Kamu Giderlerinde Etkinlik ve Maliyet-Fayda Analizi

116 soru

Çevre ve Şehircilikten sorumlu bir üst kurul, büyük bir nehir havzasını korumak amacıyla havza etrafındaki ağır sanayi tesislerine katı atık ve filtreleme standartları getiren yeni bir düzenleme planlamaktadır.

Yapılan maliyet-fayda analizine göre;
- Bu düzenlemenin sanayi tesislerine yükleyeceği ilave donanım ve işletme maliyetlerinin toplamı $500$ milyon TL'dir.
- Nehir suyunun temiz kalması sayesinde aşağı havzadaki tarım üreticilerinin elde edeceği verim artışı ile bölge halkının sağlık harcamalarındaki düşüşün toplam parasal değeri (gölge fiyatlar kullanılarak hesaplandığında) $800$ milyon TL'dir.
- Düzenleme hayata geçirildikten sonra sanayi tesislerinin eski serbest duruma dönmek için tarım üreticilerine ve halka teklif edebilecekleri en yüksek rüşvet (ikna bedeli), halkın eski kirliliğe katlanmak için talep edeceği en düşük tazminatın altında kalmaktadır.

Hükümet, bu düzenlemeyi uygulamaya koymuş ancak kazançlı çıkan kesimlerden herhangi bir vergi alarak sanayi tesislerinin maliyetini finanse etme yoluna (fiili telafi) gitmemiştir.

Buna göre, söz konusu kamu politikası kararının refah ekonomisi kriterleri açısından değerlendirilmesine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Düzenleme Kaldor-Hicks telafi prensibini ve Scitovsky çift taraflı refah kriterini sağlamaktadır; ancak kaybedenlere fiili bir tazminat ödenmediği için Pareto iyileşmesi niteliği taşımaz.

Düzenleme neticesinde sağlanan toplam sosyal fayda, katlanılan özel maliyetleri aştığı için doğrudan Pareto optimumuna ulaşılmıştır; fiili telafi ödemesi sadece Kaldor-Hicks kriterinde zorunlu tutulur.

Düzenleme Kaldor-Hicks prensibini sağlasa da, kaybedenlerin kazananları eski duruma dönmeye ikna edememesi Scitovsky paradoksuna yol açtığı için kesin bir refah artışından söz edilemez.

Kazanan kesimden kaybeden sanayicilere doğru fiili bir transfer mekanizması işletilmediğinden, bu politika değişikliği hiçbir refah ekonomisi kriteri bağlamında etkin kabul edilmez.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Düzenleme Kaldor-Hicks telafi prensibini ve Scitovsky çift taraflı refah kriterini sağlamaktadır; ancak kaybedenlere fiili bir tazminat ödenmediği için Pareto iyileşmesi niteliği taşımaz.

Cevap

Doğru değerlendirme, politikanın Kaldor-Hicks ve Scitovsky kriterlerini sağladığı ancak fiili bir telafi olmadığı için Pareto iyileşmesi yaratmadığı yönündeki ifadedir.

Verilen senaryoda toplam fayda (

800

milyon TL) toplam maliyetten (

500

milyon TL) büyüktür. Bu durum, kazananların kaybedenleri potansiyel olarak telafi edebileceğini gösterir ve Kaldor-Hicks kriteri sağlanır. Senaryoda belirtildiği üzere, kaybedenlerin eski duruma dönmek için teklif edebilecekleri tutarın, kazananların talep edeceği tutardan düşük olması, ilk duruma dönmenin etkin olmadığını gösterir ki bu da Scitovsky kriterinin (paradoksun aşılması) karşılandığını kanıtlar. Ancak ortada fiili bir tazminat ödemesi olmadığından ve sanayi tesisleri zarara uğradığından Pareto iyileşmesi gerçekleşmemiştir.

Adım Adım Çözüm

Politikanın kaybedenleri (sanayi tesisleri) olup olmadığını ve fiili telafi yapılıp yapılmadığını belirle.

Sanayi tesisleri

500

milyon TL zarardadır ve fiili telafi ödenmemiştir. Dolayısıyla bu durum bir Pareto iyileşmesi değildir.

Pareto kriteri, en az bir kişinin refahı artarken hiç kimsenin refahının azalmamasını veya azalanların zararının fiilen karşılanmasını gerektirir.

Kaldor-Hicks kriterinin sağlanıp sağlanmadığını test et.

Kazananların elde ettiği

800

milyon TL'lik fayda, kaybedenlerin

500

milyon TL'lik maliyetinden büyüktür. Bu sebeple potansiyel telafi mümkündür ve Kaldor-Hicks kriteri sağlanmıştır.

Kaldor-Hicks kriteri, fiili bir ödeme olmasa dahi kazananların kaybedenleri telafi edebilecek potansiyele sahip olmasını yeterli görür.

Scitovsky çift taraflı refah kriterinin (paradoksun aşılması) şartlarını kontrol et.

Kaybedenlerin eski duruma dönmek için teklif edebilecekleri rüşvet, kazananların talep edeceği tazminattan düşüktür. Geri dönüş Kaldor-Hicks etkin değildir, dolayısıyla Scitovsky kriteri de sağlanmıştır.

Scitovsky kriteri, sadece yeni duruma geçişin değil, yeni durumdan eski duruma dönüşün Kaldor-Hicks açısından reddedilmesini (paradoksun olmamasını) gerektirir.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinin Temel Çerçevesi ve Refah Kriterleri

Soru 62Soru →

Bir kamu otoritesi, bölgesel ulaşım altyapısını geliştirmek amacıyla yeni bir otoyol projesinin maliyet-fayda analizini yürütmektedir. Analiz sonucunda, projenin yaratacağı zaman tasarrufu ve ekonomik canlılık gibi faydaların, kamulaştırma ve çevresel bozulma (negatif dışsallık) gibi maliyetlerden daha büyük olduğu; dolayısıyla projenin net sosyal faydasının pozitif olduğu belirlenmiştir. Ancak proje, güzergâh üzerindeki bazı bölge sakinlerinin refahında bir miktar düşüşe yol açacaktır.

Refah ekonomisi kriterleri ve maliyet-fayda analizinin kavramsal çerçevesi dikkate alındığında, bu projenin değerlendirilmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Kaldor-Hicks telafi prensibine göre, projeden kazanç sağlayanların elde ettikleri fayda ile zarar görenlerin kayıplarını teorik olarak karşılayabilme kapasitesine sahip olması projenin kabulü için yeterlidir; fiili bir telafi yapılması zorunlu değildir.

Pareto kriterine göre, projenin net sosyal faydası pozitif olduğu için, toplumda bazı bireylerin durumunun kötüleşmesi projenin genel refahı artırıcı niteliğini ortadan kaldırmaz.

Scitovsky çift kriterinin sağlanabilmesi için, projeden kazançlı çıkanların zarar görenlere yönelik karşılıksız bir transfer harcaması (fiili tazminat) yaparak onların refah kayıplarını bilfiil gidermesi şarttır.

Kamu harcamaları temelde özel sektör yatırımları ile aynı finansal kâr güdüsüne dayandığından, analizde projenin yol açtığı sosyal maliyetler yerine yalnızca kuruma sağladığı özel (finansal) faydalar esas alınmalıdır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kaldor-Hicks telafi prensibine göre, projeden kazanç sağlayanların elde ettikleri fayda ile zarar görenlerin kayıplarını teorik olarak karşılayabilme kapasitesine sahip olması projenin kabulü için yeterlidir; fiili bir telafi yapılması zorunlu değildir.

Cevap

Doğru yanıt, Kaldor-Hicks prensibinde fiili telafi şartının aranmadığını ve teorik telafi kapasitesinin yeterli olduğunu ifade eden seçenektir.

Kaldor-Hicks telafi prensibi (potansiyel Pareto kriteri), bir politikanın veya projenin refahı artırıcı kabul edilebilmesi için kazananların elde ettiği faydanın, kaybedenlerin zararından büyük olmasını yeterli görür. Bu prensipte, kazananların kaybedenleri fiilen telafi etmesi gerekmez; sadece teorik olarak telafi etme kapasitesine sahip olmaları yeterlidir. Senaryoda projenin net sosyal faydası pozitif olduğu için bu şart sağlanmaktadır ve doğru yaklaşım budur.

Adım Adım Çözüm

Proje senaryosunu ve net sosyal fayda kavramını analiz etme

Projenin toplam sosyal faydası sosyal maliyetinden büyüktür, ancak bazı bireyler zarar görmektedir.

Hangi refah kriterinin uygulanabileceğini belirlemek için kazanan/kaybeden durumunu tespit etmek gerekir.

Pareto kriterinin uygulanabilirliğini değerlendirme

Kaybedenler olduğu için proje kesinlikle Pareto iyileşmesi sağlamaz.

Pareto kriteri toplumdaki hiçbir bireyin durumunun kötüleşmemesini katı bir şekilde şart koşar.

Kaldor-Hicks ve Scitovsky kriterlerinin telafi mantığını inceleme

Her iki kriter de potansiyel (teorik) telafiye dayanır, fiili tazminat veya transfer harcaması gerektirmez.

Seçeneklerdeki 'fiili telafi zorunludur' şeklindeki çeldirici ifadeleri elemek için bu teorik bilginin uygulanması gerekir.

Kamu ve özel sektör analiz farkını belirleme

Kamu projelerinde dışsallıklar dahil tüm sosyal maliyet/fayda unsurları hesaba katılmalıdır.

Sadece finansal (özel) getirileri dikkate alan yaklaşımın kamusal analiz mantığına aykırı olduğunu göstermek için.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Refah Kriterleri (Pareto, Kaldor-Hicks, Scitovsky)

Soru 63Soru →

Bir yerel yönetim, kentin gelişmekte olan bir bölgesine büyük çaplı bir "Teknoloji ve İnovasyon Merkezi" inşa etmiştir. Projenin tamamlanmasının ardından merkezin çevresinde yer alan konut ve ticari alanların talep görmesiyle birlikte, bölgedeki gayrimenkul fiyatları ve mülk sahiplerinin elde ettiği kira gelirleri belirgin şekilde artmıştır.

Maliyet-fayda analizi (MFA) ilkeleri çerçevesinde, bölgedeki mülk sahiplerinin elde ettiği bu gayrimenkul ve kira değeri artışları hangi fayda türü kapsamında değerlendirilir ve analize nasıl yansıtılmalıdır?

Parasal (pekünyer) fayda olarak sınıflandırılır ve yalnızca ekonomideki bir gelir transferini yansıttığı için çift sayımı önlemek amacıyla analize dâhil edilmez.

Maddi (tangible) fayda olarak sınıflandırılır ve piyasa fiyatlarıyla doğrudan ölçülebildiği için projenin toplam sosyal faydasına eklenir.

Cari fayda olarak sınıflandırılır ve dönem içinde gerçekleşen sürekli bir nakit akışı sağladığı için analitik bütçe gelirlerine dâhil edilerek hesaplanır.

Gerçek (reel) dışsal fayda olarak sınıflandırılır ve projenin üretim kapasitesinde yarattığı net fiziki artışı gösterdiği için yatırımın fayda hanesine yazılır.

Özel fayda olarak sınıflandırılır ve kamusal bir yatırımın özel şahıslara sağladığı bir kazanç olduğu için fayda yerine maliyet unsuru olarak kaydedilir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Parasal (pekünyer) fayda olarak sınıflandırılır ve yalnızca ekonomideki bir gelir transferini yansıttığı için çift sayımı önlemek amacıyla analize dâhil edilmez.

Cevap

Bölgedeki mülk sahiplerinin gayrimenkul ve kira gelirlerindeki artış, ekonomide net bir üretim veya kaynak artışı yaratmayan, sadece fiyat mekanizması yoluyla gerçekleşen bir el değiştirme (gelir transferi) işlemi olduğu için "parasal (pekünyer) fayda" olarak adlandırılır ve maliyet-fayda analizine dâhil edilmez.

Kamu projelerinin değerlendirilmesinde maliyet-fayda analizi (MFA), sadece toplumun reel refahında ve üretim kapasitesinde net bir artış yaratan 'gerçek (reel)' fayda ve maliyetleri dikkate alır. Bir proje sonucunda çevredeki gayrimenkul fiyatlarının veya kiraların artması, ekonominin bütününde yeni bir fiziki üretim artışı sağlamaz; aksine, yüksek kira ödeyenlerden mülk sahiplerine doğru gerçekleşen bir 'gelir transferi' işlemidir. Sadece nispi fiyat değişimlerinden kaynaklanan bu tür etkilere 'parasal (pekünyer) fayda' denir. Parasal faydalar gerçek sosyal faydayı yansıtmadığı ve genellikle projenin asıl (birincil) faydalarının piyasaya yansımış bir türevi olduğu için mükerrer sayımı (çift sayım) önlemek amacıyla analiz dışı bırakılır.

Adım Adım Çözüm

Projenin yarattığı etkinin doğasını (üretim artışı mı yoksa fiyat değişimi mi olduğunu) belirle.

Kira ve gayrimenkul değeri artışları, ekonomide yeni bir mal veya hizmet üretimi anlamına gelmez; sadece mevcut varlıkların fiyatlarının arz-talep dengesine göre yeniden belirlenmesidir.

Gerçek (reel) faydalar ile parasal (pekünyer) faydaları ayırmanın temel kuralı, etkinin toplumun net fiziki kaynaklarında bir artış yaratıp yaratmadığına bakmaktır.

Belirlenen etkinin maliyet-fayda analizine (MFA) dâhil edilip edilmeyeceğine karar ver.

Bu fiyat artışları kiracılar için maliyet, mülk sahipleri için gelir anlamına gelir. Toplumun bütünü açısından net etki sıfırdır (gelir transferi).

Parasal (pekünyer) etkiler, projeden doğrudan yararlananların sağladığı faydaların piyasa fiyatlarına yansımış hali olabileceğinden, analize dâhil edilmeleri mükerrer (çift) sayıma neden olur.

Anahtar Kavram

Parasal (Pekünyer) Fayda ve Çift Sayım (Double Counting) Sorunu

Tahmini Süre:1m 15s

Soru 64Soru →

5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu uyarınca, kamu kaynaklarının kullanımında hesap verebilirlik ve performans odaklı bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu kapsamda denetim geçiren bir kamu kurumunun yürüttüğü "Nitelikli İşgücü Yetiştirme Projesi"ne ait performans denetim raporunda şu iki temel analize yer verilmiştir:

I. Proje için tahsis edilen mali kaynaklar ve görevlendirilen eğitici personel sayısı (girdi) ile kursu başarıyla tamamlayıp sertifika alan kursiyer sayısı (çıktı) arasındaki oransal ilişkinin incelenmesi.
II. Sertifika alan kursiyer sayısının (çıktı), projenin nihai amacı olan "ilgili sektörde kalıcı istihdam yaratarak işsizliği azaltma" hedefine (sonuç) ne ölçüde ulaştığının analiz edilmesi.

Kamu harcamalarının analizinde kullanılan "3E Kuralı" dikkate alındığında, rapordaki I. ve II. analizler sırasıyla aşağıdaki performans kavramlarından hangilerini değerlendirmeye yöneliktir?

Tutumluluk – Etkililik

Etkililik – Etkinlik

Etkinlik – Etkililik

Tutumluluk – Etkinlik

Etkinlik – Tutumluluk

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Etkinlik – Etkililik

Cevap

Verilen senaryoda birinci analiz Etkinlik, ikinci analiz ise Etkililik kavramlarını ölçmeye yöneliktir.

Doğru eşleştirmede, I. öncüldeki girdi (harcanan kaynaklar) ile çıktı (üretilen hizmet/sertifika) arasındaki ilişki Etkinlik kavramını tanımlar. II. öncüldeki çıktı (sertifikalı bireyler) ile sonuç (istihdam/işsizliğin azalması hedefi) arasındaki uyum ise Etkililik kavramını ifade eder. Bu bağlamda 5018 sayılı kanunun performans çerçevesinde Etkinlik (Efficiency) işin ne kadar iyi yapıldığını, Etkililik (Effectiveness) ise yapılan işin amaca ne kadar ulaştığını gösterir.

Adım Adım Çözüm

Birinci analizdeki değişkenleri ve aralarındaki ilişkiyi tanımlamak

Girdi (bütçe, personel) ile Çıktı (sertifika alan kişi sayısı) arasındaki oransal ilişki ölçülmektedir.

Performans denetiminde girdi-çıktı arasındaki oran bize kaynağın ne kadar verimli/etkin kullanıldığını gösterir.

Girdi-çıktı ilişkisini 3E kavramlarıyla eşleştirmek

Belirli bir girdiyle maksimum çıktı elde etme veya belirli bir çıktıya minimum girdiyle ulaşma ilişkisi 'Etkinlik' (Efficiency) kavramıdır.

Etkinlik, doğrudan üretim sürecindeki dönüştürme başarısını ifade eder.

İkinci analizdeki değişkenleri ve aralarındaki ilişkiyi tanımlamak

Çıktı (sertifikalı kişiler) ile Sonuç (istihdamın artması/işsizliğin azalması) arasındaki uyum incelenmektedir.

Üretilen hizmetin (çıktının) toplumda beklenen asıl faydayı (sonucu) yaratıp yaratmadığının tespit edilmesi gerekir.

Çıktı-sonuç ilişkisini 3E kavramlarıyla eşleştirmek

Faaliyet sonucunda elde edilen çıktıların, başlangıçta belirlenen hedeflere (sonuçlara) ulaşma derecesi 'Etkililik' (Effectiveness) kavramıdır.

Etkililik, yapılan işin 'doğru iş' olup olmadığını ve amaca hizmet edip etmediğini ölçer.

Anahtar Kavram

Kamu Giderlerinde 3E (Etkinlik, Etkililik, Tutumluluk) Performans Kriterleri

Soru 65Soru →

Bir kamu kurumu tarafından tarımsal sulama amacıyla inşa edilen büyük ölçekli bir baraj projesinin maliyet-fayda analizi yapılmaktadır. Projenin temel amacı bölgedeki tarımsal rekolteyi artırmak olmakla birlikte; baraj gölünün oluşmasıyla çevredeki mikroiklimin yumuşadığı, bölgeye özgü yeni bir doğal yaşam alanının ortaya çıktığı ve yöre halkı için rekreasyonel (dinlenme ve eğlenme) imkânların doğduğu tespit edilmiştir. Ancak ortaya çıkan bu yeni çevresel ve estetik katkıların piyasa fiyatlarıyla doğrudan ölçülmesi oldukça güçtür.

Buna göre, projenin ortaya çıkardığı bu çevresel ve rekreasyonel değerler maliyet-fayda analizi literatüründe ağırlıklı olarak aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

Parasal (Pekünyer) fayda

Doğrudan (Birincil) fayda

Maddi olmayan (İntangible) fayda

Gerçek olmayan (Unreal) fayda

Maddi (Tangible) fayda

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Maddi olmayan (İntangible) fayda

Cevap

Piyasa fiyatlarıyla doğrudan ölçülemeyen çevresel ve estetik değerler 'Maddi olmayan (İntangible) fayda' olarak sınıflandırılır.

Maliyet-fayda analizinde projelerin yarattığı faydalar çeşitli kriterlere göre sınıflandırılır. Bir projenin toplumsal refahı artıran ancak piyasada doğrudan alınıp satılamadığı için fiyatlandırılması ve ölçülmesi çok zor olan kazanımları (temiz hava, estetik görünüm, biyolojik çeşitlilik, ulusal güvenlik vb.) 'Maddi olmayan (İntangible) fayda' olarak adlandırılır. Soruda belirtilen çevresel ve rekreasyonel katkılar bu tanıma tam olarak uymaktadır.

Adım Adım Çözüm

Sorudaki projenin yarattığı etkilerin niteliğini analiz etmek.

Projenin mikroiklimi yumuşatması, doğal yaşam alanı oluşturması ve rekreasyonel imkânlar sağlaması birer faydadır.

Maliyet-fayda analizinde doğru sınıflandırma yapabilmek için etkinin türünü belirlemek gerekir.

Ortaya çıkan bu faydaların piyasa mekanizması içindeki durumunu değerlendirmek.

Sorudaki 'piyasa fiyatlarıyla doğrudan ölçülmesi oldukça güçtür' ifadesi, bu kazanımların parasallaştırılamadığını gösterir.

Maddi (tangible) ve maddi olmayan (intangible) ayrımı, faydanın piyasa fiyatıyla ölçülüp ölçülememesine dayanır.

Fayda türünü ilgili kavramla eşleştirmek.

Piyasada fiyatlandırılamayan ekolojik, estetik ve psikolojik faydalar maddi olmayan (intangible) fayda kategorisine girer.

Maliyet-fayda analizi literatürü bu tür sosyal refah artışlarını bu terimle tanımlar.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Faydaların Sınıflandırılması

Tahmini Süre:1m 15s

Soru 66Soru →

Ticaret Bakanlığı Gümrükler Muhafaza Genel Müdürlüğü, sınır kapılarında yasa dışı ticareti engellemek ve araç geçiş sürelerini kısaltmak amacıyla "Akıllı X-Ray Tarama Sistemi" projesinin fizibilite çalışmalarını yürütmektedir. Projeye ilişkin maliyet ve beklenen fayda verileri aşağıda verilmiştir:

- Projenin başlangıç (kurulum) maliyeti: $1.000.000 \text{ TL}$
- 1. Yıl sonunda beklenen net sosyal fayda: $700.000 \text{ TL}$ (Bu tutarın $400.000 \text{ TL}$ 'si doğrudan finansal nakit girişi, $300.000 \text{ TL}$ 'si ise zaman tasarrufu vb. dışsal sosyal faydalardır.)
- 2. Yıl sonunda beklenen net sosyal fayda: $800.000 \text{ TL}$ (Bu tutarın $500.000 \text{ TL}$ 'si doğrudan finansal nakit girişi, $300.000 \text{ TL}$ 'si ise dışsal sosyal faydalardır.)

Kamu projelerinin değerlendirilmesinde sosyal iskonto oranı $\%25$ olarak belirlenmiştir. (Hesaplamalarda iskonto faktörleri sırasıyla 1. yıl için $0,80$ ve 2. yıl için $0,64$ olarak alınacaktır.)

Buna göre, projenin Net Bugünkü Değeri (NBD) ve fayda-maliyet analizi kuralına göre alınması gereken yatırım kararı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

-360.000 \text{ TL}

; proje reddedilmelidir.

+500.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

+72.000 \text{ TL}

; proje reddedilmelidir.

+72.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

+340.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $+72.000 \text{ TL}$ ; proje kabul edilmelidir.

Cevap

Projenin net bugünkü değeri

+72.000 \text{ TL}

olarak hesaplandığından ve bu değer sıfırdan büyük (

>0

) olduğu için proje kabul edilmelidir.

Fayda-maliyet analizinde, kamu projelerinin sosyal getirileri (dışsallıklar dahil) hesaba katılır. Bu bağlamda, 1. yılın net sosyal faydası olan

700.000 \text{ TL}

kendi faktörüyle (

0,80

) çarpılarak bugünkü

560.000 \text{ TL}

değeri, 2. yılın net sosyal faydası olan

800.000 \text{ TL}

ise kendi faktörüyle (

0,64

) çarpılarak bugünkü

512.000 \text{ TL}

değeri bulunur. İkisinin toplamı (

1.072.000 \text{ TL}

), başlangıç maliyeti olan

1.000.000 \text{ TL}

'den çıkarıldığında Net Bugünkü Değer

+72.000 \text{ TL}

olarak hesaplanır. NBD kuralına göre bulunan değer pozitif (sıfırdan büyük) olduğunda proje kabul edilir.

Adım Adım Çözüm

Hesaplamada baz alınacak nakit ve fayda akışlarını belirlemek.

Kamu projelerinde net sosyal fayda esas alındığından

B_1 = 700.000 \text{ TL}

B_2 = 800.000 \text{ TL}

değerleri kullanılacaktır.

Kamu projelerinin temel amacı finansal kâr maksimizasyonu değil, dışsallıklar dahil olmak üzere toplumsal refahı artırmaktır.

Gelecekteki faydaları verilen faktörler ile bugünkü değere indirgemek.

1. Yıl Bugünkü Değeri:

700.000 \times 0,80 = 560.000 \text{ TL}

. 2. Yıl Bugünkü Değeri:

800.000 \times 0,64 = 512.000 \text{ TL}

Farklı dönemlerde ortaya çıkan ekonomik değerleri paranın zaman maliyetini hesaba katarak (

r=\%25

) tek bir baz yıla taşımak için.

Net Bugünkü Değeri (NBD) hesaplamak.

NBD

= (560.000 + 512.000) - 1.000.000 = 1.072.000 - 1.000.000 = +72.000 \text{ TL}

İskonto edilmiş toplam faydalardan, başlangıç maliyetini çıkararak projenin net katma değerini bulmak için.

Yatırım kararı kuralını uygulamak.

NBD

> 0

olduğu için proje kabul edilmelidir.

Pozitif NBD, projenin topluma maliyetinden daha fazla katma değer sağladığı ve refahı net olarak artırdığı anlamına gelir.

Anahtar Kavram

Kamu Yatırımlarında Net Bugünkü Değer ve Fayda-Maliyet Analizi Karar Kuralı

Soru 67Soru →

Merkezi yönetim, kısıtlı bir yatırım bütçesiyle birbirini dışlayan iki farklı proje alternatifinden birini hayata geçirecektir.

I. Proje: Kurulumu kısa sürede tamamlanıp hemen hizmete girecek ve toplumsal faydaları ilk birkaç yıl içinde yoğun bir şekilde elde edilecek bir kentsel altyapı yatırımıdır.
II. Proje: İlk yıllarda çok yüksek kuruluş maliyeti gerektiren, ancak asıl çevresel ve ekolojik faydalarını yirmi yıl ve sonrasında sunmaya başlayacak büyük ölçekli bir havza ıslahı çalışmasıdır.

Karar vericiler, bu iki projenin maliyet ve faydalarını bugünkü değere indirgerken kullanılacak sosyal iskonto oranını oldukça yüksek belirlemişlerdir.

Belirlenen bu yüksek iskonto oranının, projelerin net bugünkü değerleri (NBD) ve tercih edilebilirliği üzerindeki etkisi hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Yüksek iskonto oranı, uzak gelecekteki nakit akışlarının bugünkü değerini şiddetle düşüreceğinden I. Proje'yi daha avantajlı hale getirir; bu durum toplumun bugünkü tüketimi gelecekteki tüketime güçlü bir şekilde tercih ettiğini gösterir.

İskonto oranının yüksek seçilmesi, zamanın değerini eşitleyici bir etki yaratacağından, faydaları çok uzun yıllara yayılan II. Proje'nin bugünkü değerini matematiksel olarak daha cazip hale getirir.

İskonto oranının büyümesi her iki projenin de net bugünkü değerini oransal olarak artıracağından, başlangıç maliyeti yüksek olan yatırımın kabul edilebilirliği kesin olarak sağlanmış olur.

Kamu sektörü yatırımları piyasa aktörleri gibi kâr amacı gütmediğinden, iskonto oranının yüksekliği faydaların ortaya çıkış zamanını önemsizleştirir ve tercih yalnızca maliyet kalemlerine göre yapılır.

Yüksek iskonto oranı, formüldeki zaman üssünü (

t

) etkisizleştirdiği için, projelerin kabul kararı analiz döneminin uzunluğundan bağımsız olarak sadece ilk yıl verilerine göre alınır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yüksek iskonto oranı, uzak gelecekteki nakit akışlarının bugünkü değerini şiddetle düşüreceğinden I. Proje'yi daha avantajlı hale getirir; bu durum toplumun bugünkü tüketimi gelecekteki tüketime güçlü bir şekilde tercih ettiğini gösterir.

Cevap

Yüksek iskonto oranı, uzak gelecekteki nakit akışlarının bugünkü değerini şiddetle düşüreceğinden kısa vadeli kentsel altyapı projesini daha avantajlı hale getirir. Bu durum, toplumun bugünkü tüketimi gelecekteki tüketime güçlü bir şekilde tercih ettiğini yansıtır.

Sosyal iskonto oranının yüksek belirlenmesi, toplumun bugünkü tüketimi gelecekteki tüketime tercih ettiğini (sosyal zaman tercihinin yüksek olduğunu) ifade eder. Matematiksel olarak iskonto faktörü

(1+r)^t

paydada yer aldığından, oran (

r

) ve zaman (

t

) büyüdükçe elde edilecek faydanın bugünkü değeri hızla sıfıra yaklaşır. Bu nedenle, faydaları yirmi yıl gibi uzun süreler sonrasına sarkan yatırımlar (II. Proje) yerine, faydaları hemen elde edilecek kısa vadeli yatırımlar (I. Proje) daha yüksek net bugünkü değere sahip olur ve tercih edilir.

Adım Adım Çözüm

Sosyal iskonto oranının formül üzerindeki matematiksel etkisini belirle.

İskonto işlemi

1/(1+r)^t

formülü ile yapılır. Oran (

r

) yükseldikçe payda hızla büyür ve nakit akışının bugünkü değeri küçülür.

Maliyet-fayda analizinde gelecekteki değerlerin bugüne nasıl taşındığını kavramak için.

Kısa ve uzun vadeli projelerin iskonto oranından nasıl etkilendiğini karşılaştır.

I. Proje (Kısa vadeli) yüksek orandan nispeten daha az etkilenirken, II. Proje (Uzun vadeli) yüksek

t

(zaman) değeri nedeniyle elde edeceği faydaların bugünkü değerinde çok sert bir düşüş yaşar.

Farklı zaman ufuklarına sahip projelerin tercih edilebilirliğini sıralamak için.

Yüksek iskonto oranının sosyo-ekonomik anlamını yorumla.

Sosyal iskonto oranının yüksek olması, toplumun gelecekteki tüketimden ziyade bugünkü tüketime çok daha fazla değer verdiğini (yüksek sosyal zaman tercihi) gösterir.

Uygulanan matematiksel oranın arkasındaki maliye teorisi gerekçesini açıklamak için.

Anahtar Kavram

İskonto Oranı, NBD ve Zaman Tercihi İlişkisi

Soru 68Soru →

İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, yaşlı ve engelli vatandaşlara evlerinde kimlik kartı hizmeti sunmak amacıyla "Gezici Kayıt Terminali" projesini yürütmektedir. 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu kapsamında yapılan performans denetiminde; projenin girdileri (cihaz, personel), çıktıları (gerçekleştirilen kayıt işlemi) ve sonuçları (dezavantajlı grupların hizmete erişimi) analiz edilmiştir.

Kamu harcamalarının değerlendirilmesinde kullanılan 3E kavramları (girdi, çıktı ve sonuç ilişkisi) dikkate alındığında, bu projenin "Etkinlik" (Efficiency) boyutunun başarılı olduğunu gösteren durum aşağıdakilerden hangisidir?

Mevcut personel ve donanım kapasitesiyle (girdi), günlük tamamlanan evde kayıt işlemi sayısının (çıktı) en üst düzeye çıkarılması.

Projede kullanılacak donanımların (girdi), belirlenen kalite standartlarından taviz verilmeden en düşük maliyetle temin edilmesi.

Projenin nihai amacı olan, dezavantajlı grupların kimlik hizmetlerine engelsiz erişimi hedefine (sonuç) tam olarak ulaşılması.

Hizmetten yararlanan yaşlı ve engelli vatandaşların kamu hizmetlerine entegrasyonunun sağlanarak sosyal faydanın artırılması.

Hedef kitlenin projeden duyduğu memnuniyet oranının, başlangıçta belirlenen performans göstergesinin üzerine çıkması.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Mevcut personel ve donanım kapasitesiyle (girdi), günlük tamamlanan evde kayıt işlemi sayısının (çıktı) en üst düzeye çıkarılması.

Cevap

Mevcut personel ve donanım kapasitesiyle (girdi), günlük tamamlanan evde kayıt işlemi sayısının (çıktı) en üst düzeye çıkarılması ifadesi 'Etkinlik' kavramını yansıtır.

Kamu harcamalarında 'Etkinlik' (Efficiency), belirli bir girdi ile maksimum çıktının elde edilmesi veya hedeflenen çıktıya en az girdi ile ulaşılmasıdır. İfade edilen seçenekteki 'personel ve donanım kapasitesiyle (girdi)' elde edilen 'günlük işlem sayısının (çıktı)' maksimize edilmesi, tam olarak girdi-çıktı optimizasyonunu, yani etkinliği tanımlar.

Adım Adım Çözüm

Performans analizinde 3E kavramlarının odak noktalarını tanımla.

Tutumluluk girdi maliyetine; Etkinlik girdi-çıktı ilişkisine; Etkililik ise çıktı-sonuç ilişkisine odaklanır.

Soruda istenen kavramın, hangi analiz boyutuna karşılık geldiğini belirlemek.

Seçeneklerdeki ifadelerin hangi boyuta karşılık geldiğini analiz et.

Girdi miktarının veya kapasitesinin sabit kalıp, elde edilen çıktının (tamamlanan işlem) artırılması doğrudan girdi/çıktı maksimizasyonudur.

Etkinlik kavramı matematiksel olarak çıktı/girdi oranının optimize edilmesini gerektirir.

Diğer çeldirici seçenekleri ele.

En düşük maliyetle alım yapmak 'Tutumluluk'; amaca ulaşmak, sosyal fayda sağlamak ve memnuniyeti artırmak ise 'Etkililik' olarak sınıflandırılır.

Yanlış eşleştirmeleri ayıklayarak doğru kavrama ulaşmak.

Anahtar Kavram

Performans denetiminde Etkinlik (Efficiency) kavramının Girdi-Çıktı ilişkisi üzerinden değerlendirilmesi.

Soru 69Soru →

Sahil Güvenlik Komutanlığı, denizlerdeki kaçakçılık ve yasa dışı su ürünleri avcılığını önlemek amacıyla "Otonom Deniz Gözlem Araçları" projesinin sosyal maliyet-fayda analizini gerçekleştirmektedir.

Proje ile ilgili tahmini veriler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

Yıl	Kalem	Tutar
0	İlk Yatırım Maliyeti	$4.000.000 \text{ TL}$
1	Net Sosyal Fayda	$2.200.000 \text{ TL}$
2	Net Sosyal Fayda	$3.025.000 \text{ TL}$

Proje için uygulanacak sosyal iskonto oranı $\%10$ olarak belirlenmiştir.

Bu verilere göre, projenin Net Bugünkü Değeri (NBD) kaç TL'dir ve NBD kuralına göre yatırım kararı ne yönde olmalıdır?

+500.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

+1.225.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

+500.000 \text{ TL}

; proje reddedilmelidir.

+750.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

+4.500.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $+500.000 \text{ TL}$ ; proje kabul edilmelidir.

Cevap

Projenin net bugünkü değeri +500.000 TL'dir. Net bugünkü değerin pozitif olması, yatırımın sosyal faydasının maliyetinden yüksek olduğunu gösterdiğinden proje kabul edilmelidir.

Doğru seçenekte, 1. ve 2. yılların net sosyal faydaları %10 sosyal iskonto oranıyla bugüne başarıyla indirgenmiş (

2.000.000 + 2.500.000 = 4.500.000 \text{ TL}

) ve toplam faydadan ilk yatırım maliyeti (

4.000.000 \text{ TL}

) çıkarılarak doğru Net Bugünkü Değer (

+500.000 \text{ TL}

) bulunmuştur. Ayrıca pozitif NBD kuralı gereği doğru karar (kabul edilmelidir) işaret edilmiştir.

Adım Adım Çözüm

1. Yıl net sosyal faydasının bugünkü değerinin hesaplanması

\frac{2.200.000}{(1 + 0,10)^1} = 2.000.000 \text{ TL}

Gelecekteki nakit akışları, ilgili yılın iskonto faktörüne bölünerek bugüne indirgenmelidir.

2. Yıl net sosyal faydasının bugünkü değerinin hesaplanması

\frac{3.025.000}{(1 + 0,10)^2} = \frac{3.025.000}{1,21} = 2.500.000 \text{ TL}

İkinci yıl için iskonto faktörünün karesi

(1,1)^2

alınmalıdır.

Toplam Net Bugünkü Değerin (NBD) hesaplanması

(2.000.000 + 2.500.000) - 4.000.000 = +500.000 \text{ TL}

Tüm iskontolu faydaların toplamından başlangıçtaki ilk yatırım maliyeti çıkarılarak projenin net değeri bulunur.

Yatırım kararının verilmesi

NBD > 0 olduğu için 'Kabul Edilmelidir' kararı çıkar.

Kamu projelerinde NBD > 0 ise projenin topluma net bir refah artışı sağlayacağı öngörülür.

Anahtar Kavram

Net Bugünkü Değer (NBD) Hesaplaması ve Karar Kuralı

Soru 70Soru →

Kamu yatırım projelerinin ekonomik değerlendirilmesinde (maliyet-fayda analizi) kullanılan iskonto oranı ile zamanın değeri arasındaki ilişki dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

İskonto oranı arttıkça, gelecekte elde edilecek fayda ve maliyetlerin bugünkü değeri azalır.

İskonto oranı ile gelecekteki değerlerin bugünkü değeri arasında doğru orantılı bir ilişki vardır.

İskonto oranı yükseldikçe, uzun vadeli projelerin bugünkü değeri kısa vadeli projelere göre daha fazla artar.

İskonto oranı, kamu projelerinde sadece ilk yatırım maliyetlerinin hesaplanması amacıyla kullanılır.

Sosyal iskonto oranı belirlenirken toplumun zaman tercihi göz ardı edilerek her zaman piyasa faiz oranı esas alınır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İskonto oranı arttıkça, gelecekte elde edilecek fayda ve maliyetlerin bugünkü değeri azalır.

Cevap

İskonto oranı arttıkça, gelecekte elde edilecek fayda ve maliyetlerin bugünkü değeri azalır.

Kamu yatırım projelerinin analizinde, gelecekteki nakit akışlarını bugünkü değere indirgemek için kullanılan formülde iskonto oranı paydada yer alır. Matematiksel olarak, paydada bulunan bir değerin büyümesi (iskonto oranının artması), işlemin sonucunun (bugünkü değerin) küçülmesine neden olur. Bu durum, paranın zaman değerinin bir sonucudur ve yüksek iskonto oranlarının uzun vadeli projeleri daha az cazip hale getirmesinin temel sebebidir.

Adım Adım Çözüm

Bugünkü değer (Net Bugünkü Değer) formülünü hatırlayın.

PV = \frac{F}{(1+i)^t}

Zamanın değerini ve iskonto etkisini matematiksel olarak görmek için temel formül gereklidir.

Formüldeki değişkenler arasındaki ilişkiyi analiz edin.

PV

(Bugünkü Değer) ile

i

(İskonto Oranı) arasında ters yönlü bir ilişki vardır.

İskonto oranı (

i

) paydada yer aldığı için, bu değerin büyümesi sonucun (

PV

) küçülmesine neden olur.

İskonto oranındaki artışın etkisini yorumlayın.

Yüksek iskonto oranı, paranın gelecekteki değerini bugüne daha küçük bir miktar olarak yansıtır.

Yüksek oran, gelecekteki paranın bugün için daha az 'değerli' görüldüğünü veya paranın zaman maliyetinin arttığını gösterir.

Anahtar Kavram

İskonto Oranı ve Bugünkü Değer Arasındaki Ters İlişki

Soru 71Soru →

Kamu kesimi tarafından yürütülen maliyet-fayda analizlerinde, bir yatırım projesinin toplumsal refahı artırdığını savunabilmek için sadece projenin gerçekleşmesiyle kazançlı çıkanların zarar görenlerin kayıplarını potansiyel olarak karşılayabilmesi yeterli bulunmayabilir. Bu durumun yaratabileceği paradoksları aşmak amacıyla; hem kazananların kaybedenleri tazmin edebilmesi hem de kaybedenlerin kazananları başlangıç durumuna dönmek için ikna (rüşvet) edememesi gerektiğini savunan "çifte kriter" yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?

Pareto Kriteri

Kaldor-Hicks Kriteri

Scitovsky Kriteri

Little Kriteri

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Scitovsky Kriteri

Cevap

Scitovsky Kriteri

Scitovsky Kriteri, refah iktisadında Kaldor-Hicks kriterinin yol açtığı 'geri dönüş paradoksunu' çözmek için geliştirilmiştir. Bu kritere göre bir projenin refahı artırdığı söylenebilmesi için iki testin de geçilmesi gerekir: Birincisi, kazananlar kaybedenleri tazmin edebilmelidir; ikincisi, kaybedenler kazananları projeden vazgeçmeleri için ikna edememelidir.

Adım Adım Çözüm

Kaldor-Hicks kriterinin temel varsayımını analiz et.

Kaldor-Hicks, kazananların kaybedenleri potansiyel olarak tazmin edebilmesini yeterli görür.

Bu test tek başına 'geri dönüş paradoksuna' (reversal paradox) neden olabilir.

Soruda verilen ikinci şartı (geri dönüş testi) değerlendir.

Kaybedenlerin kazananları projeden vazgeçirmek için ikna edememesi şartı eklenmiştir.

Bu, refah değişikliğinin tutarlı ve kalıcı olması için gereklidir.

İki şartı birleştiren teorik çerçeveyi saptanması.

Hem tazminat hem de geri dönüş testini içeren yaklaşım Scitovsky Kriteridir.

Scitovsky, refah iktisadında Kaldor-Hicks testinin tutarsızlıklarını gidermek için bu çifte kriteri geliştirmiştir.

Anahtar Kavram

Scitovsky Çifte Kriteri ve Geri Dönüş Testi

Daha Fazla Pratik

Maliyet-fayda analizinde kullanılan iskonto oranı seçiminin projelerin kabul edilebilirliği üzerindeki etkisini inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 15s

Soru 72Soru →

Kamu yatırımlarının maliyet-fayda analizinde (MFA), projelerin ortaya çıkardığı etkiler farklı kategorilere ayrılarak incelenir. Bu süreçte bazı etkilerin hesaplamalara dâhil edilmesi çift saymanlık (double counting) hatasına yol açarken, bazı etkiler ise doğrudan piyasa fiyatı olmamasına rağmen toplumsal refahı etkilediği için analize katılır.

Buna göre, bir 'Sulak Alan ve Kıyı Şeridi Rehabilitasyon Projesi'nin değerlendirilmesinde aşağıdakilerden hangisi yalnızca gelir dağılımını etkileyen 'parasal (pekünyer) fayda' kapsamında değerlendirilir ve net toplumsal fayda hesaplamasına dâhil edilmemelidir?

Rehabilitasyon çalışmaları sonucunda proje bölgesi çevresindeki özel mülkiyete ait gayrimenkullerin piyasa değerlerinde ve kira gelirlerinde meydana gelen artış

Sulak alanın ekolojik dengesinin onarılmasıyla ortaya çıkan ve doğrudan piyasa fiyatı olmayan çevresel ve estetik iyileşmeler

Proje inşaatı sırasında yüklenici firmalara yapılan hakediş ödemelerinin analitik bütçede sermaye giderleri kaleminden karşılanması

Temizlenen su kaynakları sayesinde projeye doğrudan taraf olmayan bölge çiftçilerinin tarımsal üretim miktarında yaşanan artış

Taşkın riskinin ortadan kalkmasıyla bölge halkının gelecekte karşılaşabileceği sel kaynaklı altyapı hasarlarının ve onarım maliyetlerinin önlenmesi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Rehabilitasyon çalışmaları sonucunda proje bölgesi çevresindeki özel mülkiyete ait gayrimenkullerin piyasa değerlerinde ve kira gelirlerinde meydana gelen artış

Cevap

Rehabilitasyon çalışmaları sonucunda proje çevresindeki gayrimenkul değerlerinde yaşanan artış, yeni bir kaynak yaratmayan ve analize dâhil edilmesi çift saymanlığa yol açan parasal (pekünyer) faydadır.

Kamu yatırımlarının maliyet-fayda analizinde gayrimenkul ve arsa değerlerindeki artışlar 'parasal (pekünyer) fayda' olarak sınıflandırılır. Bu tür faydalar, ekonomide reel bir mal veya hizmet artışı yaratmaz, sadece göreli fiyatlardaki değişimler yoluyla toplumun bir kesiminden diğerine rant aktarımı sağlar. Projenin asıl yarattığı gerçek faydalar (temiz hava, rekreasyon, taşkın koruma vb.) zaten arazi fiyatlarına kapitalize olduğu için, gayrimenkul değer artışının analize katılması çift saymanlık (double counting) hatasına neden olur.

Adım Adım Çözüm

Projenin yarattığı etkileri 'gerçek' ve 'parasal' fayda olarak ayırt et.

Tarımsal üretim artışı, ekolojik iyileşme ve hasar önleme gibi etkiler ekonomide reel bir değişim yarattığından 'gerçek (reel) fayda' sınıfına girer.

Gerçek faydalar toplumsal refahı doğrudan artırır veya toplum için kaynak tasarrufu sağlar.

Gayrimenkul değerlerindeki artışın ekonomik niteliğini analiz et.

Arsa ve konut fiyatlarındaki artış, projenin yarattığı çevresel iyileşmelerin (gerçek faydaların) piyasa fiyatlarına kapitalize olmasıdır (yansımasıdır).

Bu değişim ekonomide yeni bir üretim veya kaynak artışı yaratmaz, sadece göreli fiyatların değişmesiyle servetin el değiştirmesine (refah transferine) neden olur.

Maliyet-fayda analizinde (MFA) hesaplama kuralını uygula.

Parasal (pekünyer) faydalar, hesaplama yönteminin doğası gereği çift saymanlık (double counting) hatasını önlemek için net fayda hesabına dâhil edilmez.

Analize dâhil edilen estetik ve çevresel iyileşmeler (gerçek faydalar), ikinci kez gayrimenkul değer artışı adı altında sayılamaz.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Parasal (Pekünyer) Fayda ve Çift Saymanlık Sorunu

Soru 73Soru →

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, belirli bir bölgede uygulanacak olan "Mikro Şebeke (Microgrid) Pilot Projesi"nin sosyal maliyet-fayda analizini yürütmektedir. İki yıl sürecek bu projenin temel nakit akışları ve çevresel etkileri aşağıdaki tabloda verilmiştir:

Yıl	İşletme Maliyeti	Doğrudan Mali Gelir	Çevresel Fayda (Karbon Azalımı)	İskonto Faktörü (%25)
1	$1.000.000 \text{ TL}$	$2.000.000 \text{ TL}$	$1.500.000 \text{ TL}$	$0,80$
2	$1.000.000 \text{ TL}$	$2.500.000 \text{ TL}$	$2.250.000 \text{ TL}$	$0,64$

Projenin $t=0$ anındaki ilk yatırım maliyeti $5.000.000 \text{ TL}$ olup, 2. yılın sonunda hurda değeri bulunmamaktadır.

Buna göre, projenin Net Bugünkü Değeri (NBD) kaç TL'dir ve rasyonel bir kamu karar alıcısı olarak projenin uygulanmasına yönelik alınması gereken karar aşağıdakilerden hangisidir?

+1.250.000 \text{ TL}

; NBD pozitif olduğu için proje kabul edilmelidir.

-3.240.000 \text{ TL}

; NBD negatif olduğu için proje reddedilmelidir.

-600.000 \text{ TL}

; proje kamu yararı barındırdığı için kabul edilmelidir.

-600.000 \text{ TL}

; NBD negatif olduğu için proje reddedilmelidir.

+400.000 \text{ TL}

; NBD pozitif olduğu için proje kabul edilmelidir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $-600.000 \text{ TL}$ ; NBD negatif olduğu için proje reddedilmelidir.

Cevap

Projenin net bugünkü değeri -600.000 TL'dir ve negatif olduğu için proje reddedilmelidir.

Projenin net sosyal faydası, doğrudan mali gelirler ile dışsal faydaların toplamından işletme maliyetlerinin çıkarılmasıyla bulunur. 1. yıl için (2M + 1.5M - 1M) = 2.5M TL, 2. yıl için (2.5M + 2.25M - 1M) = 3.75M TL'dir. Bu değerler iskonto edildiğinde (2.5M * 0.80 = 2M) ve (3.75M * 0.64 = 2.4M), toplam indirgenmiş fayda 4.4M TL olur. NBD = 4.4M - 5M = -600.000 TL olarak bulunur. Kamu projelerinde, tüm dışsallıklar dâhil edilmesine rağmen NBD negatif çıkıyorsa proje reddedilmelidir.

Adım Adım Çözüm

Her bir yıl için Net Sosyal Faydayı hesapla.

1. Yıl Net Sosyal Fayda:

2.000.000 + 1.500.000 - 1.000.000 = 2.500.000 \text{ TL}

. 2. Yıl Net Sosyal Fayda:

2.500.000 + 2.250.000 - 1.000.000 = 3.750.000 \text{ TL}

Kamu projelerinde (özel sektörden farklı olarak) çevresel fayda gibi tüm pozitif dışsallıklar gelirlere eklenmeli ve işletme maliyetleri düşülmelidir.

Net Sosyal Faydaları ilgili iskonto faktörleri ile çarparak bugünkü değerlerini (PV) bul.

1. Yıl PV:

2.500.000 \times 0,80 = 2.000.000 \text{ TL}

. 2. Yıl PV:

3.750.000 \times 0,64 = 2.400.000 \text{ TL}

. Toplam PV:

4.400.000 \text{ TL}

Gelecekteki nakit akışlarının zaman değeri dikkate alınarak bugüne (t=0 anına) taşınması gerekir.

Net Bugünkü Değeri (NBD) hesapla.

\text{NBD} = \text{Toplam PV} - \text{İlk Yatırım Maliyeti} = 4.400.000 - 5.000.000 = -600.000 \text{ TL}

Projenin yarattığı toplam değerden, proje için en başta katlanılan maliyet çıkarılarak net fayda bulunur. İlk yatırım maliyeti t=0 anında olduğu için iskonto edilmez.

NBD karar kuralını uygula.

NBD negatif (

-600.000 \text{ TL} < 0

) olduğu için proje reddedilmelidir.

NBD < 0 olması, projenin toplumsal refahı artırmadığını, aksine net bir sosyal maliyet yarattığını gösterir.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde dışsallıkların kapsama alınması ve Net Bugünkü Değer (NBD) hesaplaması.

Soru 74Soru →

Bir ülkenin Çevre Bakanlığı, karbon emisyonlarını azaltmaya yönelik ve etkileri on yıllar sürecek bir yeşil dönüşüm programının maliyet-fayda analizini yapmaktadır. Projenin finansmanı tamamen özel sektörün yapacağı yatırımlardan toplanacak özel bir vergi ile sağlanacaktır. Analizi yürüten ekip, enflasyon beklentilerinin analize nasıl yansıtılacağı ve paranın zaman değerinin hangi parametreyle ölçüleceği konusunda teorik bir çerçeve oluşturmaktadır.

Buna göre, söz konusu yeşil dönüşüm programının ekonomik değerlendirmesinde iskonto oranının seçimi ve uygulanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi teorik açıdan en doğrudur?

Gelecek nesillerin refahını gözetmek ve yeşil dönüşüm gibi faydası çok uzun vadede ortaya çıkacak projelerin net bugünkü değerini yüksek bulabilmek için, piyasa faiz oranının oldukça üzerinde bir sosyal iskonto oranı tercih edilmelidir.

Kamu harcamalarının temel amacı kâr maksimizasyonu yerine çevresel refah olduğundan, iskonto oranının tespitinde özel sektörün alternatif yatırımlardan elde edeceği potansiyel getiri dikkate alınmamalı ve paranın zaman değeri sıfır (

0

) kabul edilmelidir.

Programın başlangıç aşamasında henüz çevresel bir fayda üretilmediğinden bu döneme ait katlanılan maliyetler iskonto işlemine tabi tutulmaz; indirme işlemi yalnızca karbon emisyonunda düşüşün (net faydanın) başladığı yıllar için uygulanır.

Projenin gelecekteki nakit akışları enflasyon etkisi dahil edilerek cari (nominal) fiyatlarla tahmin edilmişse indirme işleminde mutlaka nominal iskonto oranı kullanılmalı; ayrıca programın finansmanı özel yatırımları dışladığı için oran olarak sermayenin sosyal fırsat maliyeti esas alınmalıdır.

Programın nakit akışları enflasyon etkisinden arındırılarak sabit (reel) fiyatlarla hesaplanmışsa, gelecekteki iklim belirsizliklerini analize dahil edebilmek için iskonto işlemi enflasyon primini de içeren nominal piyasa faiziyle yapılmalıdır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Projenin gelecekteki nakit akışları enflasyon etkisi dahil edilerek cari (nominal) fiyatlarla tahmin edilmişse indirme işleminde mutlaka nominal iskonto oranı kullanılmalı; ayrıca programın finansmanı özel yatırımları dışladığı için oran olarak sermayenin sosyal fırsat maliyeti esas alınmalıdır.

Cevap

Projenin nakit akışları nominal hesaplanmışsa nominal iskonto oranı kullanılmalı ve finansman özel yatırımları dışladığı için sermayenin sosyal fırsat maliyeti esas alınmalıdır.

Kamu projelerinin maliyet-fayda analizinde iki önemli teorik kural vardır. Birincisi tutarlılık kuralıdır: Cari (nominal) fiyatlarla hesaplanan nakit akışları yine enflasyon beklentilerini içeren nominal iskonto oranı ile bugüne indirgenmelidir. İkincisi ise kaynak maliyetidir: Kamu projesi tüketimden ziyade özel sektör yatırımlarını dışlayarak (özel vergiyle) finanse ediliyorsa, vazgeçilen alternatif getiri olan 'Sermayenin Sosyal Fırsat Maliyeti' en uygun sosyal iskonto oranı olarak kabul edilir.

Adım Adım Çözüm

Projenin finansman kaynağına göre uygun iskonto oranı kavramını belirlemek

Finansman vergi yoluyla özel sektör yatırımlarından sağlandığı için 'Sermayenin Sosyal Fırsat Maliyeti' (SSFM) kullanılmalıdır.

Kamuya aktarılan kaynakların özel sektörde yaratacağı potansiyel getiriden vazgeçilmiş olması dışlama (crowding-out) etkisidir ve bu oran baz alınmalıdır.

Nakit akışları ve iskonto oranı arasındaki nominal-reel tutarlılığını değerlendirmek

Nominal nakit akışları nominal oranla, reel nakit akışları reel oranla iskonto edilmelidir.

Enflasyon etkisinin matematiksel analizde mükerrer olarak yer almasını veya tamamen göz ardı edilerek hatalı Net Bugünkü Değer (NBD) hesaplanmasını engellemek.

Seçenekleri bu iki temel kriter ışığında elemek

Yalnızca nominal-nominal eşleşmesini ve SSFM gerekliliğini doğru ifade eden seçeneğe ulaşılır.

Diğer seçenekler tutarlılık kuralını, zaman değeri kavramını veya iskonto oranının gelecekteki faydaları küçültücü etkisini yanlış yorumlamaktadır.

Anahtar Kavram

Sosyal İskonto Oranı ve Nominal-Reel Analiz Tutarlılığı

Soru 75Soru →

Merkezi idareye bağlı bir yürütme organı, kuraklıktan etkilenen iç bölgelerde 'hidro-tarımsal entegrasyon' odaklı bir kamu yatırımı tasarlamaktadır. Projenin ön değerleme raporunda şu bulgulara yer verilmiştir:

I. Projenin piyasa fiyatları üzerinden yapılan salt finansal analizinde, elde edilecek gelirlerin maliyetleri karşılamadığı ve projenin Net Bugünkü Değerinin (NBD) negatif olduğu saptanmıştır.
II. Uzmanlar, piyasadaki döviz ve işgücü fiyatlarının gerçek fırsat maliyetlerini yansıtmadığı gerekçesiyle değerlemede 'gölge fiyatlar' kullanmış; bu yöntemle hesaplanan toplumsal (sosyal) NBD ise pozitif çıkmıştır.
III. Proje faaliyete geçtiğinde yukarı havzadaki çiftçilerin tarımsal gelirleri artacak, ancak suyun yön değiştirmesi sebebiyle aşağı havzadaki balıkçıların gelirleri düşecektir. İlgili mevzuat gereği, devletin zarar gören balıkçılara herhangi bir tazminat ödemesi yapması öngörülmemektedir.

Buna göre, söz konusu projenin maliyet-fayda analizi ve refah kriterleri bağlamında değerlendirilmesine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Gölge fiyatlar kullanılarak hesaplanan pozitif sosyal NBD, projenin Kaldor-Hicks kriterine göre toplumsal refahı artırdığını gösterir; ancak fiili bir tazminat mekanizması işletilmediği için proje katı Pareto kriterini sağlamamaktadır.

Kamu yatırımlarının temel güdüsü, özel sektör yatırımlarında olduğu gibi doğrudan finansal kârlılık sağlamak olduğundan; piyasa fiyatlarıyla hesaplanan finansal NBD'nin negatif çıkması projenin kesin olarak reddedilmesini gerektirir.

Gölge fiyat yaklaşımı, piyasa başarısızlıklarının olduğu durumlarda değil; aksine yalnızca tam rekabet piyasası koşullarının eksiksiz işlediği mal ve hizmetlerin değerlemesinde kullanılan teorik bir yöntemdir.

Balıkçıların refah kaybını gidermek üzere devletçe yapılabilecek olası bir telafi ödemesi (transfer harcaması), balıkçılardan devlete doğrudan bir mal veya hizmet akışını gerektireceğinden toplumsal maliyetleri yansıtan reel bir giderdir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Gölge fiyatlar kullanılarak hesaplanan pozitif sosyal NBD, projenin Kaldor-Hicks kriterine göre toplumsal refahı artırdığını gösterir; ancak fiili bir tazminat mekanizması işletilmediği için proje katı Pareto kriterini sağlamamaktadır.

Cevap

Projenin Kaldor-Hicks kriterine göre toplumsal refahı artırdığı, ancak fiili tazminat olmadığı için Pareto kriterini sağlamadığı ifade edilen seçenektir.

Sosyal NBD'nin pozitif çıkması, projenin topluma sağladığı toplam faydanın, yaratılan toplam zarardan büyük olduğunu matematiksel olarak kanıtlar. Bu durum, kazananların kaybedenleri telafi edebilecek kapasiteye sahip olduğunu gösteren 'Kaldor-Hicks' tazmin ilkesinin tam karşılığıdır. Ancak senaryoda tazminatın fiilen ödenmeyeceği açıkça belirtilmiştir. Fiili tazminatın olmaması, kaybedenlerin (balıkçılar) durumunun mutlak olarak kötüleşeceği anlamına gelir ki bu da 'hiç kimsenin durumu kötüleşmeden' şartını koşan Pareto kriterinin ihlal edildiğini kesinleştirir.

Adım Adım Çözüm

Finansal ve Sosyal NBD farkının analiz edilmesi

Finansal NBD negatif iken, gölge fiyatlarla hesaplanan Sosyal NBD pozitiftir.

Kamu sektöründe yatırım kararları alınırken finansal karlılığa değil, toplumsal refah artışını yansıtan Sosyal NBD'ye bakılır. Pozitif Sosyal NBD, projenin topluma sağladığı toplam faydanın toplam maliyetten yüksek olduğunu gösterir.

Kaldor-Hicks kriterinin uygulanması

Proje Kaldor-Hicks kriterini sağlamaktadır.

Kaldor-Hicks kriterine göre, bir projenin kazananları kaybedenlerin zararını 'potansiyel olarak' telafi edebiliyorsa (toplam fayda > toplam zarar), o proje refahı artırır. Sosyal NBD'nin pozitif olması bu şartın sağlandığını kanıtlar.

Pareto optimalliği şartının değerlendirilmesi

Proje Pareto kriterini sağlamamaktadır.

Pareto kriteri, toplumda hiç kimsenin refahı azalmadan en az bir kişinin refahının artmasını gerektirir. Balıkçılar zarar gördüğü ve onlara fiili bir tazminat (telafi) ödenmediği için Pareto şartı gerçekleşmez.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Sosyal Değerleme ve Refah Kriterleri (Kaldor-Hicks vs. Pareto)

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 76Soru →

Bir yerel yönetim, atıl durumdaki geniş bir araziyi 'Şehir Kütüphanesi ve Kültür Parkı'na dönüştürmek üzere bir proje hazırlamış ve yatırım öncesi maliyet-fayda analizi (MFA) yapmıştır. Analiz sürecinde projeye ilişkin tespit edilen bazı etkiler şunlardır:

I. Bölge halkının okuma alışkanlığının gelişmesi, kültürel ve sosyal seviyesinin yükselmesi
II. Proje alanının çevresindeki konut ve işyerlerinin kira değerlerinde proje sonrasında meydana gelen artış
III. Kompleks bünyesinde hizmet verecek otopark ve ticari alanlardan elde edilecek yıllık net işletme gelirleri

Maliyet-fayda analizi kuramına göre, bu etkilerin sınıflandırılması aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

I. Maddi Olmayan Fayda - II. Parasal (Pekünyer) Fayda - III. Maddi Fayda

I. Parasal (Pekünyer) Fayda - II. Maddi Olmayan Fayda - III. Maddi Fayda

I. Maddi Olmayan Fayda - II. Gerçek İkincil Fayda - III. Transfer Faydası

I. Cari Fayda - II. Transfer Faydası - III. Yatırım Faydası

I. Maddi Fayda - II. Parasal (Pekünyer) Fayda - III. Maddi Olmayan Fayda

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. Maddi Olmayan Fayda - II. Parasal (Pekünyer) Fayda - III. Maddi Fayda

Cevap

Doğru sınıflandırma; I. öncül için Maddi Olmayan Fayda, II. öncül için Parasal (Pekünyer) Fayda ve III. öncül için Maddi Fayda şeklindedir.

I. öncüldeki kültürel gelişim, piyasa fiyatı bulunmadığından 'Maddi Olmayan (Intangible)' faydadır. II. öncüldeki gayrimenkul değer artışları, reel bir refah artışından ziyade toplum içindeki bir rant/gelir transferi niteliği taşıdığı için 'Parasal (Pekünyer)' faydadır ve genellikle analizde hesaba katılmaz (çift saymayı önlemek için). III. öncüldeki işletme gelirleri ise doğrudan piyasa fiyatıyla ölçülebilen reel getiriler olduğu için 'Maddi (Tangible)' fayda sınıfına girer. Bu sıralamayı veren seçenek doğru yanıttır.

Adım Adım Çözüm

I. öncüldeki 'kültürel ve sosyal seviyenin yükselmesi' etkisini analiz et.

Bu etki toplumsal bir refah artışı sağlar ancak piyasa mekanizması içinde somut bir fiyatla ölçülemez. Bu nedenle 'Maddi Olmayan (Intangible) Fayda'dır.

Maliyet-fayda analizinde piyasa fiyatıyla ölçülemeyen yararlar maddi olmayan fayda kategorisindedir.

II. öncüldeki 'kira değerlerindeki artış' etkisini değerlendir.

Bu durum bölge halkının cebinden mülk sahiplerinin cebine bir gelir transferidir. Toplumun genel refahında (üretim kapasitesinde) reel bir artış yaratmaz, sadece nispi fiyat değişimidir. Bu nedenle 'Parasal (Pekünyer) Fayda'dır.

Ekonomik analize dâhil edilmemesi gereken, sadece mülkiyet ve rant transferi doğuran faydalar parasal fayda olarak adlandırılır.

III. öncüldeki 'otopark ve ticari alan gelirleri' etkisini sınıflandır.

Bu gelirler piyasa mekanizmasında oluşan fiyatlar (otopark ücreti, kira bedeli) üzerinden net olarak hesaplanabilir. Bu nedenle doğrudan 'Maddi (Tangible) Fayda'dır.

Projenin asıl amacına bağlı veya yan hizmetlerinden elde edilen ve parayla net olarak ifade edilebilen reel gelirler maddi faydadır.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Faydaların Sınıflandırılması (Maddi, Maddi Olmayan ve Parasal Faydalar)

Soru 77Soru →

Kamu yatırım projelerinin maliyet-fayda analizi sürecinde, piyasa fiyatlarının toplumsal fırsat maliyetlerini yansıtmadığı durumlarda kullanılan gölge fiyat (shadow price) yaklaşımı ile ilgili olarak aşağıdakilerin hangisinde gölge fiyatın piyasa fiyatından farklılaşma yönü ve gerekçesi doğru verilmiştir?

Eksik istihdamın (işsizliğin) yaygın olduğu bir ekonomide, vasıfsız işgücü için belirlenen gölge ücretin, işçiye ödenen cari piyasa ücretinin üzerinde saptanması

Döviz kurunun idari kararlarla gerçek değerinin altında tutulduğu (aşırı değerli yerli para) bir durumda, ithal girdiler için resmi döviz kurundan daha yüksek bir gölge kur kullanılması

Üretiminde negatif dışsallık yayan bir malın projede girdi olarak kullanılması durumunda, bu malın gölge fiyatının cari piyasa fiyatından daha düşük belirlenmesi

Tüketimi özendirmek amacıyla devlet tarafından sübvansiyon uygulanan bir malın üretim maliyeti hesaplanırken, gölge fiyatın sübvansiyonlu piyasa fiyatına eşit kabul edilmesi

Tam rekabet şartlarının geçerli olduğu ve piyasa aksaklıklarının bulunmadığı bir mal piyasasında, toplumsal refahı maksimize etmek için gölge fiyatın piyasa fiyatından farklılaştırılması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Döviz kurunun idari kararlarla gerçek değerinin altında tutulduğu (aşırı değerli yerli para) bir durumda, ithal girdiler için resmi döviz kurundan daha yüksek bir gölge kur kullanılması

Cevap

Döviz kurunun idari kararlarla gerçek değerinin altında tutulduğu bir durumda, ithal girdiler için resmi döviz kurundan daha yüksek bir gölge kur kullanılması doğrudur.

Döviz kurunun müdahaleyle düşük tutulduğu ekonomilerde, ithalatın toplumsal maliyeti piyasa fiyatından daha yüksektir. Bu nedenle, maliyet-fayda analizinde ithal girdilerin maliyeti resmi kurdan değil, daha yüksek olan gölge kur üzerinden hesaplanarak gerçek kaynak kullanımı ölçülür.

Adım Adım Çözüm

Piyasa aksaklıklarını ve fiyat sapmalarını analiz et.

Döviz kurunun yapay olarak düşük tutulması (aşırı değerli yerli para), ithal malların toplumsal maliyetinin piyasada düşük görünmesine neden olur.

Toplumsal maliyetin doğru hesaplanması için resmi fiyatın değil, gerçek kıtlığı yansıtan değerin kullanılması gerekir.

Döviz için uygun gölge fiyat (gölge kur) yönünü belirle.

Resmi döviz kuru

<

Gölge döviz kuru.

Döviz kıt bir kaynaksa ve piyasa baskılanıyorsa, toplumsal fırsat maliyeti resmi kurun üzerindedir.

Anahtar Kavram

Gölge fiyat, piyasa fiyatlarının (monopoller, vergiler, sübvansiyonlar, dışsallıklar veya işsizlik gibi nedenlerle) toplumsal fırsat maliyetinden saptığı durumlarda kullanılan 'düzeltilmiş' fiyatlardır.

Tahmini Süre:2m 30s

Soru 78Soru →

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından planlanan "Bölgesel Yenilenebilir Enerji Entegrasyon Projesi"nin ön değerlendirme raporunda projenin olası etkileri incelenmiş ve aşağıdaki iki farklı durum tespit edilmiştir:

I. Proje güzergahına yakın konumda bulunan tarım arazilerinin ve konutların, ileride imara açılma ve gelişme beklentisiyle piyasa değerlerinde yaşanan ani artışlar.
II. Termik santrallerin elektrik üretim yükünün hafiflemesi sonucunda yöre halkının solunum yolu hastalıklarında azalma yaşanması ve bu sayede ulusal sağlık sisteminin astım tedavisi harcamalarında sağlayacağı tasarruf.

Bu iki etkinin kamu ekonomisinde uygulanan maliyet-fayda analizi (MFA) literatürüne göre kavramsal sınıflandırması aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

I. Sermaye Transferi — II. Doğrudan (İçsel) Gerçek Fayda

I. Maddi Olmayan (İntanjibl) Fayda — II. Parasal (Pekünyer) Fayda

I. Parasal (Pekünyer) Fayda — II. Dolaylı (Dışsal) Maddi Fayda

I. Dolaylı (Dışsal) Gerçek Fayda — II. Cari Transfer

I. İşlevsel (Fonksiyonel) Fayda — II. Gerçek (Reel) Yatırım Harcaması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. Parasal (Pekünyer) Fayda — II. Dolaylı (Dışsal) Maddi Fayda

Cevap

Doğru sınıflandırma, birinci etkinin Parasal (Pekünyer) Fayda, ikinci etkinin ise Dolaylı (Dışsal) Maddi Fayda olduğunu belirten seçenektir.

Birinci öncülde belirtilen arazi piyasa değerlerindeki spekülatif artış, ekonomide yeni bir reel kaynak (üretim) yaratmayan, yalnızca fiyat mekanizması aracılığıyla bireyler arasında servetin el değiştirmesine neden olan bir gelir transferidir. Bu tür etkiler maliyet-fayda analizinde çifte saymanlık (double counting) hatasını önlemek amacıyla analize dahil edilmeyen 'parasal (pekünyer) fayda' sınıfına girer. İkinci öncüldeki tedavi harcaması tasarrufu ise ekonomideki gerçek kaynakların israfını önleyen reel bir kazanımı ifade eder. Bu etki, projenin asıl amacı olan elektrik üretiminden ziyade çevresel iyileşmenin bir sonucu olarak ortaya çıktığı için 'dolaylı (dışsal)' fayda, piyasa fiyatlarıyla rahatlıkla parasal tutara dökülebildiği (hastane ve ilaç masrafları) için ise 'maddi (tanjibl)' fayda olarak sınıflandırılır.

Adım Adım Çözüm

Birinci öncülde yer alan arazi ve konut değerlerindeki artışın ekonomik niteliğini analiz etmek.

Bu artışın ekonomide yeni bir fiziksel kaynak yaratmadığı, yalnızca nispi fiyat değişiklikleri yoluyla servetin el değiştirmesi olduğu tespit edilir.

Toplumsal refahta net bir artış yaratmayan, sadece gelir dağılımını etkileyen fiyat hareketleri MFA'da çifte saymanlık hatasını önlemek için 'Parasal (Pekünyer) Fayda' olarak sınıflandırılır ve toplama dahil edilmez.

İkinci öncülde yer alan sağlık harcamalarındaki tasarrufun ekonomik niteliğini analiz etmek.

Tasarrufun gerçek bir kaynak koruması sağladığı (Gerçek/Reel), projenin ana amacı olan enerji üretimi dışında yan bir etki olduğu (Dolaylı/Dışsal) ve hastane/ilaç masrafları üzerinden piyasa fiyatıyla ifade edilebildiği (Maddi) tespit edilir.

Gerçek faydalar doğrudan ve dolaylı olarak ayrılır. Sağlık kazanımları enerji projesinin birincil değil ikincil (dışsal) etkisidir. Tedavi masrafları ölçülebilir olduğundan maddi (tanjibl) nitelik taşır.

Seçeneklerdeki çeldirici bütçe sınıflandırması kavramlarını elemek.

Sermaye Transferi, Cari Transfer ve İşlevsel (Fonksiyonel) gibi terimler Analitik Bütçe Sınıflandırmasına aittir.

Maliyet-fayda analizi, muhasebe temelli bütçe sınıflandırmalarından farklı olarak kendine özgü ekonomik refah teorisi kavramlarını (Pekünyer, İntanjibl, Dışsallık vb.) kullanır.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Gerçek/Parasal (Pekünyer) ve Doğrudan/Dolaylı Fayda Ayrımı

Soru 79Soru →

Ulaştırma Bakanlığı tarafından bir ilçede inşa edilen büyük ölçekli 'Bölgesel Lojistik Merkezi' projesinin maliyet-fayda analizi (MFA) yapılmaktadır. Proje faaliyete geçtikten sonra, tesisin etrafında yer alan özel mülkiyete ait arazilerin ve ticari depoların kira değerlerinde astronomik bir artış yaşanmıştır. Arazi sahipleri için ciddi bir gelir artışı yaratan bu durumun, projenin maliyet-fayda analizinde nasıl sınıflandırılması ve değerlendirilmesi gerekir?

Parasal (pekünyer) fayda olarak sınıflandırılır ve refah artışı yaratmayan bir gelir transferi niteliğinde olduğundan çifte sayımı önlemek adına analize dâhil edilmez.

Gerçek (reel) fayda olarak sınıflandırılır ve piyasa mekanizması eksik işlediğinden gölge fiyat yöntemiyle hesaplanarak toplam faydaya eklenir.

Maddi olmayan (soyut) fayda olarak sınıflandırılır ve piyasa değeri doğrudan ölçülemediği için analiz kapsamı dışında bırakılır.

Rozenberg'in gerçek olmayan (transfer) harcamalar kavramına kıyasla değerlendirilir ve devletin ileride elde edeceği vergi gelirlerinin temeli olarak analize dâhil edilir.

Birinci derece (doğrudan) fayda olarak sınıflandırılır çünkü özel kesimin mülkiyet değerlerindeki bu artış, kamu yatırımlarının birincil varlık nedenidir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Parasal (pekünyer) fayda olarak sınıflandırılır ve refah artışı yaratmayan bir gelir transferi niteliğinde olduğundan çifte sayımı önlemek adına analize dâhil edilmez.

Cevap

Rant artışlarının parasal (pekünyer) fayda olarak sınıflandırılıp analize dâhil edilmemesi gerektiğini belirten seçenektir.

Kamu projelerinin gerçekleştirilmesi sonucunda piyasa fiyatlarında meydana gelen değişimlerden doğan ve kişilerin veya grupların varlık değerlerinde artışa neden olan etkilere 'parasal (pekünyer) fayda' denir. Bu durum, toplumdaki bir kesimden diğerine kaynak aktarımından (transferinden) ibarettir ve ekonominin reel üretim kapasitesinde net bir artış yaratmaz. Ayrıca, projenin asıl yarattığı zaman tasarrufu ve nakliye kolaylığı gibi 'gerçek faydalar' zaten analize dâhil edildiğinden, bunların arazi değerlerine yansıması olan rantları da eklemek çifte sayım (double counting) hatasına neden olur. Bu yüzden parasal faydalar maliyet-fayda analizine dâhil edilmez.

Adım Adım Çözüm

Kira ve arazi değerlerindeki artışın niteliğini belirle.

Bu artış, toplumda yeni bir mal veya hizmet üretimi sağlamaz; sadece kiracılardan mülk sahiplerine doğru bir gelir transferine (fiyat hareketine) neden olur.

Maliyet-fayda analizinde gerçek (reel) faydalar ile parasal (pekünyer) faydaları birbirinden ayırmak temel kuraldır.

Parasal (pekünyer) faydaların maliyet-fayda analizindeki yerini tespit et.

Pekünyer faydalar, projenin doğrudan veya dolaylı gerçek faydalarının (örneğin azalan taşıma maliyetlerinin) piyasadaki yansımasıdır.

Eğer azalan taşıma maliyetleri analize fayda olarak girmişse, bunun sonucunda artan arazi değerlerini de fayda olarak yazmak 'çifte sayım' (double counting) hatasına yol açar.

Doğru sınıflandırma ve analiz kuralını eşleştir.

Arazi değeri artışı parasal faydadır ve toplam toplumsal refahı net olarak artırmadığı için analize dâhil edilmemelidir.

Yalnızca net refah artışı yaratan gerçek (reel) faydalar maliyet-fayda analizine dahil edilir.

Anahtar Kavram

Fayda ve Maliyetlerin Sınıflandırılması (Gerçek ve Parasal Fayda Ayrımı)

Soru 80Soru →

Bir kamu kurumu tarafından hayata geçirilen "Modern Halk Kütüphanesi ve Dijital Öğrenme Merkezi" projesinin toplumsal maliyet-fayda analizinde (MFA) etkiler; reel-parasal, maddi-maddi olmayan ve doğrudan-dolaylı olarak sınıflandırılmaktadır. Buna göre, söz konusu proje için aşağıdakilerden hangisi toplumsal refahın net artışını ifade eden bir "reel fayda" olmayıp, yalnızca bir kesimden diğerine gelir transferi sağlayan bir "parasal (pecuniary) fayda" olarak nitelendirilmelidir?

Kütüphane kaynaklarına erişen kullanıcıların bilgi ve yetkinlik düzeylerinde meydana gelen artış

Kütüphanenin kurulduğu bölgedeki kafe ve kırtasiyelerin müşteri yoğunluğunun artmasıyla elde ettikleri kâr artışları

Kütüphanenin sunduğu dijital kaynaklar sayesinde araştırmacıların bilgiye ulaşırken sağladıkları zaman tasarrufu

Ücretsiz eğitim seminerleri ve kültürel etkinlikler sayesinde toplumun genel kültür seviyesindeki yükselme

Kütüphanenin sağladığı sessiz çalışma ortamı sayesinde öğrencilerin akademik başarılarındaki iyileşme

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kütüphanenin kurulduğu bölgedeki kafe ve kırtasiyelerin müşteri yoğunluğunun artmasıyla elde ettikleri kâr artışları

Cevap

Kütüphanenin çevresindeki kafe ve kırtasiyelerin elde ettiği kâr artışları, toplumsal refahın net toplamında bir artış yaratmayan, yalnızca harcamaların yer değiştirmesiyle oluşan bir parasal faydadır.

Parasal (pecuniary) faydalar, projenin piyasa fiyatlarını etkilemesi sonucunda ortaya çıkan ve toplumsal refahın toplamında net bir artış yaratmayan, sadece bir grubun kazancının diğerinin kaybı (veya fırsat maliyeti) olduğu etkilerdir. Kütüphane çevresindeki işletmelerin kâr artışı, tüketicilerin harcama tercihlerinin yer değiştirmesinden kaynaklanır ve MFA'da genellikle dikkate alınmaz.

Adım Adım Çözüm

Reel ve parasal fayda kavramlarını ayırt et.

Reel faydalar toplumun toplam kaynaklarını veya refahını artıran etkilerken; parasal faydalar piyasa fiyatlarındaki değişimler yoluyla gelirin el değiştirmesidir.

Maliyet-fayda analizinde mükerrer sayımı önlemek için yalnızca reel etkiler dikkate alınmalıdır.

Seçeneklerdeki etkileri analiz et.

Bilgi artışı, zaman tasarrufu ve kültürel gelişim toplumun refahını doğrudan artıran unsurlardır.

Bu unsurlar yeni bir değer yaratır veya kaynak tasarrufu sağlar.

Gelir transferi yaratan seçeneği belirle.

Kütüphane çevresindeki dükkanların kârının artması, kütüphaneye gelenlerin diğer bölgelerde yapacakları harcamaları buraya kaydırmasıdır.

Bu durum net bir üretim artışı değil, mekansal bir gelir transferidir (parasal fayda).

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Reel ve Parasal Fayda Ayrımı

ÖncekiSayfa 4 / 6Sonraki

Kamu Giderlerinde Etkinlik ve Maliyet-Fayda Analizi

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm