Akarsu Şekilleri

Akarsular, yatak eğiminin azaldığı ve akış hızının düştüğü yerlerde taşıdıkları materyalleri (alüvyon) biriktirerek çeşitli yer şekilleri oluştururlar. Özellikle kıyı bölgelerinde, kıta sahanlığının geniş (deniz derinliğinin az) olduğu ve güçlü akıntıların bulunmadığı alanlarda bu biriktirme faaliyeti sonucunda geniş düzlükler meydana gelir.

Buna göre; Çukurova, Bafra ve Çarşamba ovalarının oluşmasını sağlayan temel akarsu şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en geniş etki alanına sahip dış kuvvet akarsulardır. Bazı yer şekillerinin oluşumunda akarsu aşındırması temel rol oynarken, arazinin jeolojik yapısı bu süreci doğrudan etkiler. Bunun en tipik örneklerinden biri de iç ve dış kuvvetlerin ortak çalışmasıyla ortaya çıkan peri bacalarıdır.

Peri bacalarının oluşumu ve Türkiye'deki dağılışı ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en geniş etki alanına sahip olan dış kuvvet akarsulardır. Akarsular, geçtikleri arazinin eğimine, debisine ve jeolojik yapısına bağlı olarak aşındırma veya biriktirme süreçleriyle çeşitli şekiller meydana getirirler.

Aşağıdaki tabloda bazı akarsu yer şekilleri ve bu şekillerin oluşum süreçleri eşleştirilmiştir:

Tablodaki eşleştirmelerden hangisinde bir bilgi yanlışı yapılmıştır?

Türkiye'nin yer şekilleri üzerinde iç ve dış kuvvetlerin etkileşimi oldukça belirgindir. Akarsular, aşındırma faaliyetleri sırasında geçtikleri arazinin kayaç yapısına ve direnç özelliklerine bağlı olarak farklı şekiller meydana getirirler. Özellikle volkanik arazilerde sel sularının ve akarsuların, dirençli ve dirençsiz tabakaları seçici bir şekilde aşındırması özel görünümlü yer şekillerinin ortaya çıkmasına neden olur.

Buna göre; akarsu aşındırmasına bağlı olarak gelişen ancak oluşum sürecinde bazalt gibi dirençli kayaçların, altındaki yumuşak tüf tabakasını süpürülmeye karşı korumasıyla karakterize edilen yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda akarsuların dağ kütlelerini enine yararak oluşturduğu, profili "U" harfine benzeyen vadiler, iç kesimlerle kıyı bölgeleri arasında kara ve demir yolu ulaşımına imkan sağlayan doğal koridorlar oluşturur. Bu vadi tipi özellikle Küre Dağları ve Toroslar üzerinde yaygın olarak görülür.

Buna göre, özellikleri belirtilen akarsu aşındırma şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Bir akarsuyun denize döküldüğü alanda delta ovası oluşturabilmesi için havzasından bol miktarda katı materyal (alüvyon) taşıması tek başına yeterli değildir; kıyı topoğrafyası, litolojik yapı ve denizel dinamiklerin de elverişli olması gerekir.

Aşağıdaki tabloda, Türkiye'deki üç farklı akarsuyun havza özellikleri ve denize döküldükleri kıyı kesimlerindeki bazı fiziksel koşullar verilmiştir:

Bu tabloya göre, K, L ve M akarsularının havza sistemleri ve ağız kısımlarındaki yer şekli gelişimiyle ilgili yapılan aşağıdaki çıkarımlardan hangisi kesinlikle doğrudur?

Türkiye'de bazı akarsuların, özellikle Ege Bölgesi'nde olduğu gibi yatak eğiminin azaldığı alanlarda menderesler (büklümler) çizerek aktığı görülmektedir. Buna göre, yatağında menderesler oluşan bir akarsu ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin Kuvaterner (Dördüncü Zaman) başlarında epirojenik hareketlerle toptan yükselmesi, akarsuların aşındırma güçlerinin yeniden artmasına ve yataklarını derine doğru kazmalarına neden olmuştur. Bu süreçte eski vadi tabanlarının yüksekte kalarak oluşturduğu, hem aşındırma hem de biriktirme özelliklerini bir arada yansıtan basamaklı yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en geniş etki alanına sahip olan dış kuvvet akarsulardır. Akarsular, eğim ve debi gibi faktörlere bağlı olarak yeryüzünü aşındırarak veya taşıdıkları alüvyonları biriktirerek çeşitli yer şekilleri meydana getirirler.

Aşağıdaki tabloda bazı akarsu yer şekilleri ve bu şekillerin temel oluşum süreçleri eşleştirilmiştir:

Buna göre, tablodaki numaralandırılmış eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en geniş etki alanına sahip olan dış kuvvet akarsulardır. Akarsular, yatak eğiminin ve akış hızının fazla olduğu alanlarda aşındırma yaparken; eğimin azaldığı ve taşıma gücünün düştüğü yerlerde biriktirme faaliyetlerini gerçekleştirirler. Bu süreçte bazı şekiller sadece aşındırma, bazıları ise sadece biriktirme yoluyla oluşur. Örneğin; İç Anadolu Bölgesi'nde yaygın olarak görülen Peri bacaları, sel sularının ve akarsuların volkanik arazileri aşındırmasıyla meydana gelen karakteristik bir yer şeklidir.

Buna göre, aşağıda verilen yer şekillerinden hangisi oluşum süreci bakımından Peri bacaları ile benzerlik göstererek sadece akarsu aşındırması sonucunda oluşmuştur?

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en geniş etki alanına sahip dış kuvvet akarsulardır. Akarsuların oluşturduğu yer şekilleri genel olarak 'aşındırma' ve 'biriktirme' şekilleri olarak ikiye ayrılır. Ancak bazı yer şekillerinin oluşum sürecinde akarsuyun hem aşındırma hem de biriktirme faaliyeti birlikte rol oynamaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi hem aşındırma hem de biriktirme süreçlerinin bir arada etkili olduğu yer şekillerinden biridir?

Türkiye'deki akarsuların yatak eğimlerinin fazla olması, akış hızlarının ve hidroelektrik enerji potansiyellerinin yüksek olması, bu akarsuların genel olarak "denge profili"nden uzak olduğunu göstermektedir. Türkiye akarsularının büyük bir kısmının denge profiline ulaşmamış olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvet olan akarsular, arazinin jeolojik yapısına ve eğim şartlarına bağlı olarak aşındırma veya biriktirme süreçleri yürütürler. Buna göre, aşağıda verilen yer şekillerinden hangisi akarsuların doğrudan veya dolaylı aşındırma faaliyetleri sonucunda meydana gelen yer şekilleri arasında gösterilemez?

Akarsular, Türkiye'nin yer şekillenmesinde en geniş etki alanına sahip dış kuvvettir. Akarsuların oluşturduğu yer şekilleri; aşındırma şekilleri, biriktirme şekilleri ve hem aşındırma hem biriktirme süreçlerinin etkili olduğu şekiller olarak üç ana grupta incelenir. Örneğin; sel sularının volkanik tüfleri aşındırmasıyla oluşan Peri Bacaları, karakteristik bir akarsu aşındırma şeklidir.

Buna göre, aşağıdaki yer şekillerinden hangisi oluşum süreci (temel dış kuvvet faaliyeti) bakımından Peri Bacaları ile aynı grupta yer almaz?

Akarsuların yatak eğiminin aniden değiştiği ve suların yüksekten döküldüğü alanlarda, suyun düştüğü yerdeki zemini aşındırmasıyla oluşan çukurluklara "dev kazanı" adı verilir. Türkiye'nin genel fiziki özellikleri ve topoğrafya şartları dikkate alındığında, aşağıdaki alanların hangisinde bu yer şekline rastlanma olasılığı diğerlerine göre daha azdır?

Akarsu yatağının genişlediği ve eğimin azaldığı kesimlerde, akış hızı düşen akarsuyun taşıdığı alüvyonları yatak içerisinde biriktirmesiyle oluşan geçici yer şekillerine 'ırmak adası' (kum adası) denir. Türkiye'deki pek çok akarsu yatağında yaz aylarında belirginleşen bu kum adacıklarının, ilkbahar döneminde genellikle görünmez hale gelmesi aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?

Türkiye'de akarsu aşındırması ve biriktirmesi sonucunda oluşan yer şekillerinin özellikleri, arazinin jeolojik yapısı ve akarsuyun yatak eğimi gibi faktörlere bağlı olarak değişkenlik gösterir. Akarsuların oluşturduğu yer şekillerinin gelişim süreçleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Akarsular, yeryüzünü şekillendiren dış kuvvetler içerisinde en geniş etki alanına sahip olan güçtür. Bu süreçte akarsular, akış hızlarının ve enerjilerinin yüksek olduğu alanlarda aşındırma; eğimin azaldığı ve taşıma gücünün düştüğü alanlarda ise biriktirme faaliyetlerini gerçekleştirirler.

Aşağıdaki tabloda bazı akarsu yer şekilleri ve bu şekillerin oluşumuna hakim olan süreçler eşleştirilmiştir:

Buna göre, tabloda numaralandırılan yer şekillerinden hangisinin oluşum süreci yanlış verilmiştir?

Bir coğrafya araştırmacısı, Anadolu'da Karadeniz'e dökülen bir akarsuyun boy profilini ve vadi özelliklerini incelemiştir. Araştırmacı raporunda şu bulgulara yer vermiştir:

'Akarsu, kaynağını aldığı yüksek platoluk alanda oldukça düşük bir eğimle ve menderesler çizerek akmaktadır. Ancak orta çığırına geldiğinde, karşısına çıkan ve doğu-batı yönünde uzanan yüksek sıradağları enine keserek kilometrelerce uzunlukta, çok sarp ve derin bir boğaz (yarma) vadi içinden geçmektedir. Dağlık kütleyi aştıktan sonra ise eğimi aniden düşmekte ve taşıdığı alüvyonları sığ kıyı şeridinde biriktirerek denize ulaşmaktadır.'

Akarsuyun üst çığırında düşük enerjiye sahip olmasına rağmen, orta çığırındaki devasa sıradağları aşarak derin bir vadi oluşturabilmesi, Türkiye'nin jeomorfolojik evrimi göz önüne alındığında temel olarak aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

Türkiye'de akarsular tarafından oluşturulan yer şekilleri incelendiğinde; bazı şekillerin sadece akarsu aşındırmasıyla değil, arazideki kayaçların aşınmaya karşı direnç farkından dolayı sel sularının seçici aşındırmasıyla oluştuğu görülür. Özellikle volkanik tüflerin bulunduğu alanlarda üstteki sert tabakanın (bazalt), alttaki yumuşak tabakayı aşınmaya karşı korumasıyla bu süreç gerçekleşir.

Bu açıklamada oluşum süreci tanımlanan ve Türkiye'de özellikle İç Anadolu Bölgesi'nde yaygın örneklerine rastlanan yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?