Kapasite Planlaması Alıştırma Soruları — KPSS İşletme

Soru 1Soru →

Bir üretim işletmesi, talebin dalgalı ve belirsiz olduğu bir sektörde faaliyet göstermektedir. İşletme yönetimi, atıl kapasite riskinden kaçınmak ve büyük ölçekli yatırımların getireceği finansal yükü ertelemek amacıyla, yeni tesis ve donanım yatırımlarını ancak pazardaki talep artışı kesinleştikten ve mevcut kapasite yetersiz kaldıktan sonra gerçekleştirmektedir. Bu süreçte işletme, kapasite yetersizliği nedeniyle oluşabilecek müşteri kayıplarını ve potansiyel pazar payı daralmasını baştan kabullenmiştir.

Üretim yönetimi yaklaşımları dikkate alındığında, bu işletmenin benimsediği uzun dönemli kapasite planlama stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

Artçı kapasite stratejisi

Öncü kapasite stratejisi

İzleyici kapasite stratejisi

Talebi izleme stratejisi

Bağımsız talep stratejisi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Artçı kapasite stratejisi

Cevap

Doğru yanıt artçı kapasite stratejisidir.

Soruda işletmenin yeni tesis ve donanım yatırımlarını talep artışı kesinleştikten ve mevcut kapasite yetersiz kaldıktan sonra yaptığı açıkça ifade edilmektedir. Atıl kapasite riskini en aza indiren ancak talep karşılanamadığı için pazar payı kaybı riskini artıran bu temkinli yaklaşım artçı (gecikmeli/lag) kapasite stratejisinin temel tanımıdır.

Adım Adım Çözüm

1

Senaryoda verilen işletmenin kapasite yatırım zamanlamasını analiz etmek.

İşletme yatırımı ancak talep kesinleştikten ve mevcut kapasite yetersiz kaldıktan sonra yapmaktadır.

Kapasite stratejilerini ayırt eden en önemli unsur, kapasite artırımının talep artışına göre ne zaman (önce, beraber, sonra) yapıldığıdır.

2

İşletmenin aldığı riskleri değerlendirmek.

İşletme atıl kapasite riskinden kaçınmakta, buna karşılık pazar payı ve müşteri kaybı riskini üstlenmektedir.

Her stratejinin risk profili farklıdır; genişlemeci (öncü) stratejiler atıl kapasite riski yaratırken, temkinli stratejiler talep kaçırma riski yaratır.

3

Belirlenen özellikleri strateji türleriyle eşleştirmek.

Talebin gerisinden gelen, atıl kapasite riskini minimize edip pazar payı kaybını göze alan yaklaşım 'artçı (lag) strateji' olarak adlandırılır.

Öncü strateji talebin önünden giderken, izleyici strateji taleple eş zamanlı ilerler.

Anahtar Kavram

Kapasite Planlama Stratejileri

Tahmini Süre:1m 0s

Soru 2Soru →

Bir üretim işletmesi, artan pazar talebini karşılamak amacıyla uzun dönemde üretim tesisinin ölçeğini büyütmüş ve üretim kapasitesini artırmıştır. Başlangıçta iş bölümü, uzmanlaşma ve teknolojik imkânların daha verimli kullanılması sonucunda uzun dönem ortalama birim maliyetlerde düşüş gözlenmiştir. Ancak tesisin büyümesi belirli bir seviyeyi aştıktan sonra; yönetim kademelerinin artması, bürokrasinin ağırlaşması, departmanlar arası iletişimin kopması ve koordinasyon sorunlarının baş göstermesi nedeniyle uzun dönem ortalama birim maliyetler yeniden artmaya başlamıştır.

Buna göre, işletmenin yaşadığı uzun dönem ortalama maliyetlerdeki bu artış durumu, üretim yönetiminde aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

Ölçek eksi ekonomileri

Düşük kapasite kullanım oranı

Teorik kapasite sınırının aşılması

Üretimde etkinlik kaybı yaşanması

Kesikli üretim sisteminin dezavantajları

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ölçek eksi ekonomileri

Cevap

Doğru cevap, tesisin aşırı büyümesi sonucunda ortaya çıkan yönetim ve koordinasyon sorunları nedeniyle uzun dönem ortalama maliyetlerin artmasını ifade eden ölçek eksi ekonomileridir.

Uzun dönemde işletmenin üretim ölçeğini artırmasına bağlı olarak birim maliyetlerin önce düşmesi 'ölçek ekonomilerini', belirli bir optimum noktadan (minimum verimli ölçek) sonra ise yönetim zorlukları, bürokrasi ve iletişim sorunları gibi nedenlerle tekrar artmaya başlaması 'ölçek eksi ekonomilerini' (diseconomies of scale) ifade eder. Bu durum 'U' şekilli uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin (LRAC) sağa doğru yükselen kısmını açıklar.

Adım Adım Çözüm

1

Metinde bahsedilen zaman ufku ve yapılan değişikliğin niteliğini tespit et.

İşletmenin 'uzun dönemde' tesisin 'ölçeğini' (kapasitesini) değiştirdiği belirlenir.

Kısa dönemli kapasite kullanımı ile uzun dönemli ölçek kararlarını birbirinden ayırmak için.

2

Maliyetlerdeki ilk değişimi ve nedenini analiz et.

Başlangıçta uzmanlaşma ve teknoloji ile birim maliyetlerin düşmesi 'ölçek ekonomileri' olarak tanımlanır.

Uzun dönem ortalama maliyet (LRAC) eğrisinin azalan kısmını tespit etmek için.

3

Maliyetlerdeki ikinci değişimi (artışı) ve arkasındaki itici güçleri analiz et.

Belirli bir noktadan sonra bürokrasi, iletişim kopukluğu ve koordinasyon zorlukları nedeniyle maliyetlerin artmaya başladığı görülür.

Soru kökündeki temel problemi (LRAC eğrisinin artan kısmını) isimlendirebilmek için.

4

Bu durumu tanımlayan teorik kavramı belirle.

Bu yapısal durumun üretim yönetimi ve iktisatta 'ölçek eksi ekonomileri' (negatif ölçek ekonomileri) olarak adlandırıldığı sonucuna varılır.

Doğru seçeneği teorik çerçeveye oturtmak için.

Anahtar Kavram

Ölçek Ekonomileri ve Ölçek Eksi Ekonomileri

Soru 3Soru →

İleri teknoloji ürünleri geliştiren bir donanım üreticisi, pazarın gelecekteki büyüme hızı konusundaki belirsizlikler ve yeni bir üretim tesisi kurmanın getireceği yüksek sabit maliyetler nedeniyle riskten kaçınan bir politika izlemektedir. Yönetim kurulu, yeni bir tesis yatırımı yapmadan önce, piyasadan gelen siparişlerin mevcut üretim hatlarının limitlerini istikrarlı biçimde ve kalıcı olarak aşmasını bekleme kararı almıştır. İşletme, bu bekleme sürecinde yaşanabilecek geçici sipariş yığılmalarını alt yüklenicilerden faydalanarak (fason üretim) ve mevcut personeline fazla mesai yaptırarak karşılamayı planlamaktadır.

Buna göre, işletme yönetiminin benimsediği kapasite planlama stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

Bekle-gör (Artçı) stratejisi

Genişlemeci (Öncü) strateji

Eşzamanlı (İzleyici) strateji

Sabit üretim (Seviye) stratejisi

Talebi izleme (Chase) stratejisi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bekle-gör (Artçı) stratejisi

Cevap

İşletmenin talep kalıcı olarak artana kadar yatırımı ertelemesi ve eksik kapasiteyi fazla mesai/fason üretimle çözmesi Bekle-gör (Artçı) stratejisini ifade eder.

Bekle-gör (Artçı) kapasite stratejisinde işletmeler, büyük yatırımlar yapmadan önce talep artışının kalıcı olduğundan kesin olarak emin olmak isterler. Atıl kapasite (boş kapasite) riskini minimize eden bu yaklaşımda, talep mevcut tam kapasiteyi aştığında ortaya çıkan üretim açığı geçici bir süre için fazla mesai, vardiya sayısı artırımı veya fason üretim gibi yöntemlerle dengelenir. Metindeki donanım üreticisi de tam olarak bu riskten kaçınan politikayı uyguladığından doğru seçenek Bekle-gör (Artçı) stratejisidir.

Adım Adım Çözüm

1

Metindeki işletmenin yatırım riskine karşı tutumunu analiz etmek.

İşletmenin yüksek yatırım maliyeti ve belirsizlik nedeniyle atıl kapasite riskinden kesin olarak kaçındığı tespit edilmiştir.

Kapasite stratejileri işletmelerin riske karşı tutumlarına göre şekillenir.

2

Kapasite artırımının zamanlamasını ve kullanılan ara çözümleri belirlemek.

Yeni kapasite ancak 'siparişler mevcut limitleri kalıcı olarak aştığında' devreye alınmakta, o zamana kadar fazla mesai ve alt yükleniciler kullanılmaktadır.

Yatırımın talepten önce mi, eşzamanlı mı yoksa sonra mı yapıldığı stratejinin adını belirler.

3

Elde edilen bulguları literatürdeki stratejilerle eşleştirmek.

Talebin kapasiteyi aşmasını bekleyen ve aradaki açığı esnek yöntemlerle kapatan yaklaşım 'Bekle-gör (Artçı)' kapasite stratejisidir.

Öncü strateji kapasiteyi talebin önünde tutarken, artçı strateji kapasiteyi talebin gerisinde bırakır.

Anahtar Kavram

Kapasite Planlama Stratejileri ve Risk Yönetimi

Soru 4Soru →

Bir beyaz eşya fabrikasının montaj hattında, makinelerin teknik özelliklerine ve ideal koşullara göre hiçbir duruş olmaksızın çalışılması durumunda günde maksimum $1.500$ adet buzdolabı üretilebileceği hesaplanmıştır. Ancak fabrika yönetimi; yasal personel molaları, vardiya değişimleri ve planlanan makine bakımlarını dikkate alarak normal şartlarda ulaşılabilecek üretim düzeyini günde $1.200$ adet olarak belirlemiştir. İlgili iş gününün sonunda, tedarik zincirinde yaşanan arızi (beklenmedik) bir gecikme sebebiyle fiilen $900$ adet buzdolabı üretildiği raporlanmıştır.

Bu verilere göre, üretim sisteminin performans ölçümüyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

İşletmenin ilgili gündeki kapasite kullanım oranı

\%60

'tır.

Üretim sistemindeki atıl (boş) kapasite miktarı, gerçekleşen üretim ile teorik kapasite arasındaki fark olan

600

adettir.

İşletmenin kapasite kullanım oranı

\%75

'tir ve tesisteki atıl (boş) kapasite miktarı

300

adettir.

İşletmenin günlük üretim hedefine ulaşma derecesini ifade eden verimlilik düzeyi

\%75

'tir.

Sistemin kapasite kullanım oranı

\%133

olup, bu değer pratik kapasitenin fiili üretime bölünmesiyle elde edilmiştir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İşletmenin kapasite kullanım oranı $\%75$ 'tir ve tesisteki atıl (boş) kapasite miktarı $300$ adettir.

Cevap

İşletmenin kapasite kullanım oranının

\%75

ve atıl kapasite miktarının

300

adet olduğunu belirten ifadedir.

Kapasite Kullanım Oranı, gerçekleşen (fiili) üretimin pratik (normal) kapasiteye bölünmesiyle bulunur:

900 / 1.200 = 0,75

(yani

\%75

). Atıl kapasite ise pratik kapasite ile fiili üretim arasındaki değerlendirilemeyen farktır:

1.200 - 900 = 300

adet. Bu nedenle her iki hesaplamanın da doğru verildiği ifade kesinlikle doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1

Metinde verilen kapasite türlerini ve miktarlarını tanımlayın.

Teorik Kapasite =

1.500

adet, Pratik Kapasite =

1.200

adet, Fiili Üretim =

900

adet.

Hesaplamalarda doğru kavramların doğru rakamlarla eşleştirilmesi formülün temelidir.

2

Kapasite kullanım oranını (KKO) hesaplayın.

KKO = (Fiili Üretim / Pratik Kapasite)

\times 100 = (900 / 1.200) \times 100 = \%75

.

KKO, tesisin erişilebilir normal (pratik) sınırları içinde fiilen ne kadar çalıştığını gösterir.

3

Atıl (boş) kapasite miktarını hesaplayın.

Atıl Kapasite = Pratik Kapasite - Fiili Üretim =

1.200 - 900 = 300

adet.

Atıl kapasite, işletmenin istese kullanabileceği ancak beklenmedik aksaklıklar (veya talep yetersizliği) nedeniyle kullanamadığı kapasitedir.

4

Etkinlik ve verimlilik kavramlarını test edin.

Hedefe ulaşma düzeyi (

900/1.200 = \%75

) etkinliktir, verimlilik (çıktı/girdi) değildir.

Seçeneklerdeki kavramsal tuzaklara (verimlilik vs. etkinlik) düşmemek için kavram sınırları netleştirilmelidir.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Kapasite Türleri

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 5Soru →

Bir fabrikada üretilen bir ürün, ardışık olarak çalışan üç farklı istasyondan (Torna, Freze ve Taşlama) geçerek tamamlanmaktadır. İstasyonların günlük maksimum işleme kapasiteleri şu şekildedir:

- Torna İstasyonu: $140$ parça/gün
- Freze İstasyonu: $90$ parça/gün
- Taşlama İstasyonu: $120$ parça/gün

İşletme yönetimi, hattın toplam üretim miktarını artırmak amacıyla Torna istasyonunun kapasitesini $160$ parça/güne, Taşlama istasyonunun kapasitesini ise $140$ parça/güne çıkaracak bir donanım iyileştirmesi yapmıştır. Freze istasyonunda ise herhangi bir değişiklik yapılmamıştır.

Buna göre Kısıtlar Teorisi (Darboğaz Analizi) dikkate alındığında, yapılan bu iyileştirmeler sonrasında üretim hattının günlük kapasitesi kaç parça olacaktır ve bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

90

parça/gün; sistemin kapasitesini darboğaz olan Freze istasyonu belirlemeye devam eder.

140

parça/gün; sistemin nihai kapasitesini hattın son işlemi olan Taşlama istasyonunun yeni kapasitesi belirler.

160

parça/gün; ilk istasyon olan Torna istasyonuna giren ham madde miktarının artması sistemin etkinliğini doğrudan artırır.

130

parça/gün; sistemin toplam kapasitesi tüm istasyonların yeni kapasitelerinin aritmetik ortalamasına göre yeniden dengelenir.

390

parça/gün; hat üzerindeki istasyonların toplam işleme kapasitelerinin birikimli hali sistemin kapasitesini oluşturur.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $90$ parça/gün; sistemin kapasitesini darboğaz olan Freze istasyonu belirlemeye devam eder.

Cevap

Sistemin üretim kapasitesi

90

parça/gün olarak kalır çünkü Kısıtlar Teorisi'ne göre sistemin hızını en düşük kapasiteye sahip olan darboğaz istasyonu (Freze) belirler.

Kısıtlar Teorisi'ne (Theory of Constraints) göre ardışık işlemlerden oluşan bir üretim sisteminin maksimum kapasitesi, sistemdeki en yavaş işlem (darboğaz) tarafından sınırlandırılır. Senaryoda Freze istasyonunun kapasitesi (

90

parça/gün) en düşük değerdir ve darboğazı oluşturur. Darboğaz dışındaki istasyonların (Torna ve Taşlama) kapasitelerinin artırılması sistemin toplam üretim miktarını artırmaz; sadece darboğaz öncesinde yarı mamul stoklarının birikmesine neden olur. Bu nedenle sistemin kapasitesi değişmeyerek

90

parça/gün kalacaktır.

Adım Adım Çözüm

1

Sistemdeki mevcut darboğazı tespit etme.

Başlangıçta kapasiteler: Torna (

140

), Freze (

90

), Taşlama (

120

). En düşük kapasite Freze istasyonundadır (

90

parça/gün). Dolayısıyla darboğaz Freze'dir.

Kısıtlar Teorisi'ne göre ardışık bir hattın kapasitesini en yavaş işlem belirler.

2

İyileştirmeler sonrasındaki yeni kapasiteleri analiz etme.

Yeni kapasiteler: Torna (

160

), Freze (

90

), Taşlama (

140

).

Yönetim sadece darboğaz olmayan istasyonlarda iyileştirme yapmıştır.

3

Yeni sistem kapasitesini belirleme.

En düşük kapasiteli işlem hâlâ Freze istasyonudur. Bu nedenle sistem kapasitesi değişmeden

90

parça/gün olarak kalacaktır.

Darboğaz dışındaki kısıtlara yapılan yatırımlar toplam çıktıyı artırmaz.

Anahtar Kavram

Darboğaz (Kısıt) Analizi

Soru 6Soru →

Bir elektronik alet üreticisinin günlük üretim verileri aşağıda verilmiştir:

- İdeal koşullarda, hiçbir aksama olmadan ulaşılabilecek teorik kapasite: $2.500$ adet/gün
- Planlı bakımlar ve olağan duruşlar dikkate alındığında ulaşılabilecek normal (pratik) kapasite: $2.000$ adet/gün
- İlgili günde gerçekleşen fiili üretim: $1.500$ adet/gün
- İlgili günde harcanan toplam işgücü: $50$ işçi-saat

Bu verilere göre, işletmenin kapasite kullanım oranı ve işgücü verimliliği (adet/işçi-saat) sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

\%60

ve

30

\%75

ve

40

\%75

ve

30

\%80

ve

30

\%60

ve

50

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $\%75$ ve $30$

Cevap

Kapasite kullanım oranı %75 ve işgücü verimliliği 30 adet/işçi-saat olmalıdır.

Doğru hesaplamada kapasite kullanım oranı, işletmenin o günkü gerçekleşen (fiili) üretiminin (

1.500

), ulaşılması beklenen normal (pratik) kapasiteye (

2.000

) bölünmesiyle

\%75

olarak bulunur. İşgücü verimliliği ise, o gün elde edilen nihai çıktının (

1.500

), harcanan toplam işgücü saatine (

50

) bölünmesiyle hesaplanır ve

30

adet/işçi-saat sonucunu verir.

Adım Adım Çözüm

1

Kapasite kullanım oranının formülünü belirleme ve hesaplama.

Kapasite Kullanım Oranı = Gerçekleşen (Fiili) Üretim / Normal (Pratik) Kapasite =

1.500 / 2.000 = 0,75

(

\%)75

).

Kapasite kullanım oranı, işletmenin fiilen ulaşılabilir ve planlanabilir olan normal kapasitesinin ne kadarını değerlendirebildiğini gösterir.

2

İşgücü verimliliğinin formülünü belirleme ve hesaplama.

İşgücü Verimliliği = Gerçekleşen Çıktı / Toplam Girdi (İşgücü) =

1.500 / 50 = 30

adet/işçi-saat.

Verimlilik, belirli bir üretim sürecinde kullanılan fiili girdiye karşılık elde edilen fiili çıktıyı ölçen temel bir orandır.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik

Soru 7Soru →

Bir kamu kurumunun dijital dönüşüm projesi kapsamında kurulan evrak tarama ve arşivleme merkezinde, yüksek hızlı tarayıcıların teknik spesifikasyonlarına göre hiçbir kesinti veya duruş olmadan çalışması durumunda günde maksimum $1.500$ klasör taranabileceği öngörülmüştür. Ancak personel vardiyaları, cihazların ısınmaya karşı zorunlu dinlendirilmesi ve günlük bakım süreleri dikkate alınarak merkezin hedeflediği olağan iş hacmi $1.200$ klasör olarak planlanmıştır. Sisteme geçişin ilk ayında yaşanan sistemsel yavaşlamalar nedeniyle günde ortalama $600$ klasör taranabildiği tespit edilmiştir.

Buna göre, arşivleme merkezinin Kapasite Kullanım Oranı ve metinde günde $1.200$ klasör olarak ifade edilen kapasite türü aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

\%40

-

Pratik (Normal) Kapasite

\%50

-

Teorik (Tasarım) Kapasite

\%50

-

Pratik (Normal) Kapasite

\%200

-

Pratik (Normal) Kapasite

\%40

-

Teorik (Tasarım) Kapasite

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $\%50$ $-$ Pratik (Normal) Kapasite

Cevap

Arşivleme merkezinin Kapasite Kullanım Oranı

\%50

'dir ve dikkate alınan miktar Pratik (Normal) Kapasite'yi ifade etmektedir.

Soruda hedeflenen olağan iş hacmi olan

1.200

klasör, zorunlu duruşlar (bakım, mola vb.) dikkate alınarak belirlendiği için 'Pratik (Normal) Kapasite' kavramına karşılık gelir. Kapasite kullanım oranı ise işletmenin bu pratik hedefe ne ölçüde ulaştığını gösteren

\frac{\text{Gerçekleşen Üretim}}{\text{Pratik Kapasite}}

formülü ile hesaplanır.

600

klasörlük gerçekleşen üretimin,

1.200

klasörlük pratik kapasiteye bölünmesiyle oran

\%50

olarak bulunur.

Adım Adım Çözüm

1

Metinde verilen değerleri ilgili kapasite kavramlarıyla eşleştir.

Teorik Kapasite =

1.500

, Pratik Kapasite =

1.200

, Gerçekleşen Üretim =

600

.

Sistemdeki ideal çalışma varsayımı teorik kapasiteyi, olağan kesintilerin düşüldüğü planlanan miktar pratik kapasiteyi, ulaşılan sonuç ise gerçekleşen üretimi verir.

2

1.200 klasörlük üretim hedefinin kavramsal karşılığını belirle.

Bu değer 'Pratik (Normal) Kapasite'dir.

Teorik (Maksimum) kapasiteden sistemin doğasından kaynaklanan zorunlu dinlenme ve bakım payları çıkarıldığında geriye kalan ve işletmenin normal şartlarda ulaşmayı umduğu miktar pratik kapasite olarak tanımlanır.

3

Kapasite Kullanım Oranını hesapla.

Kapasite Kullanım Oranı =

\frac{\text{Gerçekleşen Üretim}}{\text{Pratik Kapasite}} = \frac{600}{1200} = 0,50 \Rightarrow \%50

Kapasite kullanım oranı, gerçekleşen fiili çıktının, işletmenin normal koşullarda üretebileceği miktar olan pratik kapasiteye ne ölçüde yaklaştığını gösterir.

Anahtar Kavram

İşletmelerde kapasite kullanımı ölçümü, gerçekleşen üretimin teorik bir hayale değil, gerçekçi varsayımlara dayanan pratik (normal) kapasiteye oranlanması ile yapılır.

Tahmini Süre:1m 0s

Soru 8Soru →

Türkiye pazarında faaliyet gösteren köklü bir beyaz eşya yan sanayi firması, girdi maliyetlerinin sürekli arttığı ve pazarda rakip sayısının kısıtlı olduğu bir ortamda çalışmaktadır. İşletme yönetimi, gelecekteki olası pazar büyümesinden en yüksek payı alabilmek, artan müşteri siparişlerini gecikmesiz karşılayarak yok satma maliyetlerinden kaçınmak ve ulaştığı ölçek ekonomileri sayesinde potansiyel rakiplerin pazara girişini caydırmak amacıyla, mevcut talep henüz hedeflenen seviyeye ulaşmadan büyük ölçekli yeni bir entegre tesis yatırımı yapmıştır. Yönetim bu stratejik kararla, tesisin ilk faaliyete geçtiği dönemlerde bir miktar atıl kapasite oluşması riskini baştan kabul etmiştir.

Buna göre, işletmenin benimsediği stratejik yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

Artçı strateji

Öncü strateji

Sabit üretim stratejisi

İzleyici strateji

Talebi izleme stratejisi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Öncü strateji

Cevap

İşletmenin benimsediği yaklaşım Öncü stratejidir.

Doğru cevap olan strateji, işletmenin gelecekteki talebi öngörerek talep henüz tam olarak gerçekleşmeden kapasitesini artırmasıdır. Bu stratejik yaklaşımda temel amaç; yok satma maliyetlerinden kaçınmak, pazara ilk giren olma avantajıyla pazar payını maksimize etmek ve yaratılan büyük kapasite/ölçek ekonomisi sayesinde rakiplerin sektöre girişini zorlaştırmaktır. Tüm bu kazanımlar uğruna, yatırımın ilk yıllarında oluşacak atıl (kullanılmayan) kapasite riski bilinçli olarak göze alınır.

Adım Adım Çözüm

1

Senaryodaki yatırımın zamanlamasını ve talebe göre konumunu analiz etme.

İşletme, kapasite artırımını (yeni tesis yatırımını) mevcut talep henüz hedeflenen seviyeye ulaşmadan gerçekleştirmiştir.

Kapasite planlama stratejilerini birbirinden ayıran temel faktör, kapasitenin talep artışına kıyasla ne zaman devreye alındığıdır.

2

İşletmenin göze aldığı riskleri ve stratejik amaçlarını değerlendirme.

İşletme atıl kapasite riskini kabul etmiş; buna karşılık pazar payını maksimize etme ve rakipleri caydırma avantajlarını hedeflemiştir.

Bu özellikler, literatürde talebin önünden giden ve pazar liderliğini hedefleyen stratejinin tipik göstergeleridir.

3

Elde edilen bulguları kapasite stratejileriyle eşleştirme.

Talepten önce kapasite artırımı yapılması ve atıl kapasiteye katlanılması açıkça öncü stratejiyi tanımlamaktadır.

Artçı stratejide talep kesinleştikten sonra kapasite artırılırken, öncü stratejide gelecekteki talep öngörülerek önceden aksiyon alınır.

Anahtar Kavram

Kapasite Planlama Stratejileri (Öncü, Artçı, İzleyici)

Soru 9Soru →

Bir büyükşehir belediyesine bağlı halk ekmek fabrikası, glütensiz ürünler için yeni bir üretim hattı kurmayı planlamaktadır. Bu yatırımın yıllık sabit maliyeti $3.600.000\text{ TL}$ olarak hesaplanmıştır. Üretilecek her bir ekmeğin değişken maliyeti $3\text{ TL}$ olup, satış fiyatı $8\text{ TL}$ olarak belirlenmiştir.

Buna göre, yeni üretim hattının kâra geçebilmesi (başa baş noktasına ulaşması) için elde edilmesi gereken yıllık asgari satış tutarı (ciro) aşağıdakilerden hangisidir?

1.200.000

9.600.000

450.000

5.760.000

720.000

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $5.760.000$

Cevap

Yeni üretim hattının kâra geçebilmesi için elde etmesi gereken ciro tutarı

5.760.000\text{ TL}

'dir.

Başa baş noktası, toplam gelirlerin toplam maliyetlere eşit olduğu kâra geçiş noktasıdır. Çözüm için öncelikle birim katkı payı (

Satış Fiyatı - Değişken Maliyet = 8 - 3 = 5\text{ TL}

) bulunur. Daha sonra sabit maliyet, birim katkı payına bölünerek başa baş üretim miktarı (

3.600.000 / 5 = 720.000\text{ adet}

) elde edilir. Soru bizden miktar değil 'satış tutarı (ciro)' istediği için, bulunan bu miktar birim satış fiyatı ile çarpılarak (

720.000 \times 8 = 5.760.000\text{ TL}

) doğru sonuca ulaşılır.

Adım Adım Çözüm

1

Birim katkı payını hesaplama

Birim Katkı Payı =

8 - 3 = 5\text{ TL}

Her bir birim satışın sabit maliyetleri karşılamaya yapacağı net katkıyı bulmak için satış fiyatından değişken maliyet çıkarılır.

2

Başa baş noktası üretim miktarını hesaplama

Başa Baş Miktarı =

3.600.000 / 5 = 720.000\text{ adet}

Toplam sabit maliyetleri tamamen karşılayıp kâra geçiş noktasına ulaşmak için kaç adet üretilip satılması gerektiğini bulmak.

3

Başa baş noktasındaki satış tutarını (ciro) hesaplama

Başa Baş Cirosu =

720.000 \times 8 = 5.760.000\text{ TL}

Soruda istenen hedef, adet cinsinden miktar değil, TL cinsinden satış tutarı (ciro) olduğu için bulunan miktar birim satış fiyatıyla çarpılır.

Anahtar Kavram

Kapasite Planlamasında Başa Baş Noktası (Ciro) Analizi

Soru 10Soru →

Bir e-ticaret lojistik merkezinde siparişlerin kargoya hazırlanma süreci ardışık beş işlemden oluşmaktadır. Her bir işlemin mevcut saatlik kapasiteleri aşağıda verilmiştir:

- I. Siparişin tasnif edilmesi: $250$ paket/saat
- II. Ürünlerin depodan toplanması: $180$ paket/saat
- III. Kalite kontrol ve eşleştirme: $200$ paket/saat
- IV. Paketleme ve faturalandırma: $150$ paket/saat
- V. Kargo aracına yükleme: $300$ paket/saat

Kısıtlar Teorisi'nin (TOC) 5 odaklanma adımı çerçevesinde işletme yönetimi; ilk olarak sistemi yavaşlatan darboğazı belirlemiş (identify), kısıttan en iyi şekilde yararlanmış ve diğer süreçleri buna tabi kıldıktan sonra darboğazın kapasitesini artırmak (elevate) amacıyla "Paketleme ve faturalandırma" istasyonuna yeni bir otomasyon yatırımı yapmıştır. Bu yatırım sonucunda ilgili istasyonun kapasitesi $60$ paket/saat artmıştır.

Buna göre, sürekli iyileştirme döngüsünün "başa dön" (repeat) adımı uyarınca sistem yeniden analiz edildiğinde, ortaya çıkan yeni darboğaz noktası ve sistemin saatlik toplam nihai kapasitesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

Ürünlerin depodan toplanması –

180

paket/saat

Paketleme ve faturalandırma –

210

paket/saat

Kalite kontrol ve eşleştirme –

200

paket/saat

Siparişin tasnif edilmesi –

250

paket/saat

Kargo aracına yükleme –

300

paket/saat

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ürünlerin depodan toplanması – $180$ paket/saat

Cevap

Sistemin yeni darboğazı "Ürünlerin depodan toplanması" aşamasıdır ve sistemin yeni saatlik kapasitesi

180

paket/saattir.

Kısıtlar Teorisi'ne (TOC) göre ardışık süreçlerden oluşan bir sistemin toplam işlem kapasitesi, sistemdeki en yavaş işlem olan darboğaza (kısıta) eşittir. Yönetim, TOC'un odaklanma adımlarını takip ederek başlangıçtaki darboğaz olan paketleme istasyonunun kapasitesini

150

'den

210

paket/saate çıkarmıştır. Döngünün son adımı olan 'başa dön' (repeat) ilkesi gereği sistem yeniden analiz edildiğinde, güncel istasyon kapasiteleri sırasıyla

250

,

180

,

200

,

210

ve

300

olmuştur. Yeni durumda sistemdeki en yavaş aşama (en düşük kapasite)

180

paket/saat ile 'Ürünlerin depodan toplanması' işlemidir. Darboğaz yer değiştirdiği için sistemin nihai maksimum hızı artık bu yeni kısıtın kapasitesi olan

180

paket/saattir.

Adım Adım Çözüm

1

İlk durumdaki darboğazı belirleme

En düşük kapasiteli işlem,

150

paket/saat ile "Paketleme ve faturalandırma" istasyonudur.

Ardışık üretim sistemlerinde darboğaz, kapasitesi en düşük olan istasyondur.

2

Kapasite artışını (elevate) uygulama

Paketleme ve faturalandırma istasyonunun kapasitesi

150 + 60 = 210

paket/saat seviyesine ulaşır.

Yönetim bu istasyona

60

paket/saatlik bir otomasyon iyileştirmesi yapmıştır.

3

Başa dön (repeat) adımıyla yeni sistemi değerlendirme

İstasyonların güncel kapasiteleri sırasıyla:

250

,

180

,

200

,

210

ve

300

paket/saat olmuştur.

TOC'un 5. adımı (başa dön), eski darboğaz aşıldığında atalete kapılmayıp sistemin yeni kısıtını bulmayı gerektirir.

4

Yeni darboğazı ve sistem kapasitesini tespit etme

Yeni durumda en düşük kapasite

180

paket/saat ile "Ürünlerin depodan toplanması" işlemidir. Bu nedenle sistemin toplam kapasitesi

180

paket/saattir.

Bir zincir en zayıf halkası kadar güçlüdür; sistem hızı daima en yavaş işlem olan yeni darboğazın hızına sabitlenir.

Anahtar Kavram

Kısıtlar Teorisi (TOC) 5 Odaklanma Adımı ve Darboğaz Analizi

Soru 11Soru →

Bir tekstil fabrikasında üretim hattı, hiçbir duruş yaşanmaksızın sürekli çalışması durumunda ayda maksimum $2.000$ birim üretim yapabilecek teknik özelliklere (tasarım kapasitesine) sahiptir. Ancak personel molaları, planlı periyodik bakımlar ve model değişim hazırlıkları gibi olağan durumlar dikkate alındığında tesisin aylık efektif (pratik) kapasitesi $1.600$ birim olarak belirlenmiştir. Belirli bir ayda tesiste yaşanan elektrik kesintileri ve beklenmedik makine arızaları sebebiyle fiili (gerçekleşen) üretim $1.200$ birim olmuştur.

Buna göre, bu işletmenin ilgili ay için kapasite kullanım oranı ve sistem verimliliği (randımanı) sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

%60 - %75

%75 - %60

%80 - %75

%60 - %80

%75 - %80

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %60 - %75

Cevap

Doğru yanıt %60 kapasite kullanım oranı ve %75 sistem verimliliğini gösteren seçenektir.

Üretim yönetimi literatüründe Kapasite Kullanım Oranı, fiili gerçekleşen üretimin tasarım (teorik/maksimum) kapasitesine bölünmesiyle bulunur:

\frac{1.200}{2.000} = \%60

. Sistem Verimliliği (Randıman) ise fiili gerçekleşen üretimin efektif (pratik) kapasiteye bölünmesiyle elde edilir:

\frac{1.200}{1.600} = \%75

. İşletme, kurulan teorik gücünün

\%60

'ını kullanabilmiş, ancak olağan molalar ve bakımlar çıktıktan sonraki beklentiye göre

\%75

verimlilikle çalışmıştır.

Adım Adım Çözüm

1

Verilen kapasite türlerini ve miktarlarını sınıflandırmak.

Tasarım (Teorik) Kapasitesi =

2.000

, Efektif (Pratik) Kapasite =

1.600

, Fiili (Gerçekleşen) Üretim =

1.200

.

Üretim yönetiminde her bir oran farklı bir kapasite tabanına göre hesaplanır.

2

Kapasite kullanım oranını (Utilization) hesaplamak.

\frac{Fiili \; \ddot{U}retim}{Tasarim \; Kapasitesi} = \frac{1.200}{2.000} = 0.60

(yani

\%60

)

Kapasite kullanım oranı, tesisin kurulan maksimum kapasitesinin yüzde ne kadarının fiilen kullanıldığını gösterir.

3

Sistem verimliliğini (Efficiency) hesaplamak.

\frac{Fiili \; \ddot{U}retim}{Efektif \; Kapasite} = \frac{1.200}{1.600} = 0.75

(yani

\%75

)

Verimlilik, olağan kısıtlar düşüldükten sonra geriye kalan pratik üretim potansiyelinin ne kadar başarıyla gerçekleştiğini ölçer.

Anahtar Kavram

Kapasite ölçüm oranları (Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik) ve Kapasite Türleri (Tasarım, Efektif, Fiili)

Soru 12Soru →

Bir kamu iktisadi teşebbüsüne ait seramik fabrikasında üretim hattı ile ilgili şu veriler elde edilmiştir:

- Tesisin hiçbir arıza veya kesinti yaşamadan 365 gün, 24 saat çalışması durumunda ulaşılabilecek maksimum üretim miktarı: $50.000$ ton/yıl
- Planlı bakımlar, vardiya değişimleri ve yasal tatiller dikkate alındığında ulaşılabilecek makul üretim miktarı: $40.000$ ton/yıl
- Yıl sonunda gerçekleşen toplam üretim miktarı: $32.000$ ton/yıl

Buna göre, fabrikanın ilgili yıldaki kapasite kullanım oranı ve verimlilik (randıman) yüzdeleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

%64 ve %80

%80 ve %64

%80 ve %80

%64 ve %64

%36 ve %20

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %64 ve %80

Cevap

Fabrikanın kapasite kullanım oranı %64, verimliliği ise %80'dir.

Üretim yönetiminde kapasite kullanım oranı, gerçekleşen fiili üretimin teorik kapasiteye (tasarım kapasitesine) oranlanmasıyla bulunur (

32.000 / 50.000 = \%64

). Verimlilik (randıman) ise gerçekleşen fiili üretimin pratik (etkin) kapasiteye oranlanmasıyla bulunur (

32.000 / 40.000 = \%80

). Bu iki kavram üretim yönetiminde tesisin performansını ölçmek için birbirinden farklı referans noktaları kullanır.

Adım Adım Çözüm

1

Soruda verilen kapasite türlerini ve miktarlarını tanımlama.

Teorik Kapasite =

50.000

ton, Pratik Kapasite =

40.000

ton, Fiili Üretim =

32.000

ton.

Kapasite performans metriklerini doğru hesaplamak için referans değerlerin doğru eşleştirilmesi gerekir.

2

Kapasite kullanım oranını (Utilization) hesaplama.

Kapasite Kullanım Oranı =

\frac{Fiili\ Üretim}{Teorik\ Kapasite} = \frac{32.000}{50.000} = 0,64

(\%64).

Kapasite kullanım oranı, tesisin kurulu (maksimum) potansiyelinin ne kadarının kullanıldığını gösterir.

3

Sistem verimliliğini (Efficiency/Randıman) hesaplama.

Verimlilik =

\frac{Fiili\ Üretim}{Pratik\ Kapasite} = \frac{32.000}{40.000} = 0,80

(\%80).

Verimlilik, beklenen olağan kesintiler dışarıda bırakıldığında ulaşılabilecek gerçekçi üretim hedefinin ne ölçüde tutturulduğunu gösterir.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik (Randıman) Arasındaki Fark

Soru 13Soru →

Bir beyaz eşya yan sanayi işletmesinde motor montaj hattına ilişkin aylık veriler aşağıda verilmiştir:

Kapasite / Üretim Türü	Miktar (Adet)
Teorik (Tasarım) Kapasite	$60.000$
Normal (Pratik) Kapasite	$48.000$
Fiili (Gerçekleşen) Üretim	$36.000$

Bu fiili üretimi gerçekleştirmek için hatta ilgili ayda toplam $12.000$ adam-saat işçilik (girdi) harcanmıştır.

Buna göre, bu işletmenin kapasite kullanım oranı ve işgücü verimliliği sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

%75 ve 3 adet/adam-saat

%60 ve 3 adet/adam-saat

%75 ve 4 adet/adam-saat

%60 ve 4 adet/adam-saat

%80 ve 5 adet/adam-saat

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %75 ve 3 adet/adam-saat

Cevap

İşletmenin kapasite kullanım oranı %75, işgücü verimliliği ise 3 adet/adam-saat olarak hesaplanmalıdır.

Doğru seçenekte her iki formül de kurallara uygun uygulanmıştır. Üretim yönetiminde Kapasite Kullanım Oranı, gerçekleşen (fiili) üretimin, olağan kesintiler düşüldükten sonraki ulaşılabilir üretim olan normal (pratik) kapasiteye bölünmesiyle bulunur (

36.000 / 48.000 = \%75

). İşgücü verimliliği ise elde edilen gerçek çıktının (fiili üretim), harcanan girdiye (adam-saat) oranlanmasıdır (

36.000 / 12.000 = 3

).

Adım Adım Çözüm

1

Kapasite kullanım oranının (KKO) formülünü belirle ve hesapla.

KKO = \frac{Fiili Üretim}{Normal (Pratik) Kapasite} = \frac{36.000}{48.000} = 0,75

(%75)

Üretim yönetiminde KKO, işletmenin pratik (ulaşılabilir) hedeflerine ne ölçüde ulaştığını göstermek için fiili üretimin normal kapasiteye oranlanmasıyla bulunur.

2

İşgücü verimliliğinin formülünü belirle ve hesapla.

Verimlilik = \frac{Gerçekleşen Çıktı}{Harcanan Girdi} = \frac{36.000 \text{ adet}}{12.000 \text{ adam-saat}} = 3 \text{ adet/adam-saat}

Verimlilik (productivity), sistemden elde edilen gerçek sonucun (fiili üretimin), bu sonucu elde etmek için kullanılan kaynaklara (işçilik saatine) bölünmesiyle ölçülür.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik

Soru 14Soru →

Devlet Malzeme Ofisi'ne (DMO) ofis mobilyası üreten bir kamu iştiraki, yeni bir ergonomik çalışma koltuğu üretim hattı kurmayı planlamaktadır. Bu yatırım için öngörülen yıllık sabit maliyetler $2.400.000\text{ TL}$ 'dir. Üretilecek her bir koltuk için birim değişken maliyet $600\text{ TL}$ olarak hesaplanmış ve ürünün DMO'ya birim satış fiyatı $1.000\text{ TL}$ olarak belirlenmiştir.

Buna göre, bu üretim hattının başa baş noktasına (kâra geçiş noktası) ulaşabilmesi için gerçekleştirmesi gereken yıllık üretim miktarı ve elde etmesi gereken ciro sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

6.000\text{ adet}

/

6.000.000\text{ TL}

2.400\text{ adet}

/

2.400.000\text{ TL}

4.000\text{ adet}

/

4.000.000\text{ TL}

6.000\text{ adet}

/

3.600.000\text{ TL}

1.500\text{ adet}

/

1.500.000\text{ TL}

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $6.000\text{ adet}$ / $6.000.000\text{ TL}$

Cevap

İşletmenin zarar etmemesi için ulaşması gereken başa baş noktası üretim miktarı

6.000\text{ adet}

ve başa baş noktası cirosu

6.000.000\text{ TL}

olmalıdır.

Başa baş noktası, toplam gelirlerin toplam maliyetlere eşit olduğu üretim seviyesidir. Miktar bazında başa baş noktası; Sabit Maliyetlerin, Birim Katkı Payına (Birim Satış Fiyatı eksi Birim Değişken Maliyet) bölünmesiyle hesaplanır. Formüle göre:

2.400.000 / (1.000 - 600) = 6.000\text{ adet}

üretim gereklidir. Bu üretim miktarının ciro (toplam gelir) cinsinden karşılığı ise miktar ile birim satış fiyatının çarpılmasıyla bulunur:

6.000 \times 1.000\text{ TL} = 6.000.000\text{ TL}

.

Adım Adım Çözüm

1

Verilen maliyet ve fiyat değerlerini belirleme

Sabit Maliyet (

F

) =

2.400.000\text{ TL}

, Birim Satış Fiyatı (

P

) =

1.000\text{ TL}

, Birim Değişken Maliyet (

V

) =

600\text{ TL}

Başa baş analizinde kullanılacak parametreleri tespit etmek.

2

Birim katkı payını hesaplama

P - V = 1.000\text{ TL} - 600\text{ TL} = 400\text{ TL}

Her bir üretilen ürünün sabit maliyetleri karşılamaya yapacağı katkıyı bulmak.

3

Başa baş noktası üretim miktarını hesaplama

Q = \frac{F}{P - V} = \frac{2.400.000}{400} = 6.000\text{ adet}

İşletmenin kâr veya zarar etmemesi için gerekli olan sıfır kâr noktasındaki miktarı belirlemek.

4

Başa baş noktası cirosunu hesaplama

\text{Ciro} = Q \times P = 6.000 \times 1.000 = 6.000.000\text{ TL}

Bulunan başa baş noktasındaki üretim miktarının toplam gelir (ciro) karşılığını elde etmek.

Anahtar Kavram

Kapasite planlamasında üretim miktarı ve ciro bazında başa baş noktası analizi

Soru 15Soru →

Bir kamu üniversitesinin döner sermaye işletmesi, kurumlara yönelik ergonomik ofis mobilyaları üretmek üzere yeni bir tesis kurmuştur. Bu tesisin yıllık sabit maliyetleri $4.000.000 \text{ TL}$ olarak hesaplanmıştır. Tesiste üretilecek her bir ofis sandalyesi için birim değişken maliyet $1.200 \text{ TL}$ olup, ürünün diğer kamu kurumlarına birim satış fiyatı $2.000 \text{ TL}$ olarak belirlenmiştir.

Buna göre, bu tesisin başa baş (kâra geçiş) noktasına ulaşabilmesi için elde etmesi gereken yıllık satış tutarı (ciro) kaç TL olmalıdır?

10.000.000

6.000.000

4.000.000

2.400.000

5.000

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $10.000.000$

Cevap

İşletmenin kâra geçiş noktası için ulaşması gereken satış tutarı

10.000.000 \text{ TL}

olmalıdır.

Başa baş noktasında Toplam Gelir, Toplam Maliyete eşittir. Öncelikle birim katkı payı (Satış Fiyatı - Birim Değişken Maliyet =

2.000 - 1.200 = 800 \text{ TL}

) bulunur. Ardından başa baş miktarı (

4.000.000 / 800 = 5.000 \text{ adet}

) hesaplanır. Soru bizden satış tutarını (ciro) istediği için, bu miktar birim satış fiyatıyla çarpılır (

5.000 \times 2.000 = 10.000.000 \text{ TL}

). Alternatif olarak, Sabit Maliyetler doğrudan Katkı Payı Oranına (

800/2.000 = 0,4

) bölünerek de aynı sonuca ulaşılır (

4.000.000 / 0,4 = 10.000.000 \text{ TL}

).

Adım Adım Çözüm

1

Birim katkı payının hesaplanması

2.000 - 1.200 = 800 \text{ TL}

Başa baş formülünde kullanılmak üzere her bir ürünün sabit maliyetleri karşılamaya olan net katkısını bulmak için satış fiyatından değişken maliyet çıkarılır.

2

Başa baş üretim miktarının (adet) bulunması

\frac{4.000.000}{800} = 5.000 \text{ adet}

Toplam sabit maliyetleri birim katkı payına bölerek işletmenin zarar etmemesi için satması gereken asgari ürün miktarını belirlemek için.

3

Başa baş satış tutarının (ciro) hesaplanması

5.000 \times 2.000 = 10.000.000 \text{ TL}

Soruda istenen değer üretim adedi değil, ciro (satış tutarı) olduğu için başa baş miktarı birim satış fiyatı ile çarpılır.

Anahtar Kavram

Başa Baş Noktası (Kâra Geçiş) Satış Tutarı Hesaplaması

Soru 16Soru →

Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğüne (TİGEM) bağlı bir işletme, artan hayvancılık faaliyetlerini desteklemek amacıyla yeni bir karma yem üretim tesisi kurmuştur. Tesisin üretim ve maliyet planlamasına ilişkin veriler şöyledir:

- Yıllık teorik kapasite: $25.000\text{ ton}$
- Yıllık normal kapasite: $20.000\text{ ton}$
- Yıllık sabit maliyetler: $12.000.000\text{ TL}$
- Ton başına değişken maliyet: $3.000\text{ TL}$
- Ton başına ortalama satış fiyatı: $5.000\text{ TL}$

Buna göre, tesisin kâra geçiş (başa baş) noktasına ulaşabilmesi için üretmesi ve satması gereken yem miktarının, işletmenin normal kapasitesine oranı yüzde kaçtır?

12

20

24

30

40

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 30

Cevap

Doğru yanıt 30'dur. Tesisin başa baş noktasına ulaşması için 6.000 ton üretim yapması gerekir ve bu miktar 20.000 tonluk normal kapasitenin %30'una eşittir.

Soruda başa baş noktasındaki (sabit maliyetlerin tamamen karşılandığı nokta) üretim miktarının normal kapasiteye oranı istenmektedir. Başa baş noktası miktarı = Toplam Sabit Maliyetler / (Birim Satış Fiyatı - Birim Değişken Maliyet) formülüyle bulunur. 12.000.000 / (5.000 - 3.000) = 6.000 ton. Kapasite kullanım oranı ise üretim miktarının (6.000 ton) normal kapasiteye (20.000 ton) bölünmesiyle 6.000 / 20.000 = 0,30 (%30) olarak hesaplanır.

Adım Adım Çözüm

1

Birim katkı payının hesaplanması

2.000\text{ TL}

Başa baş noktasını bulmak için satış fiyatı ile birim değişken maliyet arasındaki farkın (katkı payının) bilinmesi gerekir (

5.000 - 3.000 = 2.000

).

2

Başa baş (kâra geçiş) noktası üretim miktarının hesaplanması

6.000\text{ ton}

Tesisin zarar etmemesi için toplam sabit maliyetlerin birim katkı payına bölünerek asgari üretim miktarının bulunması gerekir (

12.000.000 / 2.000 = 6.000

).

3

Normal kapasiteye göre kapasite kullanım oranının bulunması

\%30

Başa baş noktasındaki üretim miktarının (6.000 ton), soruda temel alınması istenen normal kapasiteye (20.000 ton) oranlanarak yüzdelik değerin elde edilmesi gerekir (

6.000 / 20.000 = 0,30

).

Anahtar Kavram

Kapasite planlamasında başa baş noktası analizi ve kapasite kullanım oranı

Alternatif Yöntem

Başa baş noktasındaki kapasite kullanım oranını tek bir aşamada doğrudan formül üzerinden hesaplamak da mümkündür: Kapasite Kullanım Oranı = Toplam Sabit Maliyetler / (Normal Kapasite * Birim Katkı Payı) = 12.000.000 / (20.000 * 2.000) = 12.000.000 / 40.000.000 = 0,30 (%30).

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 17Soru →

Posta ve Telgraf Teşkilatı (PTT) bünyesinde kurulan yeni bir kargo işleme merkezi, e-ticaret gönderileri için özel bir ayrıştırma hattı yatırımı yapmıştır. Bu yatırımın yıllık sabit maliyeti $1.800.000\text{ TL}$ olarak belirlenmiştir. Merkezde işlenen her bir standart e-ticaret kargosu için katlanılan değişken maliyet $15\text{ TL}$ olup, kargo başına kurumsal müşterilere yansıtılan hizmet bedeli (birim fiyat) $25\text{ TL}$ 'dir.

Buna göre, yeni kargo işleme merkezinin kâra geçiş (başa baş) noktasında olması için elde etmesi gereken yıllık ciro (satış hasılatı) kaç TL olmalıdır?

1.125.000

1.800.000

2.700.000

3.000.000

4.500.000

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $4.500.000$

Cevap

Yeni kargo işleme merkezinin başa baş noktasına ulaşması için elde etmesi gereken yıllık ciro

4.500.000\text{ TL}

olmalıdır.

İşletmelerin başa baş (kâra geçiş) noktasında elde etmesi gereken toplam satış hasılatı (ciro), başa baş işlem miktarının birim satış fiyatı ile çarpılmasıyla bulunur. Öncelikle formül (Sabit Maliyet / (Birim Fiyat - Birim Değişken Maliyet)) uygulanarak miktar hesaplanır:

1.800.000 / (25 - 15) = 180.000\text{ adet}

. Ciro istenildiği için bu miktar satış fiyatı ile çarpılır:

180.000 \times 25 = 4.500.000\text{ TL}

. Alternatif olarak doğrudan (Sabit Maliyet / Katkı Payı Oranı) formülüyle

1.800.000 / (10/25) = 4.500.000\text{ TL}

de bulunabilir.

Adım Adım Çözüm

1

Birim katkı payı hesaplanır.

Birim Katkı Payı = Birim Fiyat - Birim Değişken Maliyet =

25 - 15 = 10\text{ TL}

Her bir kargonun sabit maliyetleri karşılamak için ne kadarlık bir fon yarattığını bulmak gereklidir.

2

Başa baş noktası üretim (işlem) miktarı hesaplanır.

Başa Baş Miktarı = Sabit Maliyet / Birim Katkı Payı =

1.800.000 / 10 = 180.000\text{ adet}

İşletmenin kâr veya zarar etmemesi için kaç adet kargo işlemesi gerektiğini belirlemek için bu hesaplama yapılır.

3

Başa baş noktasındaki ciro (satış hasılatı) hesaplanır.

Başa Baş Cirosu = Başa Baş Miktarı * Birim Fiyat =

180.000 \times 25 = 4.500.000\text{ TL}

Soruda istenen değer, başa baş miktarının parasal (tutar) karşılığıdır.

Anahtar Kavram

Kapasite Planlamasında Başa Baş Noktası (Maliyet-Hacim-Kâr) Analizi

Soru 18Soru →

Yenilenebilir enerji sektöründe güneş paneli üretimi yapan bir işletme, pazarın gelecekteki büyüme potansiyelini oldukça yüksek olarak değerlendirmektedir. İşletme yönetimi; pazara olası yeni rakiplerin girişini caydırmak, erken aşamada pazar payını maksimize etmek ve ölçek ekonomilerinden hızla yararlanmak amacıyla, mevcut talebin çok üzerinde bir üretim hacmine sahip yeni bir tesis kurma kararı almıştır. Yönetim kurulu, bu kararın başlangıç aşamasında ciddi bir atıl kapasite maliyeti ve talep belirsizliği riski yaratacağının farkında olmasına rağmen agresif büyüme stratejisini benimsemiştir.

Buna göre, işletmenin uyguladığı uzun dönemli kapasite planlama stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

Genişlemeci (Öncü) kapasite stratejisi

Bekle-gör (Artçı) kapasite stratejisi

Eşzamanlı (İzleyici) kapasite stratejisi

Pratik kapasite kullanım stratejisi

Bağımlı talep planlama stratejisi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Genişlemeci (Öncü) kapasite stratejisi

Cevap

Doğru yanıt, talebi önceden karşılamak üzere atıl kapasite riskini göze alarak yapılan agresif yatırımları tanımlayan Genişlemeci (Öncü) kapasite stratejisidir.

İşletmenin talebin büyümesini beklemeden, gelecekteki olası talebi karşılamak ve pazara girecek rakipleri caydırmak için önceden büyük bir kapasite yatırımı yapması, aynı zamanda başlangıçtaki atıl kapasite riskini açıkça üstlenmesi genişlemeci (öncü) kapasite stratejisinin belirgin özellikleridir.

Adım Adım Çözüm

1

Senaryodaki işletmenin yatırım kararının zamanlamasını ve büyüklüğünü analiz etmek.

İşletme, talep henüz gerçekleşmeden (mevcut talebin çok üzerinde) ve büyük ölçekli bir tesis yatırımı yapmıştır.

Kapasite planlama stratejileri, kapasite artırımının talebe göre ne zaman yapıldığına göre sınıflandırılır.

2

İşletmenin aldığı stratejik riskleri ve amaçlarını değerlendirmek.

İşletme atıl kapasite maliyetini ve talep belirsizliği riskini göze almış; amacı rakipleri caydırmak ve pazar payını maksimize etmektir.

Risk iştahı ve pazar liderliği hedefi, seçilen stratejinin ayırt edici özellikleridir.

3

Elde edilen bulguları kapasite planlama stratejileriyle eşleştirmek.

Talebin önünden giden, atıl kapasite yaratan ve rakipleri caydırmayı hedefleyen agresif yaklaşım 'Genişlemeci (Öncü) Kapasite Stratejisi' olarak tanımlanır.

Artçı strateji talebin gerisinden gelirken, eşzamanlı strateji talebe paralel küçük adımlar atar.

Anahtar Kavram

Kapasite Planlama Stratejileri ve Yatırım Zamanlaması

Soru 19Soru →

Eliyahu M. Goldratt tarafından geliştirilen Kısıtlar Teorisi (TOC), bir sistemin amacına ulaşmasını sınırlandıran darboğazların sürekli iyileştirme felsefesiyle yönetilmesini öngörür ve bu süreci beş temel adıma ayırır. Bir devlet malzeme üretim tesisinde, montaj hattındaki 'özel kaynak' istasyonunun kapasitesinin en düşük olduğu ve tüm sistemin çıktısını sınırladığı tespit edilmiştir (1. Adım). Tesis yönetimi, kaynak istasyonundaki vardiya planlarını yeniden düzenleyerek ve yemek molalarını kaydırarak bu istasyonun boş kalmasını engellemiş, kısıttan en yüksek oranda faydalanmayı sağlamıştır (2. Adım).

Kısıtlar Teorisi'nin sistematik yaklaşımına göre, yönetimin bu aşamadan sonra atması gereken üçüncü adım aşağıdakilerden hangisidir?

Darboğaz dışındaki istasyonların boş kalmasını önlemek amacıyla, her bir istasyondaki yerel verimliliği en üst düzeye çıkaracak şekilde ara vermeden üretime devam etmek

Darboğaz olmayan diğer tüm istasyonların üretim hızını ve iş akışını, kısıt olan özel kaynak istasyonunun kapasitesine göre sınırlandırarak sistemi senkronize etmek

Diğer düzenlemeleri beklemeden özel kaynak istasyonuna derhal yeni makineler satın alarak, ünitenin pratik kapasitesini teorik kapasite seviyesine yükseltmek

Kaynak istasyonunun hızlanmasını teşvik etmek için, önceki istasyonlardan bu kısıt noktasına sürekli olarak daha fazla yarı mamul yığarak itme (push) yönlü bir baskı oluşturmak

Bütünleşik sistem performansını iyileştirmek yerine, yalnızca özel kaynak istasyonunun içinde bulunduğu birime ait sabit ve değişken maliyet analizlerini yeniden yapmak

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Darboğaz olmayan diğer tüm istasyonların üretim hızını ve iş akışını, kısıt olan özel kaynak istasyonunun kapasitesine göre sınırlandırarak sistemi senkronize etmek

Cevap

Sistemdeki diğer tüm istasyonların çalışma hızının, darboğaz olan istasyonun (kısıtın) hızına göre ayarlanması (senkronize edilmesi) gerekmektedir.

Kısıtlar Teorisi'nin odaklanma sürecinde 1. Adım kısıtı bulmak, 2. Adım kısıtı mevcut haliyle en verimli şekilde kullanmaktır. Sorudaki senaryoda bu adımlar tamamlanmıştır. 3. Adım 'Sistemi Kısıta Tabi Kılmak'tır (Subordinate). Bu adım, darboğaz olmayan diğer tüm üretim süreçlerinin, darboğazın hızına (ritmine) uyumlu hale getirilmesini ve hızlandırılmamasını zorunlu kılar. Darboğaz ne kadar üretebiliyorsa, sistemin geri kalanı da o hızda çalışmalıdır.

Adım Adım Çözüm

1

Kısıtlar Teorisi'nin (TOC) 5 odaklanma adımını sırasıyla hatırlayın.

1. Kısıtı Belirle, 2. Kısıtı Sömür (En iyi şekilde kullan), 3. Sistemi Kısıta Tabi Kıl (Senkronize et), 4. Kısıtın Kapasitesini Artır (Yatırım yap), 5. Başa Dön.

Soruda sürecin neresinde olunduğunu doğru tespit etmek için teorinin algoritması bilinmelidir.

2

Soruda verilen senaryodaki mevcut durumu analiz edin.

Senaryoda 1. adım (kısıtın tespiti) ve 2. adım (kısıttan en yüksek oranda faydalanılması) çoktan tamamlanmıştır.

Yönetimin atması gereken sıradaki adımın, doğrudan teorideki 3. adım olduğu anlaşılır.

3

3. adım olan 'Sistemi Kısıta Tabi Kıl' (Subordinate everything else to the constraint) kavramının üretimdeki karşılığını tanımlayın.

Darboğaz olmayan diğer tüm makinelerin ve süreçlerin hızını, darboğazın işleyebileceği hıza düşürmek ve sistemi tek bir ritimde (drum-buffer-rope) çalıştırmak.

Kısıt dışındaki istasyonlar tam kapasite çalışırsa, darboğazın önünde devasa bir yarı mamul stoku birikir. Doğru seçenek bu senkronizasyonu ifade etmelidir.

Anahtar Kavram

Kısıtlar Teorisi (TOC) 5 Odaklanma Adımı

Soru 20Soru →

Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) bünyesindeki bir fabrika, vagonlarda kullanılan özel bir fren balatasını dışarıdan tedarik etmek yerine kendi üretmek için yeni bir bant devreye almıştır.

Bu yatırımın yıllık sabit maliyetleri $4.500.000$ TL olarak hesaplanmıştır. Üretilecek fren balatasının birim değişken maliyeti $400$ TL olup, bu balatanın piyasa eşdeğer satış fiyatı $1.000$ TL olarak belirlenmiştir.

Buna göre, bu üretim hattının kâra geçiş (başa baş) noktasına ulaşması için elde etmesi gereken ciro (satış tutarı) kaç TL olmalıdır?

4.500

7.500

4.500.000

7.500.000

11.250.000

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $7.500.000$

Cevap

Doğru ciro tutarı

7.500.000

TL olmalıdır.

Başa baş noktasında Toplam Gelir = Toplam Maliyet olmalıdır. Öncelikle birim katkı payı (

1.000 - 400 = 600

TL) hesaplanır. Sabit maliyetler birim katkı payına bölünerek başa baş üretim miktarı (

4.500.000 / 600 = 7.500

adet) bulunur. Son olarak, bu miktar birim fiyatla çarpılarak başa baş cirosuna (

7.500 \times 1.000 = 7.500.000

TL) ulaşılır.

Adım Adım Çözüm

1

Birim katkı payının hesaplanması

1.000 - 400 = 600

TL

Her bir üretilen balatanın sabit maliyetleri karşılamaya yapacağı katkıyı bulmak için fiyattan değişken maliyet çıkarılır.

2

Başa baş noktası üretim miktarının hesaplanması

4.500.000 / 600 = 7.500

adet

Toplam sabit maliyetleri karşılamak için kaç adet ürün üretilmesi (veya eşdeğer satışı) gerektiğini bulmak amacıyla sabit maliyetler birim katkı payına bölünür.

3

Başa baş noktası ciro (satış tutarı) değerinin bulunması

7.500 \times 1.000 = 7.500.000

TL

Soruda miktar değil ciro (tutar) istendiği için, başa baş üretim miktarı birim fiyat ile çarpılır.

Anahtar Kavram

Başa Baş Noktası Analizi

Tahmini Süre:1m 0s

Kapasite Planlaması

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Alternatif Yöntem

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm