Devletin Yetkisi ve Bağışıklıkları

Uluslararası hukukta devletin bağışıklıkları kapsamında 'yargı bağışıklığı' ve 'icra bağışıklığı' birbirinden bağımsız iki ayrı kural olarak değerlendirilmektedir.

Bir devletin, yabancı bir mahkemenin yargı yetkisini kabul ederek yargı bağışıklığından açıkça feragat etmesi durumunda, ortaya çıkan kararın zorla yerine getirilmesi (icrası) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Uluslararası Adalet Divanı'nın (UAD) 2002 tarihli "Tutuklama Emri" (Yerodia) davasında vurgulanan temel ilkelere göre; görevdeki bir Dışişleri Bakanı'nın yabancı bir devletin yargı yetkisinden yararlandığı bağışıklığın kapsamı aşağıdakilerden hangisidir?

X ülkesi vatandaşı olan bir bilgisayar korsanı, ikamet ettiği Y ülkesinden Türkiye Cumhuriyeti'nin ulusal güvenliğini doğrudan ilgilendiren gizli askeri veri tabanlarına sızarak stratejik savunma planlarını ele geçirmiştir. Bu eylemin hazırlık ve icra hareketlerinin tamamı Türkiye sınırları dışında gerçekleşmiştir.

Uluslararası hukuk kuralları çerçevesinde, Türkiye'nin bu şahıs üzerinde ceza yargı yetkisi iddia edebilmesinin hukuki dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

X Devleti'nin Sağlık Bakanlığı, Y Devleti'nde kurulu özel bir medikal şirket ile devlet hastanelerinde kullanılmak üzere tıbbi görüntüleme cihazları satın almak amacıyla bir sözleşme imzalamıştır. Ancak doğan bir uyuşmazlık üzerine medikal şirket, Y Devleti yerel mahkemelerinde X Devleti aleyhine alacak davası açmıştır. X Devleti ise "devletlerin egemen eşitliği (par in parem non habet imperium)" ilkesini gerekçe göstererek yabancı bir mahkemenin kendisini yargılayamayacağı yönünde yargı bağışıklığı ilk itirazında bulunmuştur.

Günümüz uluslararası hukukunda geçerli olan "sınırlı yargı bağışıklığı teorisi" dikkate alındığında, Y Devleti mahkemesinin bu itiraz karşısında vermesi gereken en doğru karar ve gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Fransa vatandaşı olan bir şahıs, tatil amacıyla bulunduğu Almanya sınırları içerisinde, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan bir turiste yönelik gasp ve kasten yaralama suçlarını işlemiştir. Olaydan bir süre sonra fail, başka bir amaçla Türkiye'ye giriş yaparken yakalanmış ve Türk mahkemelerinde yargılanmasına başlanmıştır.

Uluslararası hukuk kurallarına göre; suçun yabancı bir ülkede, yabancı bir fail tarafından işlenmesine rağmen, Türk mahkemelerinin salt mağdurun uyrukluğuna dayanarak yargı yetkisi iddia etmesi aşağıdaki devlet yetkisi ilkelerinden hangisi ile açıklanır?

A devleti vatandaşı olan ve B devletinde yaşayan bir şahıs, B devletindeki bir posta merkezinden, G devleti vatandaşı olan bir şahsın D devletindeki iş adresine patlayıcı madde içeren bir paket göndermiştir. Paket, D devletine ulaşıp mağdur tarafından açıldığında infilak etmiş ve D devleti topraklarında ağır hasar ile can kaybına yol açmıştır. D devleti, suçun icra hareketleri başka bir ülkede başlamış olsa da hukuki ihlalin ve neticenin kendi egemenlik alanında gerçekleştiğini vurgulayarak yargı yetkisine sahip olduğunu iddia etmektedir. Buna göre D devletinin şüpheliyi yargılama talebi, uluslararası hukuktaki yetki kurallarından hangisine dayanmaktadır?

X ülkesinde yaşanan bir iç savaş sırasında, kendi vatandaşlarına yönelik sistematik olarak insanlığa karşı suçlar işleyen ve X vatandaşı olan eski bir askerî komutan, yıllar sonra sağlık sorunları nedeniyle Y ülkesine gitmiştir. Y ülkesi makamları; söz konusu suçların kendi ülkelerinde işlenmemiş olmasına, failin veya mağdurların kendi vatandaşları olmamasına ve suçların doğrudan Y ülkesinin ulusal güvenliğini hedef almamasına rağmen komutanı tutuklamış ve uluslararası sözleşmelere dayanarak kendi iç hukuk mahkemelerinde yargılamaya başlamıştır.

Buna göre, Y ülkesinin yargı yetkisini kullanması uluslararası hukuktaki hangi ilke ile açıklanır?

Uluslararası hukukta devletlerin ceza yargı yetkisini kullanabilmeleri çeşitli ilkelere bağlanmış olup, kural olarak yetki sınırları katı kurallarla belirlenmiştir. A ülkesi vatandaşı olan (X), B ülkesindeki ikametgahında gizli bir düzenek kurarak Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne ait resmi soğuk damga ve gümrük mühürlerinin sahtelerini üretmiş, ayrıca Türkiye'nin ulusal güvenliğine ve mali yapısına zarar verecek nitelikte sahte devlet tahvilleri tanzim etmiştir. (X), bu yasa dışı eylemleri sırasında aynı apartmanda yaşayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı (Y)'nin kimlik bilgilerini yasa dışı yollarla ele geçirerek onu da dolandırmış ve mağdur etmiştir. Türkiye Cumhuriyeti adli makamları, olaydan haberdar olduktan sonra (X) hakkında derhal ceza soruşturması başlatmıştır.

Buna göre Türkiye'nin, failin yabancı olması ve fiillerin ülke dışında işlenmesine rağmen, olaydaki münhasıran 'sahte resmi devlet mührü üretimi ve devlet tahvili tanzimi' fiillerinden dolayı yargı yetkisi iddia etmesinin temel uluslararası hukuk dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

Açık denizde seyretmekte olan ticari bir gemi, farklı uyrukluklara mensup silahlı bir grup tarafından ele geçirilmiş ve mürettebatı rehin alınarak deniz haydutluğu (korsanlık) eylemi gerçekleştirilmiştir. Olay bölgesine yakın konumda bulunan ve 'Omega' devletine ait olan bir savaş gemisi duruma müdahale etmiş, failleri yakalayarak kendi ülkesine intikal ettirmiştir. Omega devleti; suçun işlendiği geminin kendi bayrağını taşımamasına, faillerin veya mağdurların kendi vatandaşı olmamasına ve eylemin kendi devlet güvenliğine veya mali sistemine yönelik özel ve doğrudan bir tehdit oluşturmamasına rağmen failler hakkında kendi ulusal mahkemelerinde ceza yargılaması başlatmıştır.

Buna göre, uluslararası hukuk kuralları dikkate alındığında Omega devletinin söz konusu failleri kendi mahkemelerinde yargılayabilmesinin hukuki dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

Kuzey Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Hukuk Müşavirliği, uluslararası diplomatik temaslarda bulunacak üst düzey yetkililerinin yargı bağışıklıkları hakkında, Uluslararası Adalet Divanının 2002 tarihli Arrest Warrant (Yerodia) Kararı'ndaki ilkelere dayanan bir bilgi notu hazırlamaktadır. Bu bilgi notunda yetkililerin sahip olduğu kişisel (ratione personae) ve işlevsel (ratione materiae) bağışıklıkların kapsamı, süresi ve sonuçları değerlendirilmiştir.

Hazırlanan bu bilgi notunda yer alan aşağıdaki hukuki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

M devleti vatandaşı olan bir maden şirketi yöneticileri, K devleti sınırları içinde faaliyet gösteren tesislerinden siyanürlü atıkları kasten nehre sızdırmıştır. Zehirli atıklar nehir yoluyla sınır aşarak L devletinin ülkesine ulaşmış ve L devletinin iç sularındaki tarım alanlarına büyük zarar vermiştir. L devleti yetkili makamları, 'suç teşkil eden fiilin neticesinin kendi egemenlik alanında meydana geldiğini' ve 'eylemin kendi topraklarında tamamlanmış sayıldığını' hukuki gerekçe olarak sunarak, M vatandaşı yöneticiler hakkında cezai kovuşturma başlatmıştır.

Uluslararası hukuk kuralları çerçevesinde, L devletinin bu olayda yargı yetkisini kullanırken dayandığı temel ilke aşağıdakilerden hangisidir?

X Devleti, Y Devleti menşeli özel bir şirketle yaptığı ticari nitelikli bir tıbbi cihaz alım sözleşmesinde, doğabilecek uyuşmazlıklarda Y Devleti mahkemelerinin yetkili olduğunu açıkça kabul etmiştir. Çıkan uyuşmazlık sonucunda Y Devleti mahkemesi, X Devleti aleyhine tazminata hükmetmiştir. Alacaklı şirket, bu mahkeme kararını icra edebilmek için X Devleti'nin Y Devleti ülkesinde bulunan;

I. Büyükelçilik faaliyetlerinin yürütülmesinde kullanılan banka hesapları,
II. X Devleti Merkez Bankası'na ait döviz rezervleri,
III. X Devleti'ne ait olup münhasıran ticari yolcu ve yük taşımacılığında kullanılan gemi

malvarlıklarına haciz koydurmak üzere harekete geçmiştir.

Uluslararası hukukta devletin yargı ve icra bağışıklığına ilişkin kurallar (özellikle 2004 tarihli BM Sözleşmesi ve uluslararası teamül hukuku) dikkate alındığında, bu hukuki durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Geçmişte 'Vega' ülkesinde yaşanan iç çatışmalar sırasında belirli bir etnik gruba yönelik soykırım suçuna iştirak etmiş olan Vega vatandaşı eski bir komutan, yıllar sonra turistik amaçla 'Sirius' ülkesine giriş yaparken tespit edilmiş ve tutuklanmıştır. Sirius ülkesi savcıları, suçun kendi topraklarında işlenmemesine ve ne failin ne de mağdurların Sirius vatandaşı olmamasına rağmen, bu kişi hakkında soykırım suçundan dava açmıştır.

Sirius devletinin, fail, mağdur veya suçun işlendiği yer bakımından kendisiyle hiçbir hukuki bağı bulunmayan bu uluslararası suç üzerinde yargı yetkisi kullanması aşağıdaki ilkelerden hangisiyle açıklanır?

Uluslararası hukukta devletlerin yargı yetkisi kural olarak ülke sınırları ile kaim olsa da, belirli istisnai durumlarda bu yetki sınır ötesi olaylara da uzanabilmektedir. Örneğin; Alfa Devleti vatandaşı olan bir çevre mühendisinin, Beta Devleti'nin egemenlik alanında yürütülen bir endüstriyel proje sırasında yerel çevre kanunlarını ihlal eden ciddi bir suç işleyip kendi ülkesine döndüğü bir senaryoda, Alfa Devleti makamları failin kendi vatandaşı olması hususunu temel alarak yerel ceza mevzuatını işletmiş ve mühendis hakkında hukuki süreç başlatmıştır.

Buna göre Alfa Devleti'nin, fail ile arasındaki uyrukluk bağına dayanarak yurt dışında işlenen bir suç için kendi yargı erkini kullanması, uluslararası hukuktaki yargı yetkisi ilkelerinden hangisinin bir uygulamasıdır?

Birleşmiş Milletler Uluslararası Hukuk Komisyonu'nun (UHK) çalışmaları ve Uluslararası Adalet Divanı'nın (UAD) 2002 tarihli 'Tutuklama Emri (Yerodia)' kararı temelinde aşağıdaki kurgusal vaka değerlendirilmektedir:

Kordillera Devleti'nin eski Başbakanı, görev süresi bittikten iki yıl sonra komşu Okyanusya Federasyonu'nda yakalanmıştır. Okyanusya mahkemeleri eski başbakanı, hem makama gelmeden önceki bir tarihte işlediği adi bir suçtan hem de başbakanlığı döneminde tamamen 'özel kapasitesiyle' (resmi görevi dışında) karıştığı iddia edilen uluslararası bir suçtan yargılamak istemektedir. Aynı ceza dosyasında Okyanusya mahkemeleri, Kordillera Devleti'nin hâlen görevde olan mevcut Dışişleri Bakanı hakkında da ağır savaş suçları işlediği iddiasıyla gıyabi tutuklama kararı çıkarmıştır.

Bu vakadaki devlet yetkililerinin yabancı ulusal mahkemelerdeki yargı bağışıklıklarıyla ilgili aşağıdaki hukuki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

Alfa Devleti'nin Turizm Bakanlığı, Beta Devleti'nin başkentinde turistik turlar düzenlemek ve doğrudan bilet satışı yapmak amacıyla işlettiği ticari bir ofisin tadilatı için Beta Devleti vatandaşı olan yerel bir inşaat şirketiyle sözleşme imzalamıştır. Ancak tadilat tamamlandıktan sonra Alfa Devleti sözleşme bedelini ödemekten kaçınmıştır. Bunun üzerine inşaat şirketi, alacağını tahsil etmek amacıyla Beta Devleti mahkemelerinde Alfa Devleti aleyhine dava açmıştır. Alfa Devleti ise "egemen bir devlet olduğu" gerekçesiyle Beta Devleti mahkemelerinin yargı yetkisinin bulunmadığını ve yargı bağışıklığına sahip olduğunu iddia etmiştir.

Günümüz uluslararası hukukunda yaygın olarak kabul gören "sınırlı yargı bağışıklığı" teorisine göre, Beta Devleti mahkemesinin Alfa Devleti'nin bu itirazı karşısında aşağıdakilerden hangisine karar vermesi beklenir?

(X) devleti uyruklu bir şahıs, ikamet ettiği (Y) devletinin sınırları içerisinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası ticarette kullandığı resmi gümrük tasdik mühürlerini ve devlete ait hazine tahvillerini gerçeğe aykırı şekilde düzenleyerek üçüncü ülke vatandaşlarına satmaktadır. Bu eylem neticesinde dolandırılan kişilerin tamamı yabancı uyruklu olup, suç fiilinin hiçbir aşaması Türkiye'nin egemenlik alanında gerçekleşmemiştir. Buna rağmen Türkiye Cumhuriyeti makamları, eylemin doğrudan kendi egemenlik alametlerini ve mali itibarını hedef almasını gerekçe göstererek fail hakkında soruşturma başlatmıştır.

Bu olayda Türkiye Cumhuriyeti'nin sınır aşan ceza yargı yetkisini dayandırdığı uluslararası hukuk kuralı aşağıdakilerden hangisidir?

Omega Devleti vatandaşı olan ve mühendis olarak çalışan (M), mesleki faaliyetlerini yürütmek amacıyla bulunduğu Gama Devleti'nde, yerel bir firmayı dolandırarak haksız kazanç elde etmiştir. Olayın ortaya çıkmasının ardından Omega Devleti'ne dönen (M) hakkında, dolandırıcılık eyleminin Gama Devleti'nde gerçekleşmiş olmasına rağmen, Omega Devleti adli makamlarınca ceza davası açılmıştır.

Buna göre, Omega Devleti'nin kendi vatandaşı olan (M) hakkında ceza yargılaması yapması, uluslararası hukukta yer alan aşağıdaki yetki ilkelerinden hangisine dayanmaktadır?

(K) ülkesi vatandaşı olan bir şahıs, tamamen (L) ülkesinin sınırları içerisinde gizli bir tesis kurarak Türkiye Cumhuriyeti'nin resmi konsolosluk mühürlerini, diplomatik vizelerini ve pasaportlarını büyük çapta sahteleştiren bir suç ağı oluşturmuştur. Bu şahıs, yıllar sonra transit yolcu olarak Türkiye'deki bir havalimanını kullanırken yetkililerce tespit edilerek yakalanmış ve hakkında 'devletin egemenlik alametlerine ve resmi belgede sahtecilik' suçlamalarıyla Türk mahkemelerince yargılama başlatılmıştır.

Uluslararası ceza hukuku kuralları çerçevesinde, Türk mahkemelerinin failin yabancı uyruklu olmasına ve suçun yurtdışında işlenmiş olmasına rağmen, doğrudan Türkiye Cumhuriyeti'nin idari düzenini ve güvenliğini hedef alan bu fiilden dolayı yargı yetkisini kullanması aşağıdaki ilkelerden hangisine dayanmaktadır?

Mısır'ın Luksor kentinde yürütülen uluslararası bir arkeolojik kazı çalışmaları sırasında, İtalyan uyruklu kazı başkan yardımcısı, aralarında çıkan kişisel bir husumet neticesinde kazı heyetinde görevli Türkiye Cumhuriyeti uyruklu bir arkeoloğa fiziksel saldırıda bulunarak ağır yaralanmasına sebebiyet vermiştir. Saldırgan olay sonrası İtalya'ya kaçmış, Mısır makamları ise herhangi bir adli işlem başlatmamıştır. Türkiye'nin, soykırım veya deniz haydutluğu gibi evrensel nitelik taşımayan bu adi suç vakasında, mağdurun kendi vatandaşı olması gerekçesine dayanarak İtalyan fail hakkında Türk ceza mahkemelerinde yargılama yetkisi iddia etmesi, uluslararası hukukta yer alan yargı yetkisi kural ve ilkelerinden hangisinin bir tezahürüdür?