Kapasite Kavramları ve Türleri Alıştırma Soruları — KPSS İşletme

Soru 1Soru →

Bir tekstil fabrikasında üretim hattı, hiçbir duruş yaşanmaksızın sürekli çalışması durumunda ayda maksimum $2.000$ birim üretim yapabilecek teknik özelliklere (tasarım kapasitesine) sahiptir. Ancak personel molaları, planlı periyodik bakımlar ve model değişim hazırlıkları gibi olağan durumlar dikkate alındığında tesisin aylık efektif (pratik) kapasitesi $1.600$ birim olarak belirlenmiştir. Belirli bir ayda tesiste yaşanan elektrik kesintileri ve beklenmedik makine arızaları sebebiyle fiili (gerçekleşen) üretim $1.200$ birim olmuştur.

Buna göre, bu işletmenin ilgili ay için kapasite kullanım oranı ve sistem verimliliği (randımanı) sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

%60 - %75

%75 - %60

%80 - %75

%60 - %80

%75 - %80

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %60 - %75

Cevap

Doğru yanıt %60 kapasite kullanım oranı ve %75 sistem verimliliğini gösteren seçenektir.

Üretim yönetimi literatüründe Kapasite Kullanım Oranı, fiili gerçekleşen üretimin tasarım (teorik/maksimum) kapasitesine bölünmesiyle bulunur:

\frac{1.200}{2.000} = \%60

. Sistem Verimliliği (Randıman) ise fiili gerçekleşen üretimin efektif (pratik) kapasiteye bölünmesiyle elde edilir:

\frac{1.200}{1.600} = \%75

. İşletme, kurulan teorik gücünün

\%60

'ını kullanabilmiş, ancak olağan molalar ve bakımlar çıktıktan sonraki beklentiye göre

\%75

verimlilikle çalışmıştır.

Adım Adım Çözüm

1

Verilen kapasite türlerini ve miktarlarını sınıflandırmak.

Tasarım (Teorik) Kapasitesi =

2.000

, Efektif (Pratik) Kapasite =

1.600

, Fiili (Gerçekleşen) Üretim =

1.200

.

Üretim yönetiminde her bir oran farklı bir kapasite tabanına göre hesaplanır.

2

Kapasite kullanım oranını (Utilization) hesaplamak.

\frac{Fiili \; \ddot{U}retim}{Tasarim \; Kapasitesi} = \frac{1.200}{2.000} = 0.60

(yani

\%60

)

Kapasite kullanım oranı, tesisin kurulan maksimum kapasitesinin yüzde ne kadarının fiilen kullanıldığını gösterir.

3

Sistem verimliliğini (Efficiency) hesaplamak.

\frac{Fiili \; \ddot{U}retim}{Efektif \; Kapasite} = \frac{1.200}{1.600} = 0.75

(yani

\%75

)

Verimlilik, olağan kısıtlar düşüldükten sonra geriye kalan pratik üretim potansiyelinin ne kadar başarıyla gerçekleştiğini ölçer.

Anahtar Kavram

Kapasite ölçüm oranları (Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik) ve Kapasite Türleri (Tasarım, Efektif, Fiili)

Soru 2Soru →

Bir kamu iktisadi teşebbüsüne ait seramik fabrikasında üretim hattı ile ilgili şu veriler elde edilmiştir:

- Tesisin hiçbir arıza veya kesinti yaşamadan 365 gün, 24 saat çalışması durumunda ulaşılabilecek maksimum üretim miktarı: $50.000$ ton/yıl
- Planlı bakımlar, vardiya değişimleri ve yasal tatiller dikkate alındığında ulaşılabilecek makul üretim miktarı: $40.000$ ton/yıl
- Yıl sonunda gerçekleşen toplam üretim miktarı: $32.000$ ton/yıl

Buna göre, fabrikanın ilgili yıldaki kapasite kullanım oranı ve verimlilik (randıman) yüzdeleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

%64 ve %80

%80 ve %64

%80 ve %80

%64 ve %64

%36 ve %20

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %64 ve %80

Cevap

Fabrikanın kapasite kullanım oranı %64, verimliliği ise %80'dir.

Üretim yönetiminde kapasite kullanım oranı, gerçekleşen fiili üretimin teorik kapasiteye (tasarım kapasitesine) oranlanmasıyla bulunur (

32.000 / 50.000 = \%64

). Verimlilik (randıman) ise gerçekleşen fiili üretimin pratik (etkin) kapasiteye oranlanmasıyla bulunur (

32.000 / 40.000 = \%80

). Bu iki kavram üretim yönetiminde tesisin performansını ölçmek için birbirinden farklı referans noktaları kullanır.

Adım Adım Çözüm

1

Soruda verilen kapasite türlerini ve miktarlarını tanımlama.

Teorik Kapasite =

50.000

ton, Pratik Kapasite =

40.000

ton, Fiili Üretim =

32.000

ton.

Kapasite performans metriklerini doğru hesaplamak için referans değerlerin doğru eşleştirilmesi gerekir.

2

Kapasite kullanım oranını (Utilization) hesaplama.

Kapasite Kullanım Oranı =

\frac{Fiili\ Üretim}{Teorik\ Kapasite} = \frac{32.000}{50.000} = 0,64

(\%64).

Kapasite kullanım oranı, tesisin kurulu (maksimum) potansiyelinin ne kadarının kullanıldığını gösterir.

3

Sistem verimliliğini (Efficiency/Randıman) hesaplama.

Verimlilik =

\frac{Fiili\ Üretim}{Pratik\ Kapasite} = \frac{32.000}{40.000} = 0,80

(\%80).

Verimlilik, beklenen olağan kesintiler dışarıda bırakıldığında ulaşılabilecek gerçekçi üretim hedefinin ne ölçüde tutturulduğunu gösterir.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik (Randıman) Arasındaki Fark

Soru 3Soru →

Bir beyaz eşya yan sanayi işletmesinde motor montaj hattına ilişkin aylık veriler aşağıda verilmiştir:

Kapasite / Üretim Türü	Miktar (Adet)
Teorik (Tasarım) Kapasite	$60.000$
Normal (Pratik) Kapasite	$48.000$
Fiili (Gerçekleşen) Üretim	$36.000$

Bu fiili üretimi gerçekleştirmek için hatta ilgili ayda toplam $12.000$ adam-saat işçilik (girdi) harcanmıştır.

Buna göre, bu işletmenin kapasite kullanım oranı ve işgücü verimliliği sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

%75 ve 3 adet/adam-saat

%60 ve 3 adet/adam-saat

%75 ve 4 adet/adam-saat

%60 ve 4 adet/adam-saat

%80 ve 5 adet/adam-saat

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %75 ve 3 adet/adam-saat

Cevap

İşletmenin kapasite kullanım oranı %75, işgücü verimliliği ise 3 adet/adam-saat olarak hesaplanmalıdır.

Doğru seçenekte her iki formül de kurallara uygun uygulanmıştır. Üretim yönetiminde Kapasite Kullanım Oranı, gerçekleşen (fiili) üretimin, olağan kesintiler düşüldükten sonraki ulaşılabilir üretim olan normal (pratik) kapasiteye bölünmesiyle bulunur (

36.000 / 48.000 = \%75

). İşgücü verimliliği ise elde edilen gerçek çıktının (fiili üretim), harcanan girdiye (adam-saat) oranlanmasıdır (

36.000 / 12.000 = 3

).

Adım Adım Çözüm

1

Kapasite kullanım oranının (KKO) formülünü belirle ve hesapla.

KKO = \frac{Fiili Üretim}{Normal (Pratik) Kapasite} = \frac{36.000}{48.000} = 0,75

(%75)

Üretim yönetiminde KKO, işletmenin pratik (ulaşılabilir) hedeflerine ne ölçüde ulaştığını göstermek için fiili üretimin normal kapasiteye oranlanmasıyla bulunur.

2

İşgücü verimliliğinin formülünü belirle ve hesapla.

Verimlilik = \frac{Gerçekleşen Çıktı}{Harcanan Girdi} = \frac{36.000 \text{ adet}}{12.000 \text{ adam-saat}} = 3 \text{ adet/adam-saat}

Verimlilik (productivity), sistemden elde edilen gerçek sonucun (fiili üretimin), bu sonucu elde etmek için kullanılan kaynaklara (işçilik saatine) bölünmesiyle ölçülür.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik

Soru 4Soru →

Bir ambalaj üretim tesisinde yer alan ana kesim ünitesinin kapasite değerleri incelenmiştir. Tesisin haftanın $7$ günü, günün $24$ saati hiçbir teknik arıza, mola veya duruş olmaksızın çalışması durumunda ulaşabileceği en üst üretim düzeyi ayda $25.000$ birimdir (Teorik/Maksimum Kapasite). İşletmenin planlı bakımları, olağan duruşları ve işçi vardiya değişimleri dikkate alındığında ulaşılması beklenen olağan üretim düzeyi ayda $20.000$ birim olarak belirlenmiştir (Pratik/Normal Kapasite). İlgili ayın sonunda söz konusu üniteden elde edilen sağlam ve hatasız toplam üretim miktarı ise $14.000$ birim olarak ölçülmüştür.

Buna göre, kesim ünitesinin kapasite kullanım oranı ve verimlilik (randıman) değerleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

%56 ve %70

%70 ve %56

%70 ve %80

%56 ve %80

%80 ve %70

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %56 ve %70

Cevap

Sırasıyla %56 ve %70

Kapasite kullanım oranı, fiili (gerçekleşen) üretimin ulaşılabilecek en yüksek teorik kapasiteye bölünmesiyle hesaplanır (

14.000 / 25.000 = \%56

). Verimlilik (randıman) ise fiili üretimin işletme koşulları gözetilerek belirlenen pratik (normal) kapasiteye bölünmesiyle bulunur (

14.000 / 20.000 = \%70

). Bu bağlamda sırasıyla doğru değerler

\%56

ve

\%70

'tir.

Adım Adım Çözüm

1

Kapasite kullanım oranını hesapla.

Kapasite Kullanım Oranı = (Fiili Üretim / Teorik Kapasite) x 100 = (14.000 / 25.000) x 100 = %56.

Kapasite kullanım oranı, bir işletmenin kurulu olan maksimum (teorik) kapasitesinin ne kadarının fiilen kullanıldığını gösterir.

2

Verimlilik (randıman) değerini hesapla.

Verimlilik = (Fiili Üretim / Pratik Kapasite) x 100 = (14.000 / 20.000) x 100 = %70.

Verimlilik (sistem etkinliği), işletmenin olağan şartlardaki hedeflenen normal (pratik) kapasitesine göre fiili olarak hangi oranda başarılı olduğunu ölçer.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik (Randıman) Hesaplamaları

Soru 5Soru →

Bir kamu kurumu bünyesinde faaliyet gösteren gübre fabrikasının günlük üretim verileri şu şekildedir:

• Hiçbir arıza, mola veya kesinti olmaksızın ulaşılabilecek en yüksek üretim düzeyi (Teorik Kapasite): $100.000$ paket/gün
• Planlı makine bakımları ve yasal dinlenme süreleri çıkarıldığında hedeflenen üretim düzeyi (Pratik Kapasite): $80.000$ paket/gün
• Geçtiğimiz ay yaşanan hammadde eksiklikleri nedeniyle ulaşılan gerçek üretim miktarı (Fiili Kapasite): $64.000$ paket/gün
• Gerçekleşen bu üretimi sağlamak için hatta işlenen toplam kimyasal hammadde miktarı: $4.000$ kg/gün

Buna göre, fabrikanın kapasite kullanım oranı ve hammadde verimliliği (kg başına üretilen paket) sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

\%80

ve

16

paket/kg

\%64

ve

16

paket/kg

\%80

ve

20

paket/kg

\%64

ve

20

paket/kg

\%64

ve

25

paket/kg

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $\%80$ ve $16$ paket/kg

Cevap

\%80

ve

16

paket/kg

Verilen senaryoda kapasite kullanım oranı (KKO), işletmenin planlanan normal çalışma koşullarındaki kapasitesinin ne kadarını kullandığını gösterir ve

\text{Fiili Üretim} / \text{Pratik Kapasite}

formülüyle hesaplanır. (

64.000 / 80.000 = \%80

). Hammadde verimliliği ise birim girdi başına düşen fiili çıktıdır ve

\text{Fiili Üretim} / \text{Girdi}

formülüyle hesaplanır (

64.000 / 4.000 = 16\ \text{paket/kg}

).

Adım Adım Çözüm

1

Kapasite kullanım oranını (KKO) hesapla.

KKO = \frac{\text{Fiili Üretim}}{\text{Pratik Kapasite}} = \frac{64.000}{80.000} = 0,80 \Rightarrow \%80

Kapasite kullanım oranı, işletmenin normal çalışma şartlarında üretebileceği miktarın (pratik kapasite) fiilen ne kadarını gerçekleştirebildiğini ölçer.

2

Hammadde verimliliğini (kısmi verimlilik) hesapla.

\text{Verimlilik} = \frac{\text{Fiili Üretim}}{\text{Girdi Miktarı}} = \frac{64.000}{4.000} = 16 \text{ paket/kg}

Verimlilik, elde edilen gerçek çıktının (fiili üretim) bu çıktıyı elde etmek için kullanılan kaynağa (hammadde) oranıdır.

Anahtar Kavram

Kapasite Türleri ve Verimlilik İlişkisi

Soru 6Soru →

Bir büyükşehir belediyesine ait "Halk Ekmek" fabrikasının üretim hattı kapasite değerleri incelenmiş ve aşağıdaki veriler elde edilmiştir:

Kapasite / Üretim Türü	Miktar (Adet/Gün)
Hiçbir kesinti ve mola olmaksızın ulaşılabilecek maksimum üretim (Teorik Kapasite)	$500.000$
Bakım, mola ve temizlik süreleri düşüldükten sonraki makul üretim beklentisi (Efektif Kapasite)	$450.000$
Geçen ay elde edilen günlük ortalama üretim (Fiili Üretim)	$360.000$

Üretim yönetimi literatürü dikkate alındığında, bu fabrikanın kapasite kullanım oranı ve verimlilik (etkinlik) değerleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

\%72

ve

\%80

\%80

ve

\%72

\%90

ve

\%80

\%72

ve

\%90

\%80

ve

\%90

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $\%72$ ve $\%80$

Cevap

Kapasite kullanım oranı

\%72

, verimlilik ise

\%80

olarak hesaplanmalıdır.

Kapasite kullanım oranı, gerçekleşen üretimin teorik kapasiteye bölünmesiyle (

360.000 / 500.000 = \%72

), verimlilik ise gerçekleşen üretimin efektif kapasiteye bölünmesiyle (

360.000 / 450.000 = \%80

) bulunur.

Adım Adım Çözüm

1

Kapasite kullanım oranını (KKO) hesaplamak için fiili üretim miktarını teorik (tasarım) kapasiteye bölünüz.

360.000 / 500.000 = 0,72

(yani

\%72

)

Kapasite kullanım oranı, sistemin kurulduğu maksimum potansiyelin ne kadarının fiilen kullanıldığını gösteren rasyodur.

2

Verimlilik (etkinlik) oranını hesaplamak için fiili üretim miktarını efektif (pratik) kapasiteye bölünüz.

360.000 / 450.000 = 0,80

(yani

\%80

)

Verimlilik, olağan duruşlar (bakım, mola) düşüldükten sonra hedeflenen makul potansiyelin ne kadarının gerçekleştiğini ölçer.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik Hesaplamaları

Soru 7Soru →

Bir imalat işletmesi, pazardaki ani ve yüksek oranlı bir sipariş artışını karşılayabilmek amacıyla; makinelerin olağan periyodik bakımlarını ertelemiş, işgörenlere sürekli fazla mesai yaptırmış ve yedek parça depolarını da üretime tahsis etmiştir. Bu uygulamalar sonucunda günlük üretim miktarı geçici bir süreliğine normalin çok üzerine çıkarılmış, ancak fazla mesai ödemeleri, makine yorulmaları ve artan fireler nedeniyle birim üretim maliyetlerinde ciddi bir yükseliş gözlemlenmiştir.

Bu senaryoda işletmenin ulaştığı ve birim maliyetleri artıran söz konusu geçici üretim düzeyi ile; işletmenin birim maliyetlerini en düşük (minimum) seviyede tuttuğu ideal üretim düzeyi, sırasıyla aşağıdaki kapasite kavramlarından hangileriyle ifade edilir?

Zorlanmış kapasite – Optimum kapasite

Teorik kapasite – Pratik kapasite

Pratik kapasite – Normal kapasite

Gerçekleşen kapasite – Tam kapasite

Maksimum kapasite – Teorik kapasite

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Zorlanmış kapasite – Optimum kapasite

Cevap

Senaryoda açıklanan kavramlar sırasıyla 'Zorlanmış kapasite' ve 'Optimum kapasite'dir.

Verilen senaryoda işletme, normal çalışma saatlerini ve bakım sürelerini ihlal ederek olağan dışı bir üretime ulaşmış, bu da maliyetleri artırmıştır. Literatürde bu durum 'zorlanmış kapasite' olarak adlandırılır. Öte yandan, birim maliyetlerin minimum olduğu ve üretim faktörlerinin en verimli kullanıldığı ideal kapasite düzeyi 'optimum kapasite' olarak bilinir.

Adım Adım Çözüm

1

Senaryodaki ilk durumu analiz etmek

Bakımların ertelenmesi ve sürekli fazla mesai ile birim maliyetin arttığı yüksek üretim seviyesinin 'Zorlanmış kapasite' olduğu belirlenir.

İşletmenin kendi normal çalışma düzeninin dışına çıkarak teknik ve beşeri sınırlarını aşması literatürde bu kavramla ifade edilir.

2

Senaryodaki ikinci durumu analiz etmek

Birim üretim maliyetlerinin en düşük (minimum) seviyede olduğu ideal üretim düzeyinin 'Optimum kapasite' olduğu tespit edilir.

Optimum kelimesi, ekonomik açıdan (maliyet ve verimlilik) en uygun olan üretim hacmini temsil eder.

3

Kavramları seçeneklerle eşleştirmek

Bulunan iki kavram, zorlanmış kapasiteyi ve optimum kapasiteyi sırasıyla veren seçenek ile eşleştirilir.

Soru kökü, kavramların sırasıyla bulunmasını istemektedir.

Anahtar Kavram

İşletmelerde Kapasite Türleri ve Maliyet İlişkisi

Soru 8Soru →

Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) bünyesinde faaliyet gösteren bir vagon bakım onarım atölyesinin yıllık faaliyet verileri incelenmiştir. Atölye yönetimi tarafından hazırlanan raporda şu bilgilere yer verilmiştir:

• Tesisin yılın $365$ günü, $3$ vardiya hiçbir arıza veya mola olmaksızın kesintisiz çalışması durumunda ulaşabileceği maksimum bakım kapasitesi $5.000$ vagon/yıl olarak hesaplanmıştır.
• Personelin yasal dinlenme süreleri, planlı makine bakımları ve resmi tatiller gibi beklenen olağan duruşlar dikkate alındığında ulaşılabilecek olağan bakım kapasitesi $4.000$ vagon/yıl olarak belirlenmiştir.
• İlgili yılın sonunda atölyede fiilen bakımı tamamlanarak teslim edilen toplam vagon sayısı ise $3.200$ adet olmuştur.

Üretim yönetimi literatüründeki temel yaklaşımlar (tasarım kapasitesi ve efektif kapasite kavramları) dikkate alındığında; bu atölyenin kapasite kullanım oranı ve sistem verimliliği (etkinliği) değerleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

\%64

ve

\%80

\%80

ve

\%64

\%64

ve

\%64

\%80

ve

\%80

\%80

ve

\%75

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $\%64$ ve $\%80$

Cevap

Kapasite kullanım oranının

\%64

ve sistem verimliliğinin

\%80

olduğu seçenektir.

Üretim yönetimi standartlarına göre Kapasite Kullanım Oranı, gerçekleşen üretimin teorik (tasarım) kapasiteye bölünmesiyle bulunur (

3.200 / 5.000 = \%64

). Sistem Verimliliği (Etkinlik) ise gerçekleşen üretimin pratik (efektif) kapasiteye bölünmesiyle elde edilir (

3.200 / 4.000 = \%80

). Bu nedenle değerler sırasıyla

\%64

ve

\%80

olmalıdır.

Adım Adım Çözüm

1

Metinde verilen kapasite türlerini ve değerlerini tanımlama.

Teorik (Tasarım) Kapasite =

5.000

vagon, Pratik (Efektif) Kapasite =

4.000

vagon, Gerçekleşen (Fiili) Üretim =

3.200

vagon.

Hesaplamalarda kullanılacak pay ve payda değerlerinin doğru tespit edilmesi için kapasite türlerinin ayrıştırılması gerekir.

2

Kapasite Kullanım Oranını hesaplama.

Kapasite Kullanım Oranı = Gerçekleşen Üretim / Teorik Kapasite =

3.200 / 5.000 = 0,64

(

\text{Yani } \%64

).

Kapasite kullanım oranı, tesisin kurulu maksimum potansiyelinin (teorik kapasite) ne ölçüde kullanıldığını gösterir.

3

Sistem Verimliliğini (Etkinliğini) hesaplama.

Verimlilik = Gerçekleşen Üretim / Pratik Kapasite =

3.200 / 4.000 = 0,80

(

\text{Yani } \%80

).

Verimlilik (etkinlik), olağan şartlarda ulaşılması beklenen gerçekçi hedefe (pratik kapasite) ne ölçüde ulaşıldığını gösterir.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik (Etkinlik) Hesaplamaları

Soru 9Soru →

Bir tekstil fabrikasının üretim müdürü, fabrikanın haftanın $7$ günü $24$ saat boyunca hiçbir makine arızası, işçi molası veya malzeme eksikliği yaşanmadan çalışması durumunda üretebileceği en üst sınırı belirlemiştir. Ancak müdür, gelecek ayın üretim planlamasını yaparken bu ideal durumu değil; işçilerin yasal dinlenme sürelerini, makinelerin periyodik bakım zamanlarını ve üretim sürecindeki kaçınılmaz olağan duruşları dikkate alarak hesapladığı daha gerçekçi bir üretim hacmini temel almıştır.

Buna göre, üretim müdürünün planlamasında temel aldığı ve olağan kesintilerin hesaba katıldığı bu kapasite türü aşağıdakilerden hangisidir?

Pratik (Normal) Kapasite

Teorik (Maksimum) Kapasite

Gerçekleşen (Fiili) Kapasite

Zorlanmış Kapasite

Optimum Kapasite

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Pratik (Normal) Kapasite

Cevap

Planlamada temel alınan ve olağan duruşların düşülmesiyle bulunan kapasite türü 'Pratik (Normal) Kapasite'dir.

Doğru yanıt 'Pratik (Normal) Kapasite'dir. Bir tesisin hiçbir arıza ve kesinti olmadan ulaşabileceği maksimum üretim miktarına teorik kapasite denir. Ancak gerçek hayatta bu seviyeye ulaşmak imkansızdır. İşletmeler planlama yaparken teorik kapasiteden; işçi molaları, periyodik makine bakımları ve set-up (hazırlık) süreleri gibi önceden öngörülebilen olağan duruşları çıkarırlar. Elde edilen bu ulaşılabilir ve gerçekçi üretim seviyesine pratik (normal) kapasite adı verilir.

Adım Adım Çözüm

1

Senaryoda verilen kapasite hesaplama yöntemini analiz et.

Üretim müdürü, teorik (hiç duruş olmayan) durumdan; yasal molaları ve periyodik bakımları (olağan kesintileri) çıkararak yeni bir hacim belirliyor.

Hangi kapasite kavramının tanımlandığını tespit etmek için hesaplama mantığının anlaşılması gerekir.

2

Bulunan durumu kapasite kavramlarıyla eşleştir.

Teorik kapasite eksi olağan duruşlar formülü, işletme literatüründe 'Pratik (Normal) Kapasite' kavramına karşılık gelir.

Kapasite türlerinin tanımları arasındaki farkların (ideal vs. gerçekçi beklenti) ayırt edilmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar Kavram

İşletmelerde Kapasite Türleri ve Tanımları

Soru 10Soru →

Bir seramik fabrikası, mevcut makine parkı ve iş gücüyle, olağan bakım-onarım, vardiya değişimleri ve mola süreleri göz önüne alındığında yılda en fazla $120.000$ metrekare fayans üretebilme imkânına sahiptir. Ancak, ilgili yıl içinde pazar koşullarında yaşanan talep daralması sebebiyle üretim bantlarının bir kısmı yılın belirli dönemlerinde durdurulmuş ve yıl sonunda toplam $85.000$ metrekare üretim gerçekleştirilmiştir.

Buna göre, işletmenin mevcut çalışma şartlarında üretebileceği miktar ile fiilen ürettiği miktar arasındaki bu farkı ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Zorlanmış kapasite

Teorik kapasite

Atıl kapasite

Optimum kapasite

Pratik kapasite

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Atıl kapasite

Cevap

Atıl kapasite

İşletmelerin olağan çalışma koşullarında ulaşabileceği üretim miktarına 'pratik kapasite', belirli bir dönemde ulaşılan gerçek üretim miktarına ise 'fiili (gerçekleşen) kapasite' denir. Pratik kapasite ile fiili kapasite arasındaki fark, talep yetersizliği gibi nedenlerle üretim potansiyelinin tam kullanılamaması durumunu, yani 'atıl (boş) kapasite'yi ifade eder.

Adım Adım Çözüm

1

Soruda verilen kapasite sınırlarını analiz etmek

İşletmenin ulaşabileceği potansiyel kapasite (pratik kapasite)

120.000

, gerçekleşen üretim (fiili kapasite) ise

85.000

metrekaredir.

Kapasite türünü belirlemek için işletmenin referans sınırlarını ve gerçekleşen durumu saptamak gerekir.

2

Kavramsal tanımı duruma uygulamak

Üretilebilecek miktar ile fiilen üretilen miktar (

120.000 - 85.000 = 35.000

) arasındaki farkın 'atıl kapasite' olarak tanımlandığı tespit edilir.

Pratik kapasite ile fiili kapasite arasındaki kullanılmayan bölüm literatürde atıl (boş) kapasite olarak adlandırılır.

Anahtar Kavram

Atıl (Boş) Kapasite

Soru 11Soru →

Bir tıbbi cihaz üreticisi, yeni kurduğu solunum cihazı montaj hattının performansını değerlendirmektedir. Fabrikanın planlama departmanı şu verileri raporlamıştır:

• Hattın, hiçbir duraksama, arıza veya personel dinlenme süresi olmaksızın sürekli çalışması varsayımına dayalı olarak üretebileceği en üst limit: $100.000$ adet/yıl
• Rutin makine bakımları, yasal işçi molaları ve hafta sonu tatilleri gibi kaçınılmaz duruşlar hesaba katıldığında ulaşılabilecek makul üretim düzeyi: $80.000$ adet/yıl
• Yıl içinde yaşanan geçici tedarik zinciri aksaklıkları ve plansız elektrik kesintileri sonucunda dönem sonunda elde edilen net üretim miktarı: $56.000$ adet/yıl

Üretim yönetimi literatürüne göre, bu montaj hattının ilgili yıla ait kapasite kullanım oranı yüzde kaçtır?

30

44

56

70

80

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $70$

Cevap

Montaj hattının kapasite kullanım oranı 70'tir.

Kapasite kullanım oranı, belirli bir dönemde gerçekleştirilen fiili üretimin, aynı dönemdeki pratik (normal) kapasiteye oranlanmasıyla bulunur. Sorudaki senaryoda; fiili üretim (net üretim miktarı)

56.000

adet, pratik kapasite ise (olağan ve kaçınılmaz duruşlar düşüldükten sonraki makul düzey)

80.000

adet olarak tanımlanmıştır. Buna göre formül uygulandığında

\frac{56.000}{80.000} = 0,70

değerine ulaşılır; bu da kapasite kullanım oranının

\%70

olduğunu gösterir.

Adım Adım Çözüm

1

Soruda verilen tanımlardan hareketle kapasite türlerini ve sayısal değerlerini belirleme

Teorik Kapasite =

100.000

, Pratik Kapasite =

80.000

, Gerçekleşen (Fiili) Üretim =

56.000

Hesaplama yapabilmek için senaryodaki metinsel ifadelerin üretim yönetimi literatüründeki kavramsal karşılıklarını doğru eşleştirmek gerekir.

2

Kapasite kullanım oranı formülünü yazma

Kapasite Kullanım Oranı =

\frac{\text{Gerçekleşen Üretim}}{\text{Pratik Kapasite}}

Kapasite kullanım oranı, işletmenin normal şartlarda üretebileceği hedeflenen miktarın yüzde kaçını fiilen üretebildiğini gösteren temel performans ölçütüdür.

3

Değerleri formülde yerine koyarak matematiksel sonucu hesaplama

Kapasite Kullanım Oranı =

\frac{56.000}{80.000} = 0,70 = \%70

Gerçekleşen üretimi ulaşılabilir makul hedefe (pratik kapasiteye) bölerek oransal sonucu elde ederiz.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Kapasite Türleri Arasındaki İlişki

Soru 12Soru →

Bir ofis mobilyaları fabrikasının yıllık üretim performansı ile ilgili elde edilen veriler şöyledir:

* Tesisin yılın $365$ günü, günde $24$ saat hiçbir arıza veya kesinti olmadan çalışması durumunda üretebileceği maksimum miktar: $100.000$ takım
* Planlı bakım, olağan duruşlar ve yasal molalar düşüldüğünde işletmenin sahip olduğu şartlarda üretebileceği miktar: $80.000$ takım
* Yönetimin piyasa talebini dikkate alarak ilgili yıl için hedeflediği üretim miktarı: $60.000$ takım
* Yıl sonu itibarıyla hiçbir olağanüstü zorlama veya fazla mesai yapılmadan gerçekleştirilen üretim: $48.000$ takım

Üretim yönetimi literatürüne göre; işletmenin fiziki tesis çalışma şartlarına göre ulaşabileceği normal sınırıyla kıyaslanan Kapasite Kullanım Oranı ve işletmenin önceden belirlediği üretim hedeflerine ulaşma derecesini gösteren Etkinlik Oranı sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

%48 ve %60

%48 ve %80

%60 ve %75

%60 ve %80

%80 ve %60

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %60 ve %80

Cevap

Doğru eşleşme, Kapasite Kullanım Oranının %60 ve Etkinlik Oranının %80 olarak hesaplandığı seçenektir.

Üretim yönetimi literatüründe Kapasite Kullanım Oranı (KKO), işletmenin elindeki imkanlarla olağan şartlarda ulaşabileceği sınır olan *Pratik (Normal) Kapasite* üzerinden hesaplanır. Buna göre

KKO = \frac{48.000}{80.000} = \%60

'tır. Etkinlik (Effectiveness) ise yönetimin koyduğu hedefe ulaşma başarısıdır ve hedeflenen üretim üzerinden hesaplanır;

Etkinlik = \frac{48.000}{60.000} = \%80

'dir.

Adım Adım Çözüm

1

Verilen bilgilerden temel kapasite ve üretim türlerinin değerlerini belirle.

Teorik Kapasite =

100.000

, Pratik (Normal) Kapasite =

80.000

, Hedeflenen (Planlanan) Üretim =

60.000

, Gerçekleşen (Fiili) Üretim =

48.000

.

Hesaplamalarda kullanılacak doğru pay ve payda değerlerinin ayrıştırılması gerekir.

2

Kapasite Kullanım Oranını (KKO) hesapla.

KKO = \frac{Gerçekleşen Üretim}{Pratik Kapasite} = \frac{48.000}{80.000} = 0,60 \Rightarrow \%60

KKO, işletmenin normal şartlarda üretebileceği kapasitenin (Pratik Kapasite) ne kadarını fiilen kullandığını gösterir. Teorik kapasite baz alınmaz çünkü olağan duruşlar dışarıda bırakılmalıdır.

3

Etkinlik Oranını hesapla.

Etkinlik = \frac{Gerçekleşen Üretim}{Hedeflenen Üretim} = \frac{48.000}{60.000} = 0,80 \Rightarrow \%80

Etkinlik, işletmenin belirlediği amaca (hedefe) ne ölçüde ulaştığını ölçer. Bu nedenle gerçekleşen üretim, pratik veya teorik kapasiteye değil, hedeflenen üretime bölünmelidir.

Anahtar Kavram

Kapasite Türleri, Kapasite Kullanım Oranı ve Etkinlik Kavramları

Alternatif Yöntem

Kavramları eşleştirmek için basit bir akılda tutma yöntemi kullanılabilir: KKO her zaman 'ne üretebilirdik (fiziksel şartlar)' sorusuyla ilgilidir (Pratik Kapasite), Etkinlik ise her zaman 'ne üretmeyi planladık (yönetimsel hedef)' sorusuyla ilgilidir.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 13Soru →

Bir otomotiv yan sanayi işletmesinin yıllık üretim faaliyetlerine ilişkin temel veriler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

Tanım	Miktar (Birim/Yıl)
İdeal şartlarda hiçbir kesinti olmaksızın ulaşılabilecek maksimum üretim hacmi	$400.000$
Planlı bakımlar, makine hazırlık süreleri ve işçi molaları dikkate alındığında ulaşılabilir hacim	$320.000$
İşletmenin gelecek yıllardaki ortalama satış beklentilerine göre ayarladığı üretim hedefi	$250.000$
İlgili yılın sonunda kalite kontrol onayından geçen ve tamamlanan toplam üretim	$240.000$

Üretim yönetimi literatüründeki temel kapasite kavramları ve performans ölçütleri dikkate alındığında, bu işletmeyle ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi kesinlikle doğrudur?

Sistem verimliliği %75 olarak hesaplanır ve bu ölçümde gerçekleşen üretimin pratik (etkin) kapasiteye oranı dikkate alınır.

İşletmenin üretim verimliliği %60'tır ve bu oran gerçekleşen üretimin teorik (tasarım) kapasiteye bölünmesiyle hesaplanır.

Kapasite kullanım oranı hesaplanırken normal kapasite referans alınırsa, işletmenin performans düzeyi %75 olarak bulunur.

Teorik kapasite ile pratik kapasite arasındaki

80.000

birimlik fark, pazar talebinin yetersiz olmasından kaynaklanan satış kısıtlarını ifade eder.

Gerçekleşen üretimin teorik kapasiteye oranlanmasıyla hesaplanan kapasite kullanım düzeyi %96'dır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sistem verimliliği %75 olarak hesaplanır ve bu ölçümde gerçekleşen üretimin pratik (etkin) kapasiteye oranı dikkate alınır.

Cevap

Doğru cevap, sistem verimliliğinin %75 olduğunu ve bu değerin gerçekleşen üretimin pratik (etkin) kapasiteye bölünmesiyle bulunduğunu ifade eden seçenektir.

Üretim yönetimi literatüründe sistem verimliliği (efficiency), gerçekleşen fiili üretimin pratik (etkin) kapasiteye oranlanmasıyla bulunur. Sorudaki verilere göre Fiili Üretim (240.000) / Pratik Kapasite (320.000) = 0,75 (%75) sonucunu verir. Bu ifade her iki yönüyle (hem oran hem de kullanılan kapasite türü açısından) kesinlikle doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1

Tablodaki tanımlardan yola çıkarak kapasite türlerini ve miktarlarını tespit et.

Teorik Kapasite = 400.000, Pratik Kapasite = 320.000, Normal Kapasite = 250.000, Fiili Kapasite = 240.000.

Performans ölçütlerini hesaplayabilmek için öncelikle verilerin hangi kapasite türüne ait olduğunun eşleştirilmesi gerekir.

2

Kapasite kullanım oranı formülünü uygula.

Kapasite Kullanım Oranı = Fiili Kapasite / Teorik Kapasite = 240.000 / 400.000 = %60.

Kapasite kullanım oranı genel üretim yönetimi prensiplerinde tesisin maksimum potansiyelinden ne kadar yararlanıldığını gösterir.

3

Sistem verimliliği (efficiency) formülünü uygula.

Sistem Verimliliği = Fiili Kapasite / Pratik Kapasite = 240.000 / 320.000 = %75.

Verimlilik, zorunlu kayıplar düşüldükten sonra kalan ve ulaşılması gerçekçi olan kapasitenin ne kadarının kullanıldığını ölçer.

4

Seçeneklerdeki iddiaları hesaplanan oranlar ve kapasite farklarının teorik nedenleriyle karşılaştır.

Sistem verimliliğini %75 olarak veren ve payda olarak pratik kapasiteyi tanımlayan tek bir doğru yargı bulunmaktadır.

Kavram karmaşası yaratılan seçeneklerin elenmesi için teorik altyapının matematiksel sonuçlarla doğrulanması zorunludur.

Anahtar Kavram

Kapasite Türleri ve Sistem Performans Ölçütleri

Soru 14Soru →

Lityum-iyon batarya hücresi üreten bir tesisin tasarım (teorik) kapasitesi yıllık $200.000$ birimdir. Yapılan performans ölçümlerine göre, tesisin ilgili yıldaki kapasite kullanım oranı $\%42$ , sistem verimliliği ise $\%60$ olarak gerçekleşmiştir.

Kapasite kayıpları üretim yönetimi literatüründe iki temel gruba ayrılır:
I. Yönetim kararları, yasal molalar ve planlı koruyucu bakımların yarattığı sistem kısıtlarından kaynaklanan kayıplar.
II. Malzeme eksikliği, makine arızaları ve personel devamsızlığı gibi işletimsel aksaklıklardan kaynaklanan beklenmeyen kayıplar.

Buna göre, tesisin I. grupta yer alan kapasite kaybı ile II. grupta yer alan üretim kaybı miktarları sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Sistem kısıtları kaynaklı:

60.000