Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türleri

29 soru

Soru 1Soru

Aşağıda verilen âşık edebiyatı dörtlüklerini, hece ölçüsü, üslup ve tema özelliklerini dikkate alarak sağdaki uygun nazım biçimi ve türü eşleştirmeleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Suna yolların bakarım
Gözümden yaşlar dökerim
Senin için ben yanarım
Yarim senden ayrılalı
Kalktı göç eyledi Avşar elleri
Ağır ağır giden eller bizimdir
Arap atlar yakın eder ırağı
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir
Ormanda büyüyen adam azgını
Çarşıda pazarda seyran beğenmez
Medrese kaçkını softa bozgunu
Selam vermek için yaran beğenmez
Bre ağalar bre beyler
Hemen gelip geçti ömrüm
Bir rüzgardır estim eyvah
Bir gecelik rüya gibi

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Suna yolların bakarım dörtlüğü '8'li hece ölçüsüyle söylenmiş, lirik temalı bir güzelleme (Semai)'; Kalktı göç eyledi dörtlüğü '11'li hece ölçüsüyle söylenmiş, kahramanlık temalı bir koçaklama'; Ormanda büyüyen dörtlüğü '11'li hece ölçüsüyle söylenmiş, eleştirel temalı bir taşlama'; Bre ağalar dörtlüğü '8'li hece ölçüsüyle söylenmiş, bre ünlemini barındıran varsağı' ile eşleşir.
Dörtlüklerin hece ölçüleri sayıldığında ve temaları incelendiğinde; 'Suna yolların bakarım' lirik temalı ve 8 heceli olup Güzelleme (Semai) ile, 'Kalktı göç eyledi' epik temalı ve 11 heceli olup Koçaklama ile, 'Ormanda büyüyen' eleştirel temalı ve 11 heceli olup Taşlama ile, 'Bre ağalar bre beyler' ise barındırdığı nida ve 8 heceli yapısıyla Varsağı ile doğru eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece sayılarını belirlemek
Birinci ve dördüncü dörtlükler 8'li hece ölçüsüyle; ikinci ve üçüncü dörtlükler ise 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Âşık edebiyatında hece sayısı (8'li veya 11'li olması), semai/varsağı ile koşma biçimlerini birbirinden ayırmada ilk temel adımdır.
2
Dörtlüklerin tema ve anahtar sözcüklerini incelemek
Birinci dörtlükte aşk ve ayrılık (suna, yarim), ikinci dörtlükte kahramanlık ve göç (Avşar elleri, yollar bizimdir), üçüncü dörtlükte toplumsal eleştiri (seyran beğenmez, yaran beğenmez), dördüncü dörtlükte ise 'bre' ünlemiyle birlikte felekten şikayet/yiğitçe eda tespit edilir.
Şiirlerin işledikleri temalar ve barındırdıkları biçimsel ünlemler, nazım türünü (güzelleme, koçaklama, taşlama) veya özel nazım biçimini (varsağı) belirlemeyi sağlar.
3
Hece ölçüsü ile temaları birleştirerek eşleştirmeyi tamamlamak
Suna yolların bakarım (8 heceli + lirik) -> Güzelleme/Semai; Kalktı göç eyledi (11 heceli + epik) -> Koçaklama; Ormanda büyüyen (11 heceli + eleştiri) -> Taşlama; Bre ağalar (8 heceli + 'bre') -> Varsağı eşleştirmesi yapılır.
Elde edilen yapısal (hece ölçüsü) ve tematik (nazım türü) veriler, sağ sütundaki tanımlarla bire bir örtüşür.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatı nazım biçimlerini (koşma, semai, varsağı) hece ölçüsü, üslup ve nazım türlerine (güzelleme, koçaklama, taşlama) göre ayırt edebilme.
Soru 2Soru

Aşağıda Âşık edebiyatından üç farklı dörtlük verilmiştir:

I. Dörtlük
*İncecikten bir kar yağar*
*Tozar Elif Elif diye*
*Deli gönlüm bir sevdada*
*Gezer Elif Elif diye*

II. Dörtlük
*Benden selam olsun Bolu beyine*
*Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır*
*Ok gıcırtısından kalkan sesinden*
*Dağlar gümbür gümbür seslenmelidir*

III. Dörtlük
*Bre ağalar bre beyler*
*Ölmeden bir dem sürelim*
*Gözümüze kara toprak*
*Dolmadan bir dem sürelim*

Bu dörtlüklerin biçim, tür ve içerik özellikleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: II. dörtlük, yiğitçe ve epik bir söyleyişe sahip olduğu için nazım biçimi bakımından koçaklama olarak adlandırılırken; I. dörtlük lirik yapısından dolayı nazım biçimi yönüyle güzellemedir.

Cevap

İkinci dörtlüğün nazım biçimi bakımından koçaklama, birinci dörtlüğün ise güzelleme olduğunu iddia eden seçenek yanlıştır. Çünkü koçaklama ve güzelleme kavramları nazım biçimi değil, nazım türüdür.
Seçeneklerde yer alan yargılardan koçaklama ve güzelleme terimlerini 'nazım biçimi' olarak sınıflandıran ifade kavramsal olarak yanlıştır. Koçaklama ve güzelleme, şiirlerin konularına (yiğitlik, sevgi vb.) göre belirlenen 'nazım türleri'dir. Bu dörtlüklerin şekilsel yapılarına dayalı 'nazım biçimleri' ise sırasıyla koşma ve semaidir.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece ölçülerini sayarak yapısal kalıplarını belirlemek.
I. dörtlük 8'li, II. dörtlük 11'li, III. dörtlük 8'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Halk edebiyatında hece sayısı, nazım biçimlerinin (koşma, semai, varsağı) belirlenmesindeki temel yapı taşlarından biridir.
2
Dörtlüklerin konu ve üslup özelliklerini (lirik, epik, ünlemler) analiz ederek nazım türlerini ve biçimlerini saptamak.
I. dörtlük aşk temalı bir semai (güzelleme), II. dörtlük yiğitlik temalı bir koşma (koçaklama), III. dörtlük ise 'bre' ünlemi içeren yiğitçe edalı bir varsağıdır.
Şiirlerin teması nazım türlerini verirken, hece sayısı ve özel ezgi/ünlem yapıları nazım biçimini belirler.
3
Seçeneklerde yer alan kavramların (nazım biçimi ve nazım türü) doğru eşleştirilip eşleştirilmediğini kontrol etmek.
Koçaklama ve güzellemenin 'nazım biçimi' olarak adlandırıldığı seçeneğin hatalı olduğu tespit edilmiştir.
Koşma ve semai biçim; koçaklama ve güzelleme ise türdür. Bu iki kavramın karıştırılması edebiyat bilgi sorularında en yaygın yanılgıdır.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatında nazım biçimi (koşma, semai, varsağı) ile nazım türü (güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt) kavramlarının ayırt edilmesi ve hece ölçüsü farklarının analizi.
Soru 3Soru

Aşağıdaki dizeler âşık edebiyatı geleneğine ait iki farklı şiirden alınmıştır:

I.
*İncecikten bir kar yağar*
*Tozar Elif Elif diye*
*Deli gönül abdal olmuş*
*Gezer Elif Elif diye*

II.
*Köroğlu der durun yerli yerinde*
*Herkesin kılıcı olsun belinde*
*Arap atlar oynaşırken önünde*
*Yiğit olan cenge girmeli şimdi*

Bu dörtlüklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Her iki şiir de hece sayısına dayalı nazım biçimi sınıflandırmasında aynı grupta değerlendirilir.

Cevap

Her iki şiirin aynı nazım biçimi grubunda yer aldığını iddia eden seçenek yanlıştır.
Verilen iki dörtlükten birincisi 8'li hece ölçüsüyle yazılmış bir 'semai' örneğidir. İkincisi ise 11'li hece ölçüsüyle yazılmış bir 'koşma' örneğidir. Dolayısıyla her iki şiirin nazım biçimi yönüyle aynı grupta (ikisinin de koşma olması gibi) yer alması mümkün değildir. Seçeneklerdeki bu ifade şiirlerin yapısal özellikleriyle çelişmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Hece ölçülerinin sayılması
I. dörtlük 8'li, II. dörtlük 11'li hece ölçüsüne sahiptir.
Âşık edebiyatında nazım biçimini belirleyen en temel teknik özellik hece sayısıdır.
2
Nazım biçimlerinin tespit edilmesi
8'li ölçü 'semai' nazım biçimini, 11'li ölçü 'koşma' nazım biçimini işaret eder.
Hece sayılarına göre biçimsel sınıflandırma yapılır.
3
Konularına göre nazım türlerinin belirlenmesi
I. dörtlük güzelleme (aşk/doğa), II. dörtlük koçaklama (yiğitlik) türündedir.
İçerik, nazım türünü belirleyen unsurdur.
4
Seçeneklerin analiz edilmesi
Her iki şiirin aynı biçim grubunda (koşma) olduğunu söyleyen ifade bilgisel olarak hatalıdır.
Farklı hece sayıları farklı nazım biçimleri demektir.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türleri Ayrımı
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 4Soru

Aşağıda verilen dörtlükleri, sahip oldukları yapısal ve tematik özelliklere göre sağ sütundaki nazım biçimi ve türü tanımlarıyla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Yiğit olan yiğitliğin bildirir / Kılıç çekip hasmın bağrın deldirir / Ecel gelmiş canın Hakka saldırır / Daha ne beklersin al kılıcı eline
İncecikten bir kar yağar / Tozar Elif Elif diye / Deli gönül abdal olmuş / Gezer Elif Elif diye
Bre ağalar bre beyler / Ölmeden bir dem sürelim / Gözümüze toprak dolmadan / Dünya muradına erelim
Şu yalan dünyaya geldim geleli / Severim Elif'i zatı büzürktür / Gönül gözü ile gördüm göreli / Ilgıt ılgıt akan taze bir süttür

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Eşleşme şu şekildedir: Yiğitlik temalı 11'li dörtlük koçaklama ile, Elif güzellemesini konu alan 8'li dörtlük semai ile, 'bre' ünlemiyle başlayan 8'li dörtlük varsağı ile ve 11'li hece ölçüsüyle aşkı anlatan dörtlük güzelleme ile eşleşmektedir.
Verilen dörtlüklerdeki hece sayıları (11'li ve 8'li ayrımı) ile metinlerdeki izlekler (yiğitlik, aşk, nida kullanımı) Âşık edebiyatının temel nazım birimleriyle örtüşmektedir. Özellikle 11'li ölçüyle yazılanların konuya göre koçaklama veya güzelleme olarak, 8'li ölçüyle yazılanların ise üsluba göre semai veya varsağı olarak nitelendirilmesi edebî gelenekle uyumludur.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece ölçülerini belirleyin.
Birinci ve dördüncü dörtlük 11'li; ikinci ve üçüncü dörtlük 8'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Âşık edebiyatında koşma ve türleri 11'li, semai ve varsağı ise 8'li hece ölçüsüyle ayırt edilir.
2
Dörtlüklerin temalarını ve anahtar kelimelerini analiz edin.
Birinci dörtlükte 'yiğitlik, kılıç'; ikinci dörtlükte 'aşk, Elif'; üçüncü dörtlükte 'bre' nidası; dördüncü dörtlükte 'sevgiliye övgü' öne çıkmaktadır.
Nazım türleri (güzelleme, koçaklama vb.) içeriklerine göre; bazı nazım biçimleri (varsağı) ise özel kelime/nida kullanımlarına göre belirlenir.
3
Elde edilen verileri nazım biçimi ve türü kavramlarıyla eşleştirin.
11'li + Yiğitlik = Koçaklama; 11'li + Övgü = Güzelleme; 8'li + Lirik = Semai; 8'li + Bre = Varsağı.
Tanımlardaki hece sayıları, türün içeriği (biçim vs tür ayrımı) ve üslup özellikleri tam bir eşleşme sağlar.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatında nazım biçimleri (koşma, semai, varsağı) hece ölçüsü ve üslup ile; nazım türleri (güzelleme, koçaklama) ise konu ile belirlenir.

Daha Fazla Pratik

Karacaoğlan'ın bir şiiri üzerinden semai ve varsağı ayrımını yapmak için hece sayısının yanı sıra ezgi ve nida farkına odaklanan pratikler yapabilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 5Soru

I. Metin
Benden selam olsun Bolu Beyi'ne
Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır
Ok gıcırtısından kalkan sesinden
Dağlar gümbür gümbür seslenmelidir

II. Metin
Behey elâ gözlü dilber
Vaktin geçer demedim mi
Harami olmuş gözlerin
Beller keser demedim mi

Yukarıda verilen dörtlükler ve özellikleri hakkında numaralanmış yargılardan hangileri doğrudur?

I. I. Metin; nazım biçimi yönüyle 'koşma', nazım türü yönüyle 'koçaklama'dır.
II. II. Metin; 'behey' ünlemi ve 8'li hece ölçüsü nedeniyle nazım türü olarak 'varsağı'dır.
III. I. Metin'de epik, II. Metin'de lirik bir tema işlenmiştir.
IV. II. Metin, hece ölçüsü bakımından 'semai' nazım biçimi ile aynı yapısal özelliği taşımaktadır.

Aşağıdakilerden hangisi yukarıdaki bilgilere göre doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I, III ve IV

Cevap

Birinci metin nazım biçimi olarak koşma, türü olarak koçaklamadır; ikinci metin lirik temalıdır ve semai ile aynı hece yapısına (8'li) sahiptir; ancak varsağı bir tür değil biçimdir (I, III ve IV).
I. Metin 11'li hece ölçüsü ve yiğitlik konusuyla doğru şekilde 'koşma-koçaklama' olarak tanımlanmıştır. III. yargıdaki epik/lirik ayrımı şiirlerin ruhuna uygundur. IV. yargı ise semai ve varsağı nazım biçimlerinin her ikisinin de 8'li hece ölçüsüyle söylenmesi gerçeğine dayandığı için doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
Metinlerin hece ölçülerini hesapla.
I. Metin 11'li, II. Metin 8'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Âşık edebiyatında nazım biçimlerini (koşma/semai) ayırmak için hece sayısı temel ölçüttür.
2
Metinlerin içeriklerini ve anahtar kavramlarını analiz et.
I. Metin yiğitlik (koçaklama) temalıdır; II. Metin 'behey' ünlemi içerir ve aşk (lirik) temalıdır.
Nazım türünü (güzelleme/koçaklama) belirlemek için konuya, varsağı biçimini belirlemek için ünlemlere bakılır.
3
Nazım biçimi ve nazım türü kavramlarını karşılaştır.
Koşma, semai ve varsağı 'biçim'; güzelleme ve koçaklama ise 'tür'dür.
II. yargıda varsağının 'nazım türü' olarak verilmesi kavram karmaşasına yol açan bir hatadır.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatında nazım biçimi (yapısal şekil) ve nazım türü (konusal sınıflandırma) arasındaki farklar.
Soru 6Soru

Aşağıdaki tabloda, Âşık edebiyatına ait iki farklı dörtlük ve bu dörtlüklerin bazı özellikleri verilmiştir:

ÖzellikI. DörtlükII. Dörtlük
MetinKöroğlu der durun yerli yerinde / Ak mızraklar oynamalı serinde / Düşman korkusuyla kendi ininde / Aslanlar gibi kükremelidirİncecikten bir kar yağar / Tozar Elif Elif diye / Deli gönül abdal olmuş / Gezer Elif Elif diye
Hece Ölçüsü11'li hece ölçüsü8'li hece ölçüsü
Nazım BiçimiXY
Nazım TürüZT

Buna göre tablodaki X, Y, Z ve T harflerinin yerine aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: X: Koşma, Y: Semai, Z: Koçaklama, T: Güzelleme

Cevap

X: Koşma, Y: Semai, Z: Koçaklama, T: Güzelleme
I. Dörtlük, 11'li hece ölçüsüyle yazıldığı için nazım biçimi 'Koşma'dır; kahramanlık ve yiğitlik konusunu işlediği için nazım türü 'Koçaklama'dır. II. Dörtlük ise 8'li hece ölçüsüyle yazıldığı için nazım biçimi 'Semai'dir; doğa ve sevgi temasını lirik bir dille işlediği için nazım türü 'Güzelleme'dir. Bu eşleştirmeler doğru kavramsal sınıflandırmayı temsil eder.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece ölçülerini hesapla.
I. Dörtlük 11'li, II. Dörtlük 8'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Âşık edebiyatında 11'li ölçü genellikle koşma, 8'li ölçü ise semai veya varsağı biçimini işaret eder.
2
Metinlerin konularını (temalarını) analiz et.
I. Dörtlükte 'yiğitlik, düşman, kükremek' gibi ifadelerle kahramanlık; II. Dörtlükte 'kar, Elif, gönül' gibi ifadelerle aşk ve doğa teması işlenmiştir.
Konu, nazım türünü (koçaklama, güzelleme vb.) belirler.
3
Hece sayısı ve konu bilgilerini nazım terimleriyle eşleştir.
I. Dörtlük (11'li + Kahramanlık) = Koşma biçimi, Koçaklama türü. II. Dörtlük (8'li + Aşk/Doğa) = Semai biçimi, Güzelleme türü.
Biçim yapısal özelliklere, tür ise içeriğe dayanır.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimi ve Nazım Türü Ayrımı

Daha Fazla Pratik

Karacaoğlan'ın semaileri ile Köroğlu'nun koçaklamalarını hece ve tema bakımından karşılaştıran metin analizleri çözmek kavramların pekişmesini sağlar.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 7Soru

Aşağıdaki numaralanmış dörtlükleri, hece ölçüsü ve tema özelliklerine göre sağdaki tanımlarla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Benden selâm olsun Bolu Beyi'ne
Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır
Ok gıcırtısından gürzün sesinden
Dağlar gümbür gümbür seslenmelidir
Behey elâ gözlü dilber
Vaktin geçer demedim mi
Harâmi olmuş gözlerin
Beller keser demedim mi
Gönül gurbet ele varma
Ya dönülür ya dönülmez
Her güzele meyil verme
Ya sevilir ya sevilmez
Halkı soyanlara mühlet verilir
Doğruyu söyleyen hapse girilir
Rüşvetle dünyada hüküm sürülür
Adalet kalmadı, zulüm çoğaldı

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Dörtlükler sırasıyla Koçaklama (11'li), Varsağı (8'li + Behey), Semai (8'li + Lirik) ve Taşlama (11'li + Eleştiri) ile eşleşmektedir.
Doğru eşleştirme; hece ölçüsü (11'li ve 8'li), şiirde kullanılan özel ünlemler (behey) ve şiirin işlediği tema (yiğitlik, eleştiri, lirik konu) kriterlerinin tamamını sağlamaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece sayılarını kontrol et.
I. ve IV. dörtlükler 11'li; II. ve III. dörtlükler 8'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Âşık edebiyatında koşma ve taşlama genellikle 11'li, semai ve varsağı ise 8'li ölçüyle söylenir.
2
Dörtlüklerdeki anahtar kavramları ve ünlemleri belirle.
II. dörtlükte 'behey' ünlemi bulunurken, I. dörtlükte savaş aletleri (ok, gürz) ve 'Bolu Beyi' gibi epik unsurlar vardır.
Varsağıları diğer 8'li şiirlerden (semai) ayıran en büyük fark 'bre, hey, behey' gibi ünlemlerdir.
3
Şiirlerin temalarını (nazım türlerini) analiz et.
I. dörtlük yiğitlik (koçaklama), III. dörtlük aşk/ayrılık (güzelleme/lirik), IV. dörtlük ise toplumsal yergi (taşlama) içermektedir.
Nazım biçimi yapısal özellikleri (ölçü, kafiye), nazım türü ise şiirin işlediği konuyu belirler.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri (Koşma, Semai, Varsağı) ve Nazım Türleri (Koçaklama, Taşlama)
Soru 8Soru

Aşağıda verilen halk edebiyatı dörtlüklerini, hece ölçüsü ve tema özelliklerini dikkate alarak sağdaki nazım biçimi ve türü eşleştirmeleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Köroğlu der ki belim büküldü
Gözümün cevheri yere döküldü
Geri çekilince kılıç çekildi
Mert dayanır, namert kaçar meydandan
İncecikten bir kar yağar
Tozar Elif Elif diye
Deli gönül abdal olmuş
Gezer Elif Elif diye
Ormanda büyüyen adam azgını
Çarşıda pazarda adam beğenmez
Eline geçirse birkaç kuruşu
Kendini vezir-i azam beğenmez

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Köroğlu'nun yiğitlik temalı 11'li dörtlüğü 'Koşma / Koçaklama' ile, Karacaoğlan'ın aşk temalı 8'li dörtlüğü 'Semai / Güzelleme' ile, Seyrani'nin eleştiri temalı 11'li dörtlüğü ise 'Koşma / Taşlama' ile eşleşir.
Dörtlüklerin hece ölçüsü ve temaları eşleştirildiğinde; Köroğlu'nun yiğitlik konulu ve 11'li hece ölçüsündeki şiiri 'Koşma / Koçaklama' ile; Karacaoğlan'ın aşk konulu ve 8'li hece ölçüsündeki şiiri 'Semai / Güzelleme' ile; Seyrani'nin toplumsal eleştiri konulu ve 11'li hece ölçüsündeki şiiri 'Koşma / Taşlama' ile eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece sayılarını bulmak için ünlü harfleri sayınız.
Birinci dörtlük 11'li, ikinci dörtlük 8'li, üçüncü dörtlük 11'li hece ölçüsüne sahiptir. Bu durum birinci ve üçüncü dörtlüklerin koşma, ikinci dörtlüğün ise semai nazım biçimiyle yazıldığını gösterir.
Âşık edebiyatında koşmalar genellikle 11'li, semailer ise 8'li hece ölçüsüyle yazılır.
2
Dörtlüklerin temalarını belirleyiniz.
Birinci dörtlükte savaş ve yiğitlik (mertlik, kılıç), ikinci dörtlükte aşk ve güzellik (Elif), üçüncü dörtlükte ise toplumsal eleştiri (adam beğenmeme, kendini vezir-i azam beğenmeme) konuları işlenmiştir.
Nazım türleri işlenen temaya göre belirlenir.
3
Hece ölçüsü ve tema bilgilerini birleştirerek eşleştirmeyi tamamlayınız.
Birinci dörtlük (11'li, yiğitlik) -> Koşma / Koçaklama; ikinci dörtlük (8'li, aşk) -> Semai / Güzelleme; üçüncü dörtlük (11'li, yergi) -> Koşma / Taşlama şeklinde eşleşir.
Hem yapısal (ölçü) hem de tematik (tür) özellikler doğru şekilde bir araya getirilmelidir.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri (Koşma, Semai) ve Nazım Türleri (Güzelleme, Koçaklama, Taşlama)
Soru 9Soru

Âşık edebiyatı geleneğine ait üç farklı şiirden alınan bentlerin nazım biçimlerini ve türlerini doğru tespit etmek isteyen bir öğrencinin incelediği aşağıdaki dörtlükleri, karşılarındaki uygun biçim ve tür açıklamalarıyla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Bre ağalar bre beyler
Ölmeden bir dem sürelim
Gözümüze toprak dolmadan
Gelin murada erelim
Elâ gözlü benli dilber
Senden ümidi kesmedim
Cevr u cefan çekmek için
Yaratıldım ben esmedim
Kalktı göç eyledi Avşar elleri
Ağır ağır giden eller bizimdir
Arap atlar yakın eder ırağı
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Birinci dörtlük varsağı nazım biçimiyle, ikinci dörtlük semai nazım biçimiyle, üçüncü dörtlük ise koşma nazım biçiminin koçaklama türüyle eşleşir.
Dörtlüklerdeki hece sayıları, 'bre' gibi ayırt edici ünlemler ve tematik yönelimler doğrudan doğruya ilgili nazım biçimleri ve türleri olan varsağı, semai ve koçaklama ile örtüşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
İlk dörtlükte yer alan ünlemleri ve hece ölçüsünü analiz etme.
Dörtlükte 'bre' ünleminin kullanılması ve 8'li hece ölçüsüne sahip olması, onun varsağı olduğunu gösterir.
Varsağı nazım biçimi, yiğitçe söyleyişi ve özel ünlemleriyle ayırt edilir.
2
İkinci dörtlükteki hece ölçüsünü ve temayı inceleme.
Şiir 8'li hece ölçüsüyle yazılmıştır ve lirik bir aşk konusunu işler, bu sebeple semai nazım biçimiyle eşleşir.
Semailerin en belirgin yapısal özelliği 8'li hece ölçüsü ve lirik (aşk, doğa) temasıdır.
3
Üçüncü dörtlükteki hece ölçüsünü, üslubu ve temayı belirleme.
Şiir 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır ve yiğitlik/kavga konusunu ele aldığından koşmanın koçaklama türüne girer.
Koşmalar 11'li hece ölçüsüyle söylenir; yiğitlik ve kahramanlık işleyenler ise koçaklama nazım türünü oluşturur.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatı nazım biçimleri (koşma, semai, varsağı) ve nazım türleri (koçaklama) arasındaki hece ölçüsü, üslup ve tema farkları.
Soru 10Soru

Gönül gurbet ele varma
Ya dönülür ya dönülmez
Her g��zele meyil verme
Ya sevilir ya sevilmez

Bu dörtlüğün nazım biçimi ve nazım türü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Nazım biçimi: Semai, Nazım türü: Güzelleme

Cevap

Nazım biçimi: Semai, Nazım türü: Güzelleme
Verilen dörtlüğün her dizesi 8 heceden oluşmaktadır. Âşık edebiyatı geleneksel kurallarına göre 8'li hece ölçüsüyle söylenen nazım biçimi semaidir. Şiirin teması aşk, güzellik ve sevgili gibi lirik ögeler barındırdığından nazım türü güzellemedir. Bu iki bilginin bir arada doğru verildiği seçenek 'Nazım biçimi: Semai, Nazım türü: Güzelleme' ifadesidir.

Adım Adım Çözüm

1
Dizelerin hece sayılarını bulmak için ünlü harfleri sayın.
Dörtlüğün her bir dizesinde 8 hece olduğu tespit edilir.
Âşık edebiyatında hece sayısı (8'li veya 11'li), nazım biçimlerini ayırt etmedeki en temel ölçüttür.
2
Şiirin temasını ve konusunu analiz edin.
Şiirde aşk, sevgili ve lirik duygular işlenmiştir.
Şiirin konusu, onun hangi nazım türüne (güzelleme, koçaklama vb.) ait olduğunu belirler.
3
Hece sayısı ve temayı birleştirerek doğru biçim ve tür eşleştirmesini yapın.
8'li hece ölçüsüyle yazılan lirik şiirin biçimi semai, türü ise güzellemedir.
Elde edilen yapısal ve tematik veriler bir araya getirilerek doğru cevaba ulaşılır.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türlerinin hece ölçüsü ile tema özelliklerine göre ayırt edilmesi

Alternatif Yöntem

Dizelerdeki ünlü harfleri sayarak hece ölçüsünü hızlıca bulabilirsiniz. Sadece ilk dizedeki ünlüleri saydığımızda 8 ünlü harf (ö, ü, u, e, e, a, a) olduğunu görürüz. Âşık edebiyatında 8'li hece ölçüsüyle yazılan başlıca biçimin semai olduğunu hatırlayıp lirik temayı da göz önünde bulundurarak doğru seçeneğe doğrudan ulaşabilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 11Soru

Aşağıda verilen halk edebiyatı dörtlüklerini, hece ölçüsü ve tema özelliklerini dikkate alarak sağdaki nazım biçimi ve türü eşleştirmeleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Karac'oğlan der ki kondum göçemedim
Acı tatlı sularını içemedim
Güzel gördüm senden vazgeçemedim
Senin gibi bana canan bulunmaz
Bre ağalar bre beyler
Gözümüzde yaş dolmadan
Ölmeden bir dem sürelim
Toprak altında kalmadan
Köroğlu der durun yerli yerinde
Ok gıcırıdısı var tunç yayında
Yiğit olan dövüşür cenk gününde
Düşmana savurur kesin kılıcı

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Birinci dörtlük 11'li hece ölçüsüyle yazılmış bir koşma (güzelleme) ile, ikinci dörtlük 8'li hece ölçüsüyle yazılmış bir varsağı ile, üçüncü dörtlük ise 11'li hece ölçüsüyle yazılmış bir koşma (koçaklama) ile eşle��melidir.
Dörtlüklerin hece sayıları ve işledikleri temalar incelendiğinde doğru eşleştirmeler şu şekildedir: Aşk ve güzellik konusunu 11'li hece ölçüsüyle işleyen ilk dörtlük güzelleme türündeki bir koşmadır. 'Bre' ünlemiyle yiğitçe bir üslup takınan ve 8'li hece ölçüsüyle yazılan ikinci dörtlük varsağıdır. Yiğitlik ve savaşı 11'li hece ölçüsüyle işleyen üçüncü dörtlük ise koçaklama türündeki bir koşmadır.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece ölçülerini belirlemek için her dizedeki ünlü harfleri sayınız.
Birinci ve üçüncü dörtlüklerin 11'li, ikinci dörtlüğün ise 8'li hece ölçüsüyle yazıldığı belirlenir.
Hece ölçüsü, Âşık edebiyatında nazım biçimlerini (koşma ve semai/varsağı) ayırt etmede en temel yapısal unsurdur.
2
Dörtlüklerin dil, üslup ve tema özelliklerini inceleyiniz.
Birinci dörtlükte aşk ve güzellik teması (güzelleme), ikinci dörtlükte 'Bre' ünlemiyle başlayan yiğitçe bir eda (varsağı), üçüncü dörtlükte ise savaş ve kahramanlık teması (koçaklama) tespit edilir.
Konularına ve üsluplarına göre yapılan bu sınıflandırma, şiirlerin nazım türlerini belirlemeyi sağlar.
3
Elde edilen hece ölçüsü ve tema verilerini birleştirerek doğru eşleştirmeleri yapınız.
Karacaoğlan'ın güzelleme karakterli koşması birinci seçenekle, 'Bre' ünlemli varsağı ikinci seçenekle, Köroğlu'nun koçaklama karakterli koşması ise üçüncü seçenekle eşleşir.
Hem yapısal (ölçü) hem de içeriksel (tema, üslup) analiz tamamlanarak doğru eşleştirme elde edilir.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türleri
Soru 12Soru

Aşağıdaki numaralanmış Âşık edebiyatı dörtlüklerini; hece ölçüsü, üslup ve tema özelliklerini dikkate alarak sağda karışık olarak verilen nazım biçimi ve türü eşleştirmeleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Ala gözlü benli dilber
Koma beni el yerine
Altın kemer olayım da
Dolanayım bel yerine
Yiğitler yurdunda doğup büyüyen
Düşmanın üstüne atlar atılır
Kalkan kılıç ile cenge yürüyen
Yiğidin şanına şanlar katılır
Bre ağalar behey beyler
Hemen çöktü bir karanlık
Yalan dünya yalan dünya
Göz açıp yummak bir anlık
Adalet kalmadı hep oldu talan
Doğru söyleyenin dilleri yalan
Rüşvet ile döner çarkı devranın
Fakirin hâlinden anlayan hani

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Aşk temalı 8'li dörtlük semai (güzelleme) ile; yiğitlik konulu 11'li dörtlük koşma (koçaklama) ile; 'bre, behey' ünlemleri içeren 8'li dörtlük varsağı ile; toplumsal yozlaşmayı eleştiren 11'li dörtlük ise koşma (taşlama) ile eşleşmektedir.
Dörtlüklerin yapısal ve içeriksel çözümlemeleri yapıldığında; lirik duygular barındıran 8'li dörtlük semaiyle (güzelleme), kahramanlık temasını işleyen 11'li dörtlük koşmayla (koçaklama), 'bre, behey' gibi ünlemler içeren 8'li dörtlük varsağıyla, toplumsal adaletsizlikleri eleştiren 11'li dörtlük ise koşmayla (taşlama) tam olarak eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece sayılarını sayarak hece ölçülerini belirleyin.
Birinci ve üçüncü dörtlüklerin 8'li; ikinci ve dördüncü dörtlüklerin ise 11'li hece ölçüsüyle söylendiği saptanır.
Âşık edebiyatında hece sayısı, koşma (11'li) ile semai ve varsağı (8'li) ayrımını yapmak için en temel yapısal kriterdir.
2
Şiirlerin temalarını ve üslup özelliklerini (anahtar ünlemleri) inceleyin.
Birinci dörtlükte sevgili ve lirik duygular (aşk); ikinci dörtlükte cenk ve yiğitlik; üçüncü dörtlükte 'bre' ve 'behey' ünlemleri ile hayata karşı yiğitçe bir duruş; dördüncü dörtlükte ise rüşvet ve adalet kaybı üzerinden toplumsal eleştiri tespit edilir.
Tematik yönelimler nazım türlerini (güzelleme, koçaklama, taşlama) belirlerken; üslup özellikleri varsağı gibi özel nazım biçimlerinin ayırt edilmesini sağlar.
3
Bulunan yapısal ve tematik özellikleri sağdaki seçeneklerle doğru biçimde eşleştirin.
İlk dörtlük güzelleme semaiye; ikinci dörtlük koçaklama koşmaya; üçüncü dörtlük varsağıya; dördüncü dörtlük ise taşlama koşmaya bağlanır.
Hem hece ölçüsü hem de tema özellikleri bir araya getirilerek doğru nazım biçimi ve türü eşleştirmesi tamamlanır.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türleri (Hece ölçüsü, tema ve biçimsel unsurların analizi)
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 13Soru

Aşağıdaki dörtlük, âşık edebiyatı geleneksel ürünlerinden birinden alınmıştır:

*İncecikten bir kar yağar*
*Tozar Elif Elif diye*
*Deli gönül abdal olmuş*
*Gezer Elif Elif diye*

Bu dizelerin yapısal ve tematik özellikleri dikkate alındığında, nazım biçimi ve nazım türü aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmi��tir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 8'li hece ölçüsüyle yazıldığı için nazım biçimi semai, lirik bir temaya sahip olduğu için nazım türü güzellemedir.

Cevap

8'li hece ölçüsüyle yazıldığı için nazım biçimi semai, lirik bir temaya sahip olduğu için nazım t��rü güzellemedir.
Doğru seçenekte belirtildiği üzere, verilen şiir 8'li hece ölçüsüyle yazılmış olup sevgiliye duyulan aşkı lirik bir tarzda işlemektedir. Âşık edebiyatında 8'li hece ölçüsüyle yazılan lirik şiirlerin nazım biçimi semai, nazım türü ise güzellemedir.

Adım Adım Çözüm

1
Dizelerin hece sayıları sayılarak şiirin hece ölçüsü belirlenir.
Şiirin tüm dizelerinin 8 heceden oluştuğu görülür.
Hece ölçüsü, Âşık edebiyatında koşma (11'li) ve semai (8'li) ayrımını yapmak için temel yapısal kriterdir.
2
Şiirin teması ve üslubu incelenir.
Elif adındaki sevgiliye duyulan aşkın ve doğa unsurlarının lirik bir dille anlatıldığı tespit edilir.
Tema ve üslup, şiirin nazım türünü (güzelleme, koçaklama vb.) ve varsağı gibi özel nazım biçimlerini belirlememizi sağlar.
3
Belirlenen biçimsel ve tematik özellikler birleştirilerek doğru nazım biçimi ve türü eşleştirilir.
8'li hece ölçüsü ve aşk teması bir araya geldiğinde nazım biçimi semai, nazım türü güzelleme olarak netleşir.
Âşık edebiyatında 8'li heceyle yazılan lirik şiirler semai biçiminde ve güzelleme türünde kabul edilir.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türleri
Soru 14Soru

Aşağ��da âşık edebiyatı geleneğine ait iki farklı dörtlük verilmiştir:

I. Dörtlük
*Ela gözlü nazlı yâri*
*Göresim geldi neyleyim*
*Siyah zülfün tel tel edip*
*Öresim geldi neyleyim*

II. Dörtlük
*Kalktı göç eyledi Avşar elleri*
*Ağır ağır giden eller bizimdir*
*Arap atlar yakın eder ırağı*
*Yüce dağdan aşan yollar bizimdir*

Bu dörtlüklerin karşılaştırılmasıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. dörtlük naz��m türü yönünden güzelleme iken II. dörtlük nazım biçimi yönünden koçaklama olarak adlandırılır.

Cevap

Birinci dörtlüğün nazım türünün güzelleme, ikinci dörtlüğün nazım biçiminin ise koçaklama olduğunu iddia eden yargı yanlıştır. Çünkü koçaklama bir nazım biçimi (şekli) değil, koşma nazım biçiminin yiğitlik, savaş ve kahramanlık konularını işleyen bir nazım türüdür (türüdür). İkinci dörtlüğün nazım biçimi 'koşma', nazım türü ise 'koçaklama'dır.
Dörtlüklerin karşılaştırılmasında sunulan yargılardan birinde ikinci dörtlüğün nazım biçiminin koçaklama olduğu belirtilmiştir. Ancak koçaklama bir nazım biçimi değil, koşma nazım biçiminin yiğitlik konularını ele alan bir nazım türüdür. İkinci dörtlüğün nazım biçimi 11'li hece ölçüsüyle yazıldığı için koşmadır.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece ölçülerini saymak
I. dörtlük 8'li hece ölçüsüyle, II. dörtlük ise 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Âşık edebiyatında hece sayısı, nazım biçimlerini (semai ve koşma) ayırt etmek için en temel ölçüttür.
2
Dörtlüklerin temalarını ve işledikleri konuları incelemek
I. dörtlük lirik bir aşk konusunu (güzelleme), II. dörtlük ise kahramanlık ve göç temasını (koçaklama) işlemektedir.
Tematik içerik, şiirlerin nazım türlerini belirlememizi sağlar.
3
Nazım biçimi ve nazım türü kavramsal ayrımını kontrol etmek
Koşma ve semai birer 'nazım biçimi'; güzelleme ve koçaklama ise koşmanın konularına göre ayrılan 'nazım türleri'dir. Bu doğrultuda ikinci dörtlüğün nazım biçiminin koçaklama olduğunu savunan ifadenin yanlış olduğu belirlenir.
ÖSYM'nin sıklıkla sorduğu biçim ve tür kavram kargaşasını çözerek doğru seçeneğe ulaşmak.

Anahtar Kavram

Nazım Biçimi ve Nazım Türü Ayrımı
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 15Soru

Aşağıdaki numaralanmış dörtlükleri, hece ölçüsü, üslup ve tema özelliklerine göre sağda verilen uygun nazım biçimi ve türü eşleştirmeleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

I. D��rtlük:
Benden selam olsun Bolu Beyi'ne
Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır
Ok gıcırtısından kalkan sesinden
Dağlar gümbür gümbür seslenmelidir
II. Dörtlük:
Yüce dağların başında
Salkım salkım olan bulut
Saçın çözüp benim için
Yaşın yaşın ağlar mısın
III. Dörtlük:
Yürü bire yalan dünya
Sana konan göçer bir gün
İnsan bir ekin misali
Seni eken biçer bir gün
IV. Dörtlük:
Adalet kalmadı hep zulüm doldu
Geçti şu baharın gülleri soldu
Dünyanın gidişi acayip oldu
Koyun belli değil kurt belli değil

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

I. Dörtlük -> 11'li hece ölçüsüyle söylenmiş, epik konulu bir koşma (koçaklama); II. Dörtlük -> 8'li hece ölçüsüyle söylenmiş, lirik konulu bir semai (güzelleme); III. Dörtlük -> 8'li hece ölçüsüyle söylenmiş, yiğitçe/felekten şikayetçi edalı bir varsağı; IV. Dörtlük -> 11'li hece ölçüsüyle söylenmiş, eleştirel konulu bir koşma (taşlama)
Dörtlüklerin hece sayıları ve tematik özellikleri incelendiğinde; Bolu Beyi'ne meydan okuyan 11'li dörtlük koçaklama koşma ile, bulut ve sevgili temalı lirik 8'li dörtlük güzelleme semai ile, 'bire' ünlemli 8'li dörtlük varsağı ile ve toplumsal aksaklıkları yeren 11'li dörtlük taşlama koşma ile kusursuz bir şekilde eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece ölçülerini belirlemek için ünlü harfleri sayınız.
I. Dörtlük 11'li, II. Dörtlük 8'li, III. Dörtlük 8'li ve IV. Dörtlük 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır. Bu durum hece sayısı yönünden eşleştirmeyi daraltır.
Âşık edebiyatında koşma ve semai/varsağı ayrımında hece sayısı en temel yapısal belirleyicidir.
2
Dörtlüklerin üslup ve anahtar sözcüklerini inceleyiniz.
III. Dörtlükte geçen 'bire' ünlemi doğrudan varsağı nazım biçimine işaret eder. II. Dörtlük lirik (güzelleme), I. Dörtlük yiğitçe (koçaklama), IV. Dörtlük ise yerme/eleştiri (taşlama) tonu barındırır.
Nazım türlerinin belirlenmesinde işlenen tema ve üslup özellikleri belirleyicidir.
3
Elde edilen hece ölçüsü ve tema/üslup verilerini birleştirerek doğru eşleştirmeleri tamamlayınız.
I. Dörtlük 11'li koçaklama koşma ile, II. Dörtlük 8'li güzelleme semai ile, III. Dörtlük 'bire' ünlemli varsağı ile, IV. Dörtlük ise 11'li taşlama koşma ile eşleşir.
Her bir dörtlük hem yapısal (hece ölçüsü) hem de tematik olarak yalnızca bir tanıma tam uyum sağlamaktadır.

Anahtar Kavram

Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türlerinin Yapısal (Hece Ölçüsü, Ünlemler) ve Tematik (Koçaklama, Güzelleme, Taşlama) Özelliklerine Göre Ayırt Edilmesi
Soru 16Soru

Âşık edebiyatı geleneğine ait aşağıdaki dörtlük verilmiştir:

*Ala gözlü benli dilber*
*Koma beni el yerine*
*Altın kemerin olayım*
*Dola beni bel yerine*

Bu dörtlükle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Hece ölçüsünün 11'li olması ve lirik bir anlatıma sahip olması nedeniyle nazım biçimi güzelleme, nazım türü ise koşmadır.

Cevap

Hece ölçüsünün 11'li olduğunu, nazım biçiminin güzelleme ve nazım türünün koşma olduğunu belirten seçenek söylenemez. Çünkü şiir 8'li hece ölçüs��yle yazılmıştır; ayrıca güzelleme nazım türü, koşma ise nazım biçimidir.
Verilen dörtlük incelendiğinde her dizenin 8 heceden oluştuğu görülmektedir. Âşık edebiyatında 8'li hece ölçüsüyle yazılan nazım biçimi semaidir. İlgili yanlış seçenekte ise hece ölçüsü 11'li olarak belirtilmiş, ayrıca biçimsel özellik olan 'koşma' ile tematik özellik olan 'güzelleme' kavramları ters verilerek kavram kargaşası yaratılmıştır. Bu nedenle bu ifade dörtlükle ilgili olarak söylenemez.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüğün hece ölçüsünü belirlemek için dizelerdeki heceler sayılır.
Her dizenin 8 heceden oluştuğu tespit edilir ('A-la göz-lü ben-li dil-ber' -> 8 hece).
Âşık edebiyatında hece sayısı, şiirin nazım biçimini (koşma veya semai) belirlemede en temel kriterlerden biridir.
2
Şiirin teması analiz edilerek nazım türü belirlenir.
Sevgiliye hitap edildiği, aşk ve güzellik temalarının işlendiği görülür; bu durum şiirin nazım türünün güzelleme olduğunu gösterir.
Konularına göre âşık edebiyatı ürünleri güzelleme (aşk/doğa), koçaklama (kahramanlık), taşlama (yergi) veya ağıt (ölüm) olarak sınıflandırılır.
3
Nazım biçimi ile nazım türü terimlerinin tanımları karşılaştırılır.
Semai bir nazım biçimi iken güzelleme bir nazım türüdür.
Nazım biçimi şiirin dış yapısını (ölçü, kafiye şeması), nazım türü ise şiirin içeriğini (konusunu) ifade eder. Bu kavramların karıştırılmaması gerekir.
4
Yanlış olan seçenek tespit edilir.
Şiirin 11'li hece ölçüsüyle yazıldığını öne süren ve nazım biçimi ile nazım türü kavramlarını ters eşleştiren yargının yanlış olduğu belirlenir.
Bu yargı hem dörtlükteki hece sayısıyla hem de edebiyat teorisindeki terimlerin tanımlarıyla doğrudan çelişmektedir.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatında nazım biçimi (hece ölçüsüne göre belirlenen koşma, semai) ile nazım türü (konuya göre belirlenen güzelleme, koçaklama vb.) kavramlarının farkı.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 17Soru

Aşağıda âşık edebiyatı geleneğinden alınmış bazı d��rtlükler ve bu dörtlüklerin ait olduğu nazım biçimi/türü sınıflandırmaları karışık olarak verilmiştir. Dörtlüklerin hece ölçüsü, dil ve tema özelliklerini dikkate alarak sol sütundaki dörtlükleri sağ sütundaki doğru nazım biçimi ve nazım türüyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Behey elâ gözlü dilber
Vakit erişti gidelim
Bize kısmet bu yerlerde
Durmayalım tez gidelim
Yeşil başlı gövel ördek
Uçar gider göle doğru
Yardan bir haber gelirse
Giderim o yola doğru
Kalktı göç eyledi Avşar elleri
Ağır ağır giden eller bizimdir
Arap atlar yakın eder ırağı
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir
Ormanda büyüyen adam azgını
Çarşıda pazarda adam beğenmez
Medrese kaçkını şerir yezidi
Ulu yetmiş iki adem beğenmez

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Sol sütunda verilen birinci dörtlük Varsağı nazım biçimiyle; ikinci dörtlük Semai biçiminde ve Güzelleme türüyle; üçüncü dörtlük Koşma biçiminde ve Koçaklama türüyle; dördüncü dörtlük ise Koşma biçiminde ve Taşlama türüyle eşleşmelidir.
Dörtlüklerin hece ölçüleri ve konuları incelendiğinde; 'Behey' ünlemli ve 8'li hece ölçülü dörtlük Varsağı nazım biçimiyle; aşk temalı ve 8'li hece ölçülü dörtlük Semai-Güzelleme ile; yiğitlik temalı ve 11'li hece ölçülü dörtlük Koşma-Koçaklama ile; toplumsal yergi barındıran ve 11'li hece ölçülü dörtlük ise Koşma-Taşlama ile tam olarak eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Hece ölçüsünün sayılması
Dörtlüklerin hece sayıları belirlenir: Birinci ve ikinci dörtlükler 8'li, üçüncü ve dördüncü dörtlükler ise 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
Âşık edebiyatında hece ölçüsü, nazım biçimlerini (koşma ile semaiyi) birbirinden ayırmak için en temel yapısal unsurdur.
2
Üslup özelliklerinin (ünlemlerin) tespiti
Birinci dörtlükteki 'Behey' ünlemi tespit edilir.
Güney Anadolu'daki Varsak boyuna ait yiğitçe, mertçe bir eda taşıyan ve 'bre, hey, behey' gibi ünlemler barındıran 8'li hece ölçülü şiirler doğrudan Varsağı olarak sınıflandırılır.
3
Dörtlüklerin temalarına (nazım türlerine) göre incelenmesi
İkinci dörtlükte 'yar' ve 'yeşil başlı gövel ördek' gibi aşk/doğa ögeleriyle Güzelleme; üçüncü dörtlükte 'Avşar elleri, arap atlar' gibi yiğitlik ve mücadele ögeleriyle Koçaklama; dördüncü dörtlükte ise 'adam beğenmez, medrese kaçkını' gibi yergi ögeleriyle Taşlama türleri tespit edilir.
Hece ölçüsüyle belirlenen nazım biçimlerinin hangi nazım türüne ait olduğunu anlamak için şiirin ana temasına odaklanılması gerekir.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatı nazım biçimlerini (koşma, semai, varsağı) hece ölçüsü ve üslup özelliklerine göre ayırt etme; nazım türlerini (güzelleme, koçaklama, taşlama) ise tematik özelliklerine göre belirleme.
Soru 18Soru

Ormanda büyüyen adam azgını
Çarşıda pazarda adam beğenmez
Üyezi sineği görse ürker de
Kendi yanındaki devi beğenmez

Âşık edebiyatı geleneğine ait bu dörtlükle ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 11'li hece ölçüsüyle yazılan bu şiirin nazım biçimi koşma, nazım türü ise taşlamadır.

Cevap

11'li hece ölçüsüyle yazılan bu şiirin nazım biçimi koşma, nazım türü ise taşlamadır.
Verilen dörtlük incelendiğinde, hece sayısının 11 olduğu görülmektedir. Âşık edebiyatında 11'li hece ölçüsüyle yazılan bu biçim koşmadır. Ayrıca şiirde kibirli ve topluma uyum sağlayamamış bir insan tipi eleştirilerek yerilmektedir. Bu tema doğrultusunda şiirin nazım türü taşlama olarak belirlenir. Dolayısıyla 11'li hece ölçüsüyle yazılan koşma biçimindeki bu şiirin türü taşlamadır.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüğün hece ölçüsünü belirlemek için dizelerdeki heceleri saymak.
Dizelerdeki heceler sayıldığında (örneğin ilk dize: Or-man-da bü-yü-yen a-dam az-gı-nı) şiirin 11'li hece ölçüsüyle yazıldığı görülür.
Hece sayısı, Âşık edebiyatında nazım biçimini (koşma veya semai) belirlemede en temel ölçüttür.
2
Şiirin nazım biçimini tespit etmek.
11'li hece ölçüsüyle yazılmış olması ve uyak örgüsü göz önünde bulundurulduğunda bu şiirin nazım biçimi koşmadır.
Âşık edebiyatında 11'li hece ölçüsüyle yazılan nazım biçimi koşma olarak adlandırılır; semailer ise 8'li hece ölçüsüyle yazılır.
3
Şiirin temasını inceleyerek nazım türünü belirlemek.
Dörtlükte yetersiz, kibirli ve haddini bilmeyen insanların eleştirisi yapıldığı için bu şiirin nazım türü taşlamadır.
Halk edebiyatında bir kimseyi, bir olayı veya toplumsal aksaklıkları yerme amacıyla yazılan şiirler taşlama nazım türüne girer.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatında hece ölçüsüne göre nazım biçimi (koşma) ve temasına göre nazım türü (taşlama) ayrımı.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 19Soru

Aşağıdaki numaralanmış dörtlükleri, hece ölçüsü, üslup ve tema özelliklerini dikkate alarak sağda verilen uygun nazım biçimi ve türü eşleştirmeleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Kükremiş aslanlar meydana çıksın,
Kılıçlar kınından çekilsin bugün.
Düşmanın bendini sel gibi yıksın,
Yiğidin namusu ölçülsün bugün.
Suna boylum, ala gözlüm,
Gurbet elde ağlar mısın?
Şirin dilli, tatlı sözlüm,
Yüreğimi dağlar mısın?
Kazanıp kazanıp vermezsin ele,
Görünmek istersin başka bir hâle.
Yalan dolan ile düşersin dile,
Kendini bilmeyen cana ne deyim?
Bre ağalar bre beyler,
Yalan dünya kime kalır?
Bir gün göçüp gider canlar,
Toprak alan elbet alır.

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Birinci dörtlük Koşma-Koçaklama, ikinci dörtlük Semai-Güzelleme, üçüncü dörtlük Koşma-Taşlama, dördüncü dörtlük ise Varsağı ile eşleşmektedir.
Dörtlüklerin hece sayıları ve temaları incelendiğinde; kükremiş aslanlar ve kılıçlardan bahseden 11'li dörtlük Koşma-Koçaklama ile; suna boylu sevgiliye seslenen 8'li dörtlük Semai-Güzelleme ile; dünyadaki yalanları ve hırsı eleştiren 11'li dörtlük Koşma-Taşlama ile; 'Bre' ünlemiyle başlayıp hayattan şikayet eden 8'li dörtlük ise Varsağı ile eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Dörtlüklerin hece ölçülerini belirlemek için ünlü harfleri sayın.
Birinci ve üçüncü dörtlüklerin 11'li hece ölçüsü; ikinci ve dördüncü dörtlüklerin ise 8'li hece ölçüsüyle yazıldığı görülür.
Âşık edebiyatında hece sayısı, koşma (11'li) ile semai ve varsağı (8'li) ayrımını yapmak için ilk temel yapısal ölçüttür.
2
Dörtlüklerin temalarını (konularını) analiz edin.
Birinci dörtlükte savaş ve yiğitlik (koçaklama), ikinci dörtlükte sevgiliye özlem (güzelleme), üçüncü dörtlükte ise toplumsal yozlaşma ve eleştiri (taşlama) temaları tespit edilir.
Nazım türlerinin belirlenmesi, doğrudan şiirin işlediği konunun sınıflandırılmasına dayanır.
3
Üslup özelliklerini ve özel ünlemleri kontrol edin.
Dördüncü dörtlükte yer alan 'Bre' ünlemi ve 8'li hece yapısı bu şiirin varsağı olduğunu kesinleştirir.
Varsağı nazım biçimini semaiden ayıran en önemli yapısal fark, girişinde barındırdığı yiğitçe ünlemlerdir.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatı nazım biçimleri hece ölçülerine (11'li koşma, 8'li semai/varsağı) ve üslup özelliklerine (varsağıdaki bre, hey ünlemleri) göre ayrılırken; nazım türleri ise işlenen temaya (güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt) göre belirlenir.
Soru 20Soru

Kalktı göç eyledi Avşar elleri
Ağır ağır giden eller bizimdir
Arap atlar yakın eder ırağı
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir

Bu dörtlünün hece ölçüsü, üslup ve tema özellikleri dikkate alındığında nazım biçimi ve nazım türü aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Nazım Biçimi: Koşma / Nazım Türü: Koçaklama

Cevap

Nazım biçiminin koşma, nazım türünün koçaklama olduğunu belirten seçenektir.
Verilen dörtlük incelendiğinde, dizelerin 11'li hece ölçüsüyle yazıldığı görülmektedir. Âşık edebiyatında 11'li hece ölçüsüyle yazılan geleneksel nazım biçimi koşmadır. Şiirin teması incelendiğinde ise Avşar boyunun göçü, atlar ve aşılması gereken yollar üzerinden yiğitçe, coşkulu ve epik bir söyleyiş hâkimdir. Bu tür kahramanlık ve mücadele konularını işleyen nazım türü koçaklamadır. Bu nedenle dörtlünün nazım biçimi koşma, nazım türü ise koçaklamadır.

Adım Adım Çözüm

1
Dizelerin hece sayıları sayılır.
Dizelerin sesli harfleri sayıldığında her dizede 11 hece olduğu görülür (Örn: Kalk-tı göç ey-le-di Av-şar el-le-ri -> 11).
Âşık edebiyatında hece ölçüsü, nazım biçimlerinin (özellikle koşma ve semai) belirlenmesinde en önemli yapısal unsurdur.
2
Şiirin konusu, teması ve üslubu incelenir.
Dörtlükte Avşar ellerinin göç etmesi, yiğitlik, mücadele ve epik unsurlar ('Arap atlar', 'yollar bizimdir') yer almaktadır.
Nazım türü, şiirin işlediği konuya göre belirlenir. Yiğitlik ve mücadele konularını coşkulu bir dille ele alan şiirler koçaklama türüne girer.
3
Yapısal ve tematik veriler birleştirilerek nazım biçimi ve türü tespit edilir.
11'li hece ölçüsüyle yazıldığı için nazım biçimi 'koşma'; yiğitlik konusu işlendiği için nazım türü 'koçaklama' olarak belirlenir.
Ulaşılan veriler doğrultusunda doğru seçeneğe ulaşılır.

Anahtar Kavram

Âşık edebiyatında nazım biçimi hece ölçüsüne (11'li koşma, 8'li semai), nazım türü ise şiirin temasına (yiğitlik koçaklama, aşk/doğa güzelleme) göre belirlenir.
Tahmini Süre:1m 30s
Sayfa 1 / 2Sonraki
Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türleri Alıştırma Soruları — YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) | Examkin