayı tamamlamak.
Üçüncü beyit, kafiye düzeni (baba) ve mahlas içermemesi nedeniyle bir ara beyittir.
Ara beyitler matla ile makta arasında yer alır. Bu durumda sıralama matla, ara beyit ve makta şeklinde olmalıdır.

Key Concept

Gazel nazım şeklinin yapısal özellikleri, kafiye örgüsü (aaaa, baba, caca), matla ve makta beyitlerinin tespiti ile mahlasın beyit sıralamasındaki rolü.
Estimated Time:2m 0s
Question 24Question

Divan edebiyatında şairlerin şiirlerinde kullandıkları takma ada "mahlas", mahlasın yer aldığı ve genellikle şiirin son beyti olan beyte ise "makta" adı verilir.

Buna göre, aşağıdaki beyitlerden hangisi bir gazelin makta beyti olmaya uygundur?

Show answer & explanation

Answer: Fuzûlî rind-i şeydâdır hemîşe halka rüsvâdır
Sorun kim bu ne sevdâdır bu sevdâdan usanmaz mı

Answer

Şairin mahlasının (Fuzûlî) yer aldığı "Fuzûlî rind-i şeydâdır hemîşe halka rüsvâdır / Sorun kim bu ne sevdâdır bu sevdâdan usanmaz mı" beyti.
Doğru seçenekte yer alan beyitte "Fuzûlî" mahlası açıkça geçmektedir. Makta beyitleri, şairin imzasını (mahlasını) taşıyan son beyit olduğundan bu beyit bir gazelin makta beytidir.

Step-by-Step Solution

1
Makta beytinin yapısal tanımı hatırlanır.
Bir gazel veya kasidenin son beyti olan makta beytinde şairin mahlasının bulunması gerektiği belirlenir.
Soruda makta beytinin tespiti için gerekli olan temel ayırt edici özellik budur.
2
Seçeneklerdeki beyitler mahlas (şair adı) tespiti amacıyla incelenir.
Beyitler tarandığında sadece bir seçenekte "Fuzûlî" mahlasının yer aldığı tespit edilir.
Diğer beyitlerde herhangi bir şair mahlası bulunmamaktadır.

Key Concept

Gazelde makta beytinin tespiti ve mahlas kullanımı
Estimated Time:1m 0s
Question 25Question

Aşağıda verilen beyit ve şiir parçalarını, ait oldukları divan edebiyatı nazım şekilleriyle eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

Bir eşek var idi zaîf ü nîzâr
Yük elinden katı şikeste vü zâr
Âvâzeyi bu âleme Dâvûd gibi sal
Bâkî kalan bu kubbede bir hoş sadâ imiş
İlm kesbiyle pâye-i rif'at
Ârzû-yı muhâl imiş ancak
Aşk imiş her ne var âlemde
İlm bir kîl ü kâl imiş ancak

Matches

Show answer & explanation

Answer

Bir eşek var idi beyti mesneviyle; Bâkî kalan bu kubbede beyti gazelle; İlm kesbiyle şiiri ise kıt'a ile eşleşir.
Verilen beyitlerin yapısal özellikleri ve anlam dünyası incelendiğinde; hikaye edici anlatıma sahip 'Bir eşek var idi' beyti mesneviyle, Bâkî mahlasını içeren 'Bâkî kalan bu kubbede' beyti gazelle, iki beyitlik matlasız (xaxa) yapıya sahip 'İlm kesbiyle' şiiri ise kıt'ayla doğru bir biçimde eşleşmektedir.

Step-by-Step Solution

1
İlk beyit biçim ve içerik yönünden incelenir.
Beytin 'aa' şeklinde kafiyelendiği (nîzâr - zâr) ve bir eşeğin durumunu tasvir ederek olay anlattığı belirlenir. Bu özellikler mesnevi nazım şeklini gösterir.
Mesneviler her beyti kendi içinde kafiyeli olan ve olay anlatımına dayanan uzun manzumelerdir.
2
İkinci beyit biçim ve içerik yönünden incelenir.
Beytin lirik bir söyleyişe sahip olduğu ve içinde Bâkî adının (mahlas) geçtiği görülür. Bu özellikler gazel nazım şeklinin makta beytine işaret eder.
Gazeller lirik konuları işleyen ve son beytinde şairin mahlasına yer veren nazım şekilleridir.
3
Üçüncü şiir parçası incelenir.
İki beyitten oluşan bu parçanın ilk beytinin kendi içinde kafiyeli olmadığı, genel kafiye örgüsünün 'xaxa' (rif'at - ancak - âlemde - ancak) şeklinde olduğu saptanır. Bu yapı kıt'a nazım şeklinin ayırt edici özelliğidir.
Kıt'alar matla beyti olmayan, genellikle 2-12 beyit arasında yazılan ve 'xaxa' şeklinde kafiyelenen nazım şekilleridir.

Key Concept

Divan edebiyatında beyitlerle kurulan nazım şekillerinin kafiye düzeni, mahlas kullanımı ve içerik özelliklerine göre ayırt edilmesi.
Question 26Question

I. Her beytinin kendi arasında kafiyeli olması (aa, bb, cc...) yazma kolaylığı sağlar.
II. Divan edebiyatında beyit sayısı bakımından en uzun nazım şeklidir.
III. Klasik edebiyatta günümüzdeki roman ve hikâyenin işlevini üstlenmiştir.

Yukarıda özellikleri verilen divan edebiyatı nazım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Mesnevi

Answer

Mesnevi
Doğru cevap mesnevidir. Mesnevi, her beytinin kendi arasında kafiyeli olması sayesinde şairlere yazma kolaylığı sağlar ve bu sayede çok uzun eserler (destanlar, aşk hikayeleri vb.) yazılabilir. Divan edebiyatında olay anlatımına dayanan bu nazım şekli, modern edebiyattaki roman ve hikayenin görevini yerine getirir.

Step-by-Step Solution

1
Öncüllerde verilen özellikleri incelemek ve anahtar kavramları belirlemek.
Her beytinin kendi arasında kafiyeli olması, sınırsız uzunlukta olabilmesi ve roman/hikaye gibi olay anlatımına dayanması en belirgin özelliklerdir.
Soruda verilen ipuçlarından yola çıkarak doğru nazım biçimini tespit etmek hedeflenir.
2
Özellikleri beyitlerle kurulan nazım şekilleriyle karşılaştırmak.
Belirtilen özelliklerin tamamı mesnevi nazım şeklini göstermektedir. Gazel, kaside, kıta ve müstezat gibi diğer nazım şekilleri bu yapısal ve işlevsel özelliklere sahip değildir.
Doğru cevaba ulaşmak için seçenekleri yapı ve içerik yönünden analiz etmek gerekir.

Key Concept

Mesnevi nazım şeklinin yapısal ve içerik özellikleri
Question 27Question

Aşağ��da divan edebiyatında beyitlerle kurulan nazım şekilleri ve bu nazım şekillerinin belirleyici özellikleri verilmiştir. Bu nazım şekillerini kendilerine ait özelliklerle doğru biçimde eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

Müstezat
Kıta
Mesnevi
Kaside

Matches

Show answer & explanation

Answer

Müstezat nazım şekli ziyade adı verilen kısa dizelerin eklenmesiyle, kıta nazım şekli matlasız olması ve xa xaxa\ xa kafiye düzeniyle, mesnevi nazım şekli her beytinin kendi arasında kafiyeli olup olay anlatımına dayanmasıyla, kaside nazım şekli ise din veya devlet büyüklerini övme amacı ve 339933-99 beyit uzunluğuyla eşleşmektedir.
Divan edebiyatında beyitlerle kurulan nazım şekillerinin kendilerine has yapısal ve tematik özellikleri bulunur. Müstezat nazım şekli uzun ve kısa dizelerin ardışık sıralanmasıyla oluşur ve eklenen kısa dizelere 'ziyade' denir. Kıta, matla beyti içermez ve kafiye düzeni xa xaxa\ xa şeklindedir. Mesnevi, olay anlatımına dayalı uzun eserlerde tercih edilir ve her beyti kendi arasında kafiyelidir. Kaside ise din ve devlet büyüklerini övme amacıyla yazılan, 339933-99 beyitlik bir nazım şeklidir. Bu özellikler dikkate alındığında eşleşmeler tam olarak birbirini karşılamaktadır.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerdeki nazım şekillerinin ayırt edici yapısal özelliklerini belirleme
Müstezatın dize yapısındaki uzun-kısa tezatlığı ve 'ziyade' kavramı, kıtanın beyit sayısı sınırları ile matlasız xa xaxa\ xa düzeni, mesnevinin olay anlatımına uygun serbest beyit sınırı, kasidenin ise övgü teması ve beyit sayısı limitleri belirlenir.
Her nazım şeklinin yapısal özelliklerini analiz etmek, doğru tanımları ayırt etmenin ilk adımıdır.
2
Belirlenen özellikleri tanımlarla eşleştirme
Müstezat üçüncü tanım ile, kıta ikinci tanım ile, mesnevi birinci tanım ile ve kaside dördüncü tanım ile doğru biçimde eşleştirilmiştir.
Anahtar kavramların (ziyade, matlasız olma, kendi arasında kafiyeli olma, övgü amacı) tanımlarda aranması doğru eşleşmeyi sağlar.

Key Concept

Divan Edebiyatı Beyitlerle Kurulan Nazım Şekillerinin Özellikleri
Estimated Time:2m 0s
Question 28Question

Bâkî’ye ait aşağıdaki beyit verilmiştir:

*Kadrini seng-i musallâda bilip ey Bâkî*
*Durup el bağlayalar karşına y��ran saf saf*

Bu beyitle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Show answer & explanation

Answer: Kafiye örgüsünün kendi arasında uyumlu olmaması (xaxa) ve mahlas içermesi yönüyle, Divan edebiyatında olay çevresinde gelişen uzun anlatılarda kullanılan mesnevi nazım şeklinin karakteristik bir ara beytidir.

Answer

Kafiye örgüsünün kendi arasında uyumlu olmaması (xaxa) ve mahlas içermesi yönüyle, mesnevi nazım ��eklinin karakteristik bir ara beytidir.
Beytin kafiye örgüsü xaxa şeklindedir ve şairin mahlası (Bâkî) geçmektedir. Mesnevi nazım şeklinde ise her beyit kendi içinde kafiyeli (aa,bb,cc...aa, bb, cc...) olmak zorundadır. Bu nedenle kendi arasında kafiyeli olmayan bir beytin mesnevinin ara beyti olması mümkün değildir.

Step-by-Step Solution

1
Beytin kafiye şeması ve yapısal özellikleri analiz edilir.
İlk dizenin bağımsız, ikinci dizenin ise 'saf saf' redifiyle bittiği görülür (xaxa şeması). Ayrıca 'ey Bâkî' ifadesiyle şairin mahlası kullanılmıştır.
Bu özellikler beytin gazel veya kasidenin son beyti (makta) olduğunu kanıtlar.
2
Mesnevi nazım şeklinin kafiye düzeni göz önünde bulundurulur.
Mesnevilerde her beyit kendi arasında kafiyelidir (aa,bb,cc...aa, bb, cc...).
Kafiye örgüsü kendi arasında uyumlu olmayan (xaxa) bir beyit hiçbir şekilde bir mesneviye ait olamaz.
3
Şairin edebi kişiliği, yaşadığı dönem ve şiirdeki ahenk unsurları incelenir.
Bâkî 16. yüzyıl şairidir ve 'Sultânü'ş-Şuarâ' olarak bilinir. Şiirde ölüm teması lirik-rindâne bir üslupla işlenmiştir. 'yâran' kelimesindeki '-ân' sesleri zengin kafiyedir, 'saf saf' ise rediftir.
Bu tespitler diğer seçeneklerde yer alan bilgilerin doğru olduğunu gösterir.

Key Concept

Divan Edebiyatı Beyit Yapısı ve Nazım Şekilleri Özellikleri
Estimated Time:2m 0s
Question 29Question

Fuzûlî'ye ait bir gazelden alınan aşağıdaki beyitlerin, divan edebiyatı şiir yapısı göz önünde bulundurularak baştan sona doğru (matla - ara beyit - makta) anlamlı ve kurallı bir biçimde sıralanışı nasıl olmalıdır?

Drag items to arrange them in the correct order

Show answer & explanation

Answer

Doğru sıralama sırasıyla; kendi arasında kafiyeli olan matla beyti ('Beni candan usandırdı...'), ara beyit ('Kamu bîmârına cânan...') ve mahlas içeren makta beyti ('Fuzûlî rind-i şeydâdır...') şeklinde olmalıdır.
Matla beyti her iki dizesi de kendi arasında kafiyeli (aa) olan 'Beni candan usandırdı...' beytidir ve ilk sırada yer alır. Ara beyit olan 'Kamu bîmârına cânan...' beyti ikinci sırada bulunur. Mahlas içeren makta beyti olan 'Fuzûlî rind-i şeydâdır...' ise son sırada yer almalıdır.

Step-by-Step Solution

1
Beyitlerin kafiye şemalarını (düzenlerini) incelemek.
İlk beytin kendi arasında kafiyeli (aa), diğer beyitlerin ise farklı kafiye düzenlerinde (ba, ca vb.) olduğu belirlenir.
Gazellerin ilk beyti olan matla beyti her zaman kendi arasında kafiyelidir (aa).
2
Beyitlerde şairin mahlasının (takma adının) geçip geçmediğini kontrol etmek.
Bir beyitte 'Fuzûlî' mahlasının geçtiği görülür.
Gazellerin son beyti olan makta beytinde şairin mahlası yer alır.
3
Belirlenen kurallara göre beyitleri sıraya koymak.
Kafiyeli olan matla beyti başa, mahlassız ara beyit ortaya, mahlaslı makta beyti ise sona yerleştirilir.
Gazelin klasik yapı düzenini (matla - ara beyit - makta) doğru şekilde tamamlamak için.

Key Concept

Gazel nazım şeklinin yapısal özellikleri ve beyit sıralaması (matla, makta, ara beyit tespiti)
Question 30Question

Aşağıdaki sol grupta verilen beyitleri, sağ grupta yer alan ait oldukları divan edebiyatı nazım şekilleriyle eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

Bir eşek var idi zaîf ü nizâr
Yük elinden anın katı zâr u zâr
Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı
Felekler yandı âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı
Saçma ey göz eşkden gönlümdeki odlara su
Kim bu denlü dutuşan odlara kılmaz çâre su
Erbâb-ı kemâli çekemez halk-ı hasûdân
Sâfî suyu her kimse içer, bulsa bulandır

Matches

Show answer & explanation

Answer

Bir eşek var idi... beyti Mesnevi ile; Beni candan usandırdı... beyti Gazel ile; Saçma ey göz... beyti Kaside ile; Erbâb-ı kemâli çekemez... beyti ise Kıta ile eşleşmektedir.
Eşleşmede, olay ve fabl anlatımı içeren beyit mesneviyle; lirik temalı matla beyti gazelle; Peygamber'e yazılan övgü (naat) kasideyle; kendi arasında kafiyeli olmayan felsefi beyit ise kıtayla eşleşir.

Step-by-Step Solution

1
Beyitlerin kafiye yapılarını analiz etmek.
Birinci beyit (nizâr / zâr), ikinci beyit (usanmaz mı / yanmaz mı) ve üçüncü beyit (su / su) kendi arasında kafiyelidir (aa). Dördüncü beyit ise kendi arasında kafiyeli değildir (hasûdân / bulandır -> ab/xa).
Kafiye şeması, divan şiirinde nazım şekillerini ayırt etmede en temel yapısal veridir.
2
Kafiyeli beyitlerin (aa) içeriklerini inceleyerek Mesnevi, Gazel ve Kaside ayrımını yapmak.
Birinci beyitte bir eşeğin yük taşıma hikayesi (fabl/olay) anlatıldığı için mesnevidir. İkinci beyitte lirik bir aşk acısı ve sitem işlendiği için gazel matlasıdır. Üçüncü beyitte Peygamber'e hitap edilerek 'su' redifiyle naat niteliğinde bir övgü yapıldığı için kaside matlasıdır.
Mesnevi olay anlatımına, gazel aşka ve lirik duygulara, kaside ise övgüye odaklanır.
3
Kafiyeli olmayan beytin nazım şeklini saptamak.
İlk beyti aa yerine ab (xa) şeklinde başlayan ve felsefi bir bilgece düşünceyi aktaran bu beyit kıtaya aittir.
Kıta nazım şekli matla beyti barındırmaz ve genellikle ahlaki, felsefi konularda yazılır.

Key Concept

Beyitlerle kurulan divan edebiyatı nazım şekillerinin kafiye düzeni ve konu özelliklerine göre ayırt edilmesi.
Question 31Question

Divan edebiyatında beyitlerle kurulan nazım şekillerinden biridir. Bir gazelin her dizesine, kullanılan aruz kalıbına uygun kısa bir dize (ziyade) eklenmesiyle oluşturulur. Şiirde bir uzun, bir kısa dize ardışık olarak sıralanır.

Bu özellikleriyle tanınan divan edebiyatı nazım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Müstezat

Answer

Müstezat
Tanımda belirtilen, gazelin dizelerine aruz veznine uygun kısa dizeler (ziyade) eklenerek oluşturulan ve bir uzun, bir kısa dize düzeniyle yazılan nazım şekli müstezattır. Bu yapısal özellik müstezatı diğer beyitlerle kurulan nazım şekillerinden ayıran en belirgin özelliktir.

Step-by-Step Solution

1
Soruda verilen tanımın anahtar ögelerini analiz etme.
Uzun dizelerin altına aruz ölçüsüne uygun kısa dizeler (ziyade) eklenmesi ve bu kısa dizelerle uzun dizelerin ardışık sıralanması özellikleri belirlenir.
Tanımlanan nazım şeklinin yapısal formunu anlamak için.
2
Belirlenen yapısal özellikleri divan edebiyatı beyitlerle kurulan nazım şekilleriyle karşılaştırma.
Bu yapısal formun (uzun-kısa dize sırası) sadece müstezat nazım şekline özgü olduğu ve bu kısa dizelere 'ziyade' dendiği bilgisine ulaşılır.
Doğru nazım şeklini seçenekler arasından tespit etmek için.

Key Concept

Divan Edebiyatı Beyitlerle Kurulan Nazım Şekilleri (Müstezat)
Estimated Time:45s
Question 32Question

Fuzûlî'nin ünlü 'Su Kasidesi'nden alınan aşağıdaki beyitlerin, kasidenin yapısal ��zellikleri (matla, ara beyit, makta) ve kafiye düzeni dikkate alınarak baştan sona doğru sıralanışı nasıl olmalıdır?

Drag items to arrange them in the correct order

Show answer & explanation

Answer

Beyitlerin doğru sıralanışı sırasıyla matla beyti olan ikinci beyit, ara beyit olan birinci beyit ve makta beyti olan üçüncü beyit şeklinde (II - I - III) olmalıdır.
Doğru sıralama 'II - I - III' şeklindedir. İkinci beyit 'odlara su / çâre su' kafiye yapısıyla kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu için matla (ilk) beyittir. Üçüncü beyitte 'Fuzûlî' mahlası geçtiği için makta (son) beyittir. Birinci beyit ise ilk dizesi serbest, ikinci dizesi 'su' ile biten kafiyede (ba) olduğu için bu ikisinin ortasında yer almalıdır.

Step-by-Step Solution

1
Beyitlerin kafiye düzenini (şemasını) belirleme
İkinci beytin dizeleri kendi arasında kafiyeli (aa), birinci beytin ilk dizesi serbest ikinci dizesi ana kafiyeye uygun (ba), üçüncü beytin ilk dizesi serbest ikinci dizesi ana kafiyeye uygun (ca) yapıdadır.
Divan edebiyatında beyitlerle kurulan naz��m şekillerinde (gazel, kaside) ilk beyit (matla) daima kendi arasında kafiyelidir (aa). Bu bilgiye dayanarak ikinci beytin en başta yer alması gerektiği belirlenir.
2
Mahlas kontrolü yaparak makta beytini tespit etme
Üçüncü beyitte şairin mahlasının (Fuzûlî) geçtiği tespit edilir.
Kasidelerde şairin mahlasının geçtiği beyit taç beyit veya makta (son beyit) olarak adlandırılır. Dolayısıyla mahlas barındıran üçüncü beyit sıralamanın en sonunda yer almalıdır.
3
Ara beyitleri sıralama ve nihai düzeni oluşturma
Birinci beyit ara beyit olarak ortada yer alır. Doğru sıralama II - I - III şeklinde tamamlanır.
İlk beyit (matla) ve son beyit (makta) belirlendikten sonra, kafiye şeması 'ba' olan birinci beyit bu ikisinin arasına yerleştirilerek şiirin yapısal bütünlüğü sağlanır.

Key Concept

Kasidenin beyit diziliş sırası; matla, makta ve ara beyit özelliklerinin kafiye düzeni ve mahlas kullanımı üzerinden tespiti.
Estimated Time:2m 0s
Question 33Question

Divan edebiyatından alınan aşağıdaki iki beyit yapısal ve içeriksel özellikleri bakımından incelenmiştir:

I. Beyit
*Süzme çeşmin gelmesin müjgan müjgan üstüne*
*Urma zahm-ı sineme peykan peykan üstüne*

II. Beyit
*Minnet hudâya devlet-i dünyâ fenâ bulur*
*Bâkî kalır sahîfe-i âlemde adımız*

Bu beyitlerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Show answer & explanation

Answer: II. beyit, dizeleri kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu için Bâkî'nin kaleme aldığı bir mesneviden alınmıştır.

Answer

II. beyit, dizeleri kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu için Bâkî'nin kaleme aldığı bir mesneviden alınmıştır.
Doğru cevap, II. beytin kendi arasında kafiyeli olduğunu ve Bâkî'nin bir mesnevisinden alındığını belirten yargıdır. Çünkü bu beytin dizeleri (fenâ bulur / adımız) kendi arasında kafiyeli değildir (xa düzenindedir). Ayrıca divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Bâkî'nin hiç mesnevisi yoktur; dolayısıyla bu beytin bir mesneviden alınmış olması mümkün değildir.

Step-by-Step Solution

1
I. beytin kafiye yap��sı ve kelimelerin ses uyumu incelenir.
I. beytin 'müjgan üstüne / peykan üstüne' kelimeleriyle bittiği görülür. 'üstüne' kelimeleri redif, 'müjgan' ve 'peykan' kelimeleri kafiyedir. Beyit kendi arasında kafiyelendiği (aa) için matla beytidir.
Beytin yapısal konumunu belirlemek amacıyla kafiye şeması çözümlenir.
2
II. beytin kafiye yapısı ve içerdiği mahlas incelenir.
II. beyitte 'Bâkî' mahlası geçmektedir, bu yüzden makta beytidir. Dize sonlarındaki 'bulur' ve 'adımız' kelimeleri arasında kafiye yoktur, yani beyit kendi arasında kafiyeli değildir (xa kafiye düzenindedir).
Beytin yapısal ve anlamsal özelliklerini saptamak amacıyla şair adı ve kafiye durumu incelenir.
3
Bâkî'nin edebi kişiliği ve mesnevi yazıp yazmadığı bilgisi kontrol edilir.
Bâkî, divan edebiyatında hiç mesnevi yazmamış olan sanatçılardan biridir. Bu nedenle II. beyit bir mesneviden alınmış olamaz.
Tarihsel ve biyografik edebiyat bilgisiyle seçeneklerin doğruluğunu sınamak için.

Key Concept

Divan Edebiyatı Nazım Şekilleri - Beyitlerle Kurulanlar
Estimated Time:2m 0s
Question 34Question

Divan edebiyatında gazel ve kaside gibi nazım şekillerinin ilk beytine "matla" adı verilir. Matla beytinin en belirgin özelliği, dizelerinin kendi arasında kafiyeli (aa) olmasıdır.

Buna göre, aşağıdaki beyitlerden hangisi bir gazel veya kasidenin matla beyti olabilir?

Show answer & explanation

Answer: Haddeden geçmiş nezâket yâl ü bâl olmuş sana
Mey süzülmüş şîşeden ruhsâr-ı âl olmuş sana

Answer

Haddeden geçmiş nezâket yâl ü bâl olmuş sana / Mey süzülmüş şîşeden ruhsâr-ı âl olmuş sana beyti, kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu için matla beytidir.
Doğru seçenekte yer alan 'Haddeden geçmiş nezâket yâl ü bâl olmuş sana / Mey süzülmüş şîşeden ruhsâr-ı âl olmuş sana' beyti, kendi arasında kafiyeli (aa) bir yapıya sahiptir. 'Sana' kelimeleri yazılış ve görev bakımından aynı olduğu için redif, 'yâl' ve 'âl' kelimelerindeki 'âl' sesleri ise tam kafiyedir. Bu kafiye şeması sadece matla (ilk) beytine aittir.

Step-by-Step Solution

1
Beyitlerin kafiye düzenini (uyak şemasını) incelemek.
Seçeneklerdeki beyitlerin son kelimeleri ses benzerliği yönünden karşılaştırılır. Doğru seçenekteki beytin dizeleri 'sana' kelimeleriyle biterek ses uyumu (aa) gösterirken; diğer beyitlerin dizeleri farklı seslerle bitmektedir (ab).
Gazel veya kasidenin ilk beyti olan matla beyti, kendi arasında kafiyeli (aa) olma kuralına tabidir.
2
Kafiye ve redif analizini yaparak doğrulamak.
Doğru beytin sonundaki 'sana' sözcükleri rediftir. 'Yâl' ve 'âl' sözcüklerindeki 'âl' sesleri (uzun ünlü iki ses değerinde kabul edildiğinden) tam kafiyedir. Diğer beyitlerde bu tür bir kafiye ortaklığı ilk dize ile ikinci dize arasında yoktur.
Dizeler arasındaki ses benzerliğinin tesadüfi olmadığını ve teknik olarak matla şemasına uyduğunu teyit etmek için bu analiz gereklidir.

Key Concept

Gazel ve kaside nazım şekillerinin yapısal özellikleri ve matla beytinin tespiti.
Estimated Time:45s
Question 35Question

Nedîm'e ait aşağıdaki beyitler, divan şiirinin yapısal özellikleri (matla, ara beyitler, makta) ve anlam bütünlüğü göz önünde bulundurularak anlamlı bir bütün oluşturacak şekilde baştan sona doğru nasıl sıralanmalıdır?

Drag items to arrange them in the correct order

Show answer & explanation

Answer

Doğru sıralama III - I - IV - II şeklinde olmalıdır. Bu sıralamada ilk olarak dizeleri kendi arasında kafiyeli olan matla beyti gelmeli, ardından anlam akışına göre tasvirlerin yer aldığı ara beyitler sıralanmalı ve en son olarak şairin mahlasını içeren makta beyti yer almalıdır.
Kafiye örgüsü 'aa' olan üçüncü beyit matla olduğu için ilk sıradadır. Şairin mahlasını (Nedîmâ) içeren ikinci beyit makta olduğu için son sıradadır. Birinci ve dördüncü beyitler ise anlam akışına göre sıralandığında, önce şehrin havasının ve suyunun güzelliği övülmeli (birinci beyit), ardından bu niteliklerin sözle anlatılamayacak kadar çok olduğu belirtilmelidir (dördüncü beyit). Bu nedenle doğru sıralama III - I - IV - II şeklindedir.

Step-by-Step Solution

1
Kafiye düzeninin belirlenmesi
III numaralı beytin dizeleri kendi arasında kafiyelidir (behâdır / fedâdır - aa). Diğer beyitlerin ilk dizeleri serbest, ikinci dizeleri ise ana kafiye ile uyumludur (âlâ / hevâdır - ba, halka / sadâdır - ca, hiç / edâdır - da).
Divan şiirinde gazel ve kasidelerin ilk beyti (matla) kendi arasında kafiyeli (aa) olur. Bu nedenle ilk beyit III numaralı beyit olmalıdır.
2
Mahlas beytinin tespit edilmesi
II numaralı beyitte şairin mahlası (Nedîmâ) geçmektedir.
Şairin mahlasının geçtiği beyit makta (son) beytidir. Bu nedenle II numaralı beyit en sonda yer almalıdır.
3
Ara beyitlerin anlam akışına göre sıralanması
I numaralı beyit İstanbul'un güzelliklerini överken, IV numaralı beyit bu güzelliklerin anlatılmakla bitmeyeceğini belirtmektedir.
III numaralı beyitte yapılan genel İstanbul girişinden sonra I numaralı beyitte tasvire devam edilir. IV numaralı beyitte ise bu niteliklerin tamamının anlatılamayacağı belirtilerek sonuca bağlanır ve makta beytine geçiş yapılır. Dolayısıyla sıralama I - IV şeklinde olmalıdır.

Key Concept

Gazel ve Kasidelerde Beyit Sıralaması, Matla ve Makta Beyitlerinin Tespiti
Estimated Time:2m 30s
Question 36Question

Fuzûlî'ye ait bir gazelden alınan aşağıdaki beyitlerin, gazelin yapı özellikleri (matla, makta ve ara beyit) dikkate alınarak baştan sona doğru sıralanışı nasıl olmalıdır?

Drag items to arrange them in the correct order

Show answer & explanation

Answer

Beyitlerin doğru sıralanışı: Matla beyti (aa kafiyeli olan beyit), ara beyit (ba kafiyeli olan beyit) ve makta beyti (mahlas barındıran beyit) ��eklinde olmalıdır.
Gazelin doğru sıralanışı, kendi arasında kafiyeli (aa) olan matla beytinin başta, ardından ara beytin gelmesi ve en sonda mahlas içeren makta beytinin yer almasıyla sağlanır.

Step-by-Step Solution

1
Beyitlerin kafiye düzenini analiz etmek
Birinci beyit 'ba', ikinci beyit 'ca' ve üçüncü beyit 'aa' şeklinde kafiyelenmiştir.
Bir gazelin yapısal sırasını belirlemede kafiye şeması en temel göstergedir.
2
Matla beytini belirlemek
Üçüncü beyit kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu için matla beytidir ve ilk sıraya yerleşir.
Gazellerin ilk beyti (matla) her zaman kendi arasında kafiyelidir.
3
Makta beytini belirlemek
İkinci beyitte şairin mahlası (Fuzûlî) geçtiği için makta beytidir ve son sıraya yerleşir.
Şairin mahlasının yer aldığı ve gazeli sonlandıran beyte makta denir.
4
Ara beyti yerleştirmek
Birinci beyit bir ara beyit olup matla ile makta arasında (ikinci sırada) yer alır.
Matla ve makta dışındaki beyitler gazelin gelişimini sağlayan ara beyitlerdir.

Key Concept

Gazelin beyitlerinin yapısal özellikleri ve kafiye düzenine göre sıralanması
Question 37Question

Aşağıda Divan edebiyatından alınan üç farklı beyit verilmiştir:

I.
*Cânı kim cânânı içün sevse cânânın sever*
*Cânı içün kim ki cânânın sever cânın sever*

II.
*Fuzûlî rind-i şeydâdur hemîşe halka rüsvâdur*
*Sorun kim bu ne sevdâdur bu sevdâdan usanmaz mı*

III.
*Bir eşek var idi zaîf ü nizâr*
*Yük elinden katı şikeste vü zâr*

Bu beyitlerin yapısal ve içerik özellikleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Show answer & explanation

Answer: II. beyit, şairin mahlasını barındırdığı için aynı zamanda bu şiirin en güzel beyti kabul edilen "beytü'l-gazel" (şah beyit) olarak nitelendirilir.

Answer

Şairin mahlasını barındıran beytin aynı zamanda gazelin en güzel beyti (beytü'l-gazel) olarak kabul edileceğini belirten seçenek yanlıştır. Mahlasın bulunduğu beyit makta beytidir, beytü'l-gazel ise şiirin herhangi bir yerinde bulunabilir ve mahlas barındırma zorunluluğu yoktur.
Şairin takma adının (mahlas) geçtiği beyit 'makta' beytidir. Bir gazelin en güzel beyti olan 'beytü'l-gazel' (şah beyit) ise şiirin herhangi bir yerinde bulunabilir ve mahlasın bu beyitte yer alması zorunlu değildir. Dolayısıyla, mahlas barındıran beytin mutlaka beytü'l-gazel olacağı yönündeki ifade yanlıştır.

Step-by-Step Solution

1
Verilen beyitlerin kafiye örgüsünü analiz etmek.
I. beyitte 'cânânın sever / cânın sever' kendi arasında kafiyelidir (aaaa). II. beyitte 'rüsvâdur / usanmaz mı' kafiye örgüsü xaxa düzenindedir. III. beyitte 'nizâr / zâr' kendi arasında kafiyelidir (aaaa).
Beyitlerin nazım şekillerini ve yapısal konumlarını belirlemede en önemli ipucu kafiye düzenleridir.
2
Beyitlerin içerik ve mahlas durumlarını incelemek.
I. beyitte lirik bir konu işlenmiş ve mahlas yoktur. II. beyitte 'Fuzûlî' mahlası açıkça görülmektedir. III. beyitte ise bir hayvan (eşek) üzerinden olay anlatımı yapılmıştır.
Şiirlerdeki mahlas kullanımı son beyti (makta), olay anlatımı ise mesnevi tarzını teşhis etmeyi sağlar.
3
Seçeneklerdeki teorik bilgileri beyitlerin özellikleriyle karşılaştırmak.
I. beytin matla beyti olduğu, II. beytin makta beyti olduğu, III. beytin mesnevi beyti olduğu ve I. beytin kıta nazım şeklinin ilk beyti olamayacağı bilgileri doğrudur. Ancak mahlas içeren beytin zorunlu olarak beytü'l-gazel olacağı iddiası yanlıştır; beytü'l-gazel en güzel beyittir ve makta olmak zorunda değildir.
Seçeneklerdeki edebi terimlerin (matla, makta, beytü'l-gazel, kıta kafiye yapısı) doğru eşleştirilip eşleştirilmediğini kontrol etmek.

Key Concept

Divan edebiyatında beyitlerle kurulan nazım şekillerinin (gazel, kaside, mesnevi, kıta) kafiye düzeni, mahlas kullanımı ve beyit özellikleri (matla, makta, beytü'l-gazel).
Estimated Time:2m 0s
Question 38Question

Aşağıda Divan edebiyatından alınan bazı beyitler ve bu beyitlerin yapısal/içeriksel özellikleri verilmiştir. Bu beyitleri ait oldukları nazım şekilleriyle eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

I. "Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı / Felekler yand�� âhımdan murâdım şem'i yanmaz mı"
(Aşk acısını lirik bir edayla ele alan, ilk beyti kendi arasında kafiyeli olan beyit)
II. "Bir eşek var idi zaîf ü nizâr / Yük elinden inler idi zâr u zâr"
(Alegorik-didaktik bir hikâyeyi konu edinen ve her beyti kendi arasında kafiyeli olan beyit)
III. "Esdi nesîm-i nev-bahâr açıldı güller subh-dem / Açsın bizim de gönlümüz sâkî getir câm-ı Cem"
(Bahar tasviriyle [nesib] başlayan, din veya devlet büyüklerini övmek amac��yla yazılan uzun şiirin ilk beyti)
IV. "Halkı taklîd ile güm-râh eyleyen vâizlerin / Âkıbet toprak olur başındaki tâc u kabâ"
(Kafiye düzeni xa olan, mahlassız ve genellikle toplumsal-ahlaki eleştiri barındıran beyit)

Matches

Show answer & explanation

Answer

Birinci beyit gazel, ikinci beyit mesnevi, üçüncü beyit kaside ve dördüncü beyit kıta nazım şekliyle eşleşmektedir.
Verilen beyitlerin kafiye örgüleri, işledikleri temalar ve anlatım tarzları analiz edildiğinde; aşk acısını aa düzeninde işleyen ilk beyit gazele, bir hayvanın hikayesini aa düzeninde anlatan ikinci beyit mesneviye, bahar tasviriyle övgüye zemin hazırlayan aa düzenindeki üçüncü beyit kasideye ve vaizleri yeren xa düzenindeki dördüncü beyit kıtaya aittir.

Step-by-Step Solution

1
Beyitlerin kafiye düzenlerini (aa veya xa) incelemek.
Birinci, ikinci ve üçüncü beyitlerin kendi içinde kafiyeli (aa) olduğu, dördüncü beytin ise ilk dizesinin serbest, ikinci dizesinin kafiyeli (xa) olduğu tespit edilir.
Nazım şekillerinin belirlenmesinde kafiye örgüsü en belirgin yapısal ipucudur.
2
Beyitlerin içerik ve anlatım özelliklerini analiz etmek.
Birinci beytin aşk acısını (lirik), ikinci beytin bir olay/hikâye anlatımını (didaktik/alegorik), üçüncü beytin tabiat tasvirini (nesib), dördüncü beytin ise toplumsal eleştiriyi (hiciv) yansıttığı görülür.
Kafiye örgüsü aynı olan nazım şekillerini (gazel, kaside, mesnevi) birbirinden ayırmak için içerik ve işlev özelliklerine bakılması gerekir.
3
Yapısal ve içeriksel özellikleri nazım şekilleriyle eşleştirmek.
Lirik beyit gazelle, hikâyeci beyit mesneviyle, övgü odaklı beyit kasideyle ve xa kafiyeli mahlassız hiciv beyti kıta ile doğru şekilde eşleştirilir.
Elde edilen tüm biçim ve içerik verileri divan şiiri nazım şekillerinin tanımlarıyla örtüşmektedir.

Key Concept

Divan edebiyatında beyitlerle kurulan nazım şekillerinin yapısal (kafiye düzeni, mahlas) ve içeriksel (konu, işlev) özellikleri.
Estimated Time:2m 0s
Question 39Question

Divan edebiyatında gazel ve kaside gibi nazım şekillerinin ilk beytine "matla" adı verilir. Matla beytinin en belirgin yapısal özelliği, dizelerinin kendi arasında kafiyeli (aa) olmasıdır.

Buna göre, aşağıdaki beyitlerden hangisi bir gazelin matla beyti olabilir?

Show answer & explanation

Answer: Bu şehr-i Sıtanbul ki bî-misl ü behâdır
Bir sengine yek-pâre Acem mülkü fedâdır

Answer

Bu şehr-i Sıtanbul ki bî-misl ü behâdır / Bir sengine yek-pâre Acem mülkü fedâdır beyti kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu için matla beytidir.
Doğru cevap olan "Bu şehr-i Sıtanbul ki bî-misl ü behâdır / Bir sengine yek-pâre Acem mülkü fedâdır" beytinin dize sonlarında yer alan "behâdır" ve "fedâdır" kelimeleri incelendiğinde, "-dır" eklerinin redif, "behâ" ve "fedâ" sözcüklerindeki "â" seslerinin ise tam kafiye olduğu görülür. Beyit kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu için bir matla beytidir.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerde verilen beyitlerin dize sonlarındaki kelimeleri belirlemek.
Dize sonlarındaki kelimeler sırasıyla şöyledir: girdiler - çenârdan, sal - imiş, behâdır - fedâdır, bulur - adımız, derdden - beni.
Matla beytinin tespiti için dizelerin birbiriyle kafiyeli olup olmadığını belirlemek gerekir.
2
Dize sonlarındaki kelimelerin kafiye düzenini (aa veya xa) incelemek.
İncelenen beyitlerden sadece "behâdır" ve "fedâdır" kelimeleriyle biten beytin kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu, diğerlerinin kafiyeli olmadığı (xa) tespit edilir.
Matla beyti, gazel veya kasidenin ilk beyti olup kendi arasında kafiyeli olan tek beyittir.

Key Concept

Gazel veya kaside gibi beyitlerle kurulan nazım şekillerinde ilk beytin (matla) kendi arasında kafiyeli (aa) olması kuralı.
Estimated Time:45s
Question 40Question

Aşağıda Divan edebiyatından alınan bazı beyitler ve ait oldukları nazım şekilleri verilmiştir. Bu beyitleri, kafiye düzeni, yapısal özellikleri ve içerikleri göz önünde bulundurularak ait oldukları nazım şekilleriyle eşleştiriniz.

Click a left item, then click its matching right item

Items

Fermân-ı aşka cân ile var inkıyâdımız
Hükm-i kazâya zerre kadar yok inâdımız
Bir eşek var idi zaîf ü nizâr
Yük elinden anın katı bîzâr
Saçma ey göz eşkden gönlümdeki odlara su
Kim bu denlü dutuşan odlara kılmaz çâre su
Tâhir Efendi bana kelb demiş
İltifatı bu sözde zâhirdir

Matches

Show answer & explanation

Answer

Fermân-ı aşka ile başlayan beyit Gazel (Matla) ile; Bir eşek var idi ile başlayan beyit Mesnevi ile; Saçma ey göz ile başlayan beyit Kaside (Matla) ile; Tâhir Efendi ile başlayan beyit ise Kıta ile eşleşir.
Fermân-ı aşka ile başlayan beyit bireysel aşk konusunu işleyen ve aa şeklinde kafiyelenen bir gazel matla beytidir. Bir eşek var idi ile başlayan beyit, Harnâme'den alınmış olup olay anlatımına dayalı kendi arasında kafiyeli (aa) bir mesnevi beytidir. Saçma ey göz ile başlayan beyit, Fuzûlî'nin peygamber övgüsü içeren ünlü Su Kasidesi'nin matla (aa) beytidir. Tâhir Efendi ile başlayan beyit ise yergi içerikli olup ilk beyti kendi arasında kafiyeli olmayan (ab) bir kıta örneğidir.

Step-by-Step Solution

1
Beyitlerin kafiye şemalarının çıkarılması
Birinci beyit: aa (inkıyâdımız / inâdımız), İkinci beyit: aa (nizâr / bîzâr), Üçüncü beyit: aa (odlara su / çâre su), Dördüncü beyit: ab/xa (demiş / zâhirdir).
Nazım şekillerinin belirlenmesinde kafiye düzeni en önemli yap��sal ipucudur.
2
Kendi arasında kafiyeli olmayan (ab) beytin incelenmesi
Dördüncü beyit kendi arasında kafiyeli değildir ve satirik (hiciv) bir konuyu ele almaktadır. Bu özellik, matla beyti olmayan kıta nazım şekline işaret eder.
Gazel, kaside ve mesnevi nazım şekillerinin ilk beyitleri (veya mesnevinin tüm beyitleri) kendi arasında kafiyeli olmak zorundadır. Kıtanın ise ilk beyti kendi arasında kafiyeli değildir.
3
Kendi arasında kafiyeli (aa) olan beyitlerin tema ve anlatım tarzına göre ayırt edilmesi
İkinci beyit bir eşeğin başından geçenleri hikâye etmektedir (olay anlatımı). Bu durum mesnevi nazım şekline özgünüdür. Birinci beyit rintçe bir aşk anlayışını işler (gazel matla). Üçüncü beyit ise su redifiyle dinî bir övgü içeren kaside matla beytidir.
Ayni kafiye düzenine sahip beyitleri birbirinden ayırmak için anlatım tutumu (lirik, epik, didaktik) ve nazım şekillerinin içerik özellikleri incelenmelidir.

Key Concept

Divan Edebiyatı Beyitlerle Kurulan Nazım Şekillerinin Yapısal ve İçeriksel Analizi
PreviousPage 2 / 4Next