Examkin

Ses Bilgisi

60 soru

Tüm türler60Çoktan seçmeli32Eşleştirme22Boşluk doldurma6
Soru 41Soru →

Sözcüklerin ünlü kaybına uğrama nedenleri (türetilme, çekim eki alma veya birleşik kelime oluşturma) birbirinden farklı olabilmektedir.

Bu açıklamaya göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesi geçiren sözcük, dil bilgisel oluşumu bakımından diğerlerinden farklı bir özelliğe sahiptir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Karanlık sokağında beslenen kediler, mahalle sakinlerinin ilgi odağı olmuştu.

Cevap

Karanlık sokağında beslenen kediler, mahalle sakinlerinin ilgi odağı olmuştu.
'Karanlık sokağında beslenen kediler, mahalle sakinlerinin ilgi odağı olmuştu.' cümlesindeki 'beslenen' sözcüğü 'besi' isminden '-le' yapım eki alarak 'beslemek' fiiline dönüşürken türetilme aşamasında ünlü kaybına uğramıştır. Diğer seçeneklerdeki sözcüklerde gerçekleşen ünlü düşmeleri ise çekim eki (iyelik ekleri) alımı sırasında meydana gelmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Tüm seçeneklerde yer alan ünlü düşmesi geçiren sözcükleri ve bu sözcüklerin yalın hallerini (köklerini) belirlemek.
Belirlenen sözcükler: 'beslenen' (kökü: besi), 'bağrına' (kökü: bağır), 'zihnimde' (kökü: zihin), 'aklına' (kökü: akıl), 'ömrü' (kökü: ömür).
Sözcüklerin kökleri ve ekleri incelenmeden ünlü düşmesinin gerçekleşme nedeni doğru tespit edilemez.
2
Sözcüklerin aldıkları eklerin işlevlerini (yapım eki veya çekim eki) inceleyerek ünlü düşmesinin nedenini sınıflandırmak.
'besi-le-n-en' sözcüğündeki '-le' eki isimden fiil yapım ekidir (türetilme esnasında ünlü düşmesi). Diğer sözcüklerdeki '-ı', '-im', '-ü' ekleri ise iyelik eki olup çekim eki kategorisindedir (çekim eki alırken ünlü düşmesi).
Ünlü düşmesinin dil bilgisel sebebinin yapım eki (türetilme) mi yoksa çekim eki kaynaklı mı olduğunu ayırt etmek gerekir.
3
Farklı dil bilgisel sürece sahip olan tek seçeneği doğru cevap olarak seçmek.
Türetilirken ünlü kaybına uğrayan 'beslenen' sözcüğünün bulunduğu seçenek doğru yanıt olarak belirlenmiştir.
Soruda ünlü düşmesinin oluşum yolu yönüyle diğerlerinden farklı olan seçenek aranmaktadır.

Anahtar Kavram

Ünlü Düşmesi
Soru 42Soru →

Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten fiillere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde fiilin sonundaki geniş ünlü daralarak dar ünlüye (-��, -i, -u, -ü) dönüşür. Bu ses olayına ünlü daralması denir.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasına uğramış bir sözcük kullanılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yıllar geçse de bu eski mahallenin sıcaklığını içimde saklıyorum.

Cevap

Yıllar geçse de bu eski mahallenin sıcaklığını içimde saklıyorum.
Doğru yanıt olan 'Yıllar geçse de bu eski mahallenin sıcaklığını içimde saklıyorum.' cümlesindeki 'saklıyorum' eyleminin kökü 'sakla-' fiilidir. Sonu geniş ünlüyle ('a') biten bu fiil, şimdiki zaman eki olan '-yor' ekini aldığında bu geniş ünlü daralarak 'ı' sesine dönüşmüştür. Bu durum ünlü daralması tanımına tamamen uymaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerde şimdiki zaman eki (-yor) almış eylemler belirlenir.
Belirlenen sözcükler: 'uyanıyorum', 'okuyor', 'saklıyorum', 'şaşırıyor', 'dağıtıyor'.
Ünlü daralması kural olarak şimdiki zaman ekiyle doğrudan ilişkilidir.
2
Belirlenen eylemlerin kök veya gövdeleri incelenerek geniş ünlüyle bitip bitmedikleri kontrol edilir.
'uyan-' (ünsüz), 'oku-' (dar ünlü), 'sakla-' (geniş ünlü), 'şaşır-' (ünsüz), 'dağıt-' (ünsüz).
Ünlü daralmasının gerçekleşebilmesi için eylemin kökünün veya gövdesinin mutlaka geniş bir ünlüyle (-a, -e) bitmesi gerekir.
3
Geniş ünlüyle biten ve ek aldığında daralan sözcük tespit edilir.
'sakla-yor' fiilinin 'saklıyor' biçimine dönüşerek ünlü daralmasına uğradığı görülür.
Diğer seçeneklerdeki fiiller ya ünsüzle bittiği için yardımcı ünlü almıştır ya da zaten dar ünlüyle bittiği için daralmaya uğramamıştır.

Anahtar Kavram

Ünlü daralması, Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten fiillerin şimdiki zaman eki (-yor) aldığında daralması olayıdır. Ünsüzle biten fiillerdeki yardımcı ünlüler daralma değildir.
Soru 43Soru →

Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılmış sözcüklerde görülen ünlü daralması durumlarını ve bu durumların özelliklerini yanlarındaki açıklamalarla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Yönetmen, filminde toplumsal sorunları yansıtmayı amaçladığını söylüyor.
Bunca hazırlıktan sonra sınav gününün gelmesini heyecanla bekleyen öğrencileri anlamıyorum.
Yeni aldığı kitabın kapağını çok beğendiği için onu başucundan ayırmıyor diye düşündüm.
Sınav salonuna giren öğrenciler, heyecanlarını yatıştırmak için derin derin nefes alıyor.

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

"söylüyor" sözcüğünün standart ünlü daralmasıyla, "anlamıyorum" sözcüğünün olumsuzluk ekinin daralmasıyla, "diye" sözcüğünün kaynaştırma ünsüzünün etkisiyle oluşan daralmayla eşleşmesi ve "alıyor" sözcüğünde ise ünlü daralması bulunmadığı için yardımcı ses açıklamasıyla eşleşmesi gerekir.
"söylüyor" ifadesinde standart daralma, "anlamıyorum"da olumsuzluk ekinin daralması, "diye"de kaynaştırma ünsüzü etkisiyle oluşan daralma bulunurken "alıyor" sözcüğünde daralma yoktur ve araya giren ünlü bir yardımcı ünlüdür.

Adım Adım Çözüm

1
"söylüyor" eyleminin kök ve ek analizi yapılır.
"söyle-" fiiline şimdiki zaman eki "-yor" eklendiğinde sondaki geniş ünlü "e" daralarak "ü"ye dönüşmüştür (söyle-yor -> söylüyor).
Geniş ünlüyle biten eylemlerde şimdiki zaman ekinin daraltıcı etkisiyle oluşan standart ünlü daralmasını tespit etmek.
2
"anlamıyorum" eyleminin olumsuzluk eki yönünden analizi yapılır.
"anla-" eylemine gelen olumsuzluk eki "-ma", şimdiki zaman ekiyle birleşerek "-mı" dar ünlüsüne dönüşmüştür (anla-ma-yor-um -> anlamıyorum).
Olumsuzluk ekinin şimdiki zaman ekiyle birleştiğinde daralmaya uğradığını belirlemek.
3
"diye" sözcüğünün ses olayı incelenir.
"de-" eylemine zarf-fiil eki eklenirken araya giren "y" kaynaştırma sesinin etkisiyle "e" sesi daralarak "i" olmuştur (de-y-e -> diye).
Şimdiki zaman eki dışında kaynaştırma sesinin daraltıcı etkisiyle oluşan istisnai ünlü daralmasını ayırt etmek.
4
"alıyor" eyleminde ünlü daralması olup olmadığı kontrol edilir.
"al-" eylemi ünsüzle bittiği için "-yor" ekiyle birleşirken türeyen "ı" sesi bir yardımcı ünlüdür ve daralma değildir (al-ı-yor).
Ünsüzle biten fiillerde ortaya çıkan yardımcı sesi ünlü daralmasıyla karıştırma yanılgısını önlemek.

Anahtar Kavram

Ünlü Daralması ve Daralma Olmayan Yardımcı Ünlü Durumları
Soru 44Soru →

(I) Her akşam işten dönerken bu ağaçlı yolda biraz yürüyor, günün yorgunluğunu atmaya çalışıyordu. (II) Bu sessiz yürüyüşler sırasında gelecekte kendisini nelerin beklediğini çok iyi biliyordu. (III) Yine de her şeyin zamanla yoluna gireceğini umuyor, büyük bir sabırla bekliyordu. (IV) Parkta oynayan çocukları gördükçe eski günleri anımsıyor ve onları gülümseyerek izliyordu. (V) Herkesin bir gün kendi yolunu çizip gideceğini biliyordu çünkü hayat böyle akıp gidiyor diye düşünüyordu.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangilerinde ünlü daralması vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: III, IV ve V

Cevap

III, IV ve V numaralı cümleler
Üçüncü, dördüncü ve beşinci cümlelerde yer alan 'bekliyordu' (bekle-yor-du), 'anımsıyor' (anımsa-yor), 'izliyordu' (iz-le-yor-du) ve 'diye' (de-ye) sözcüklerinde geniş ünlüler (-a, -e) daralarak dar ünlüye dönüşmüştür. Bu nedenle bu cümlelerin üçünde de ünlü daralması görülmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki fiilleri ve son ekleri inceleyerek kök/gövdelerin son ünlülerini belirlemek.
I. cümlede yürüyor fiilinin kökü yürü- olup zaten dar ünlüyle bitmektedir; çalışıyordu fiili çalış- ünsüzüyle biter. II. cümlede biliyordu fiili bil- ünsüzüyle biter.
Ünlü daralmasının gerçekleşmesi için sözcüğün geniş ünlüyle (-a, -e) bitmesi ve üzerine gelen ekle veya ses olayıyla bu ünlünün daralması (ı, i, u, ü) gerekir.
2
III, IV ve V. cümlelerdeki fiilleri ve diğer sözcükleri incelemek.
III. cümlede bekliyordu (bekle-yor-du), IV. cümlede anımsıyor (anımsa-yor) ve izliyordu (iz-le-yor-du), V. cümlede diye (de-ye) sözcüklerinde geniş ünlünün dar ünlülere dönüştüğü görülür.
Bu sözcüklerdeki kök/gövdelerin sonundaki geniş ünlüler (-a, -e), kendilerinden sonra gelen şimdiki zaman eki (-yor) veya kaynaştırma ünsüzünün (y) etkisiyle daralmıştır.
3
Daralma olan cümleleri belirleyip doğru seçeneğe ulaşmak.
III, IV ve V numaralı cümlelerde ünlü daralması mevcuttur.
Soruda ünlü daralması olan cümlelerin hangileri olduğu sorulduğu için bu üç cümle doğru cevabı oluşturur.

Anahtar Kavram

Ünlü daralması, Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten eylemlere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde veya bazı özel sözcüklerde (de-, ye-) y kaynaştırma ünsüzünün etkisiyle geniş ünlünün daralması (ı, i, u, ü) olayıdır.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 45Soru →

Aşağıdaki cümlede boş bırakılan yerleri, parantez içindeki fiillerin belirtilen kurallara göre ünlü daralmasına uğramış doğru biçimleriyle doldurunuz. (1. boşluk için 'başlamak' fiilinin şimdiki zaman 3. tekil şahıs çekimi; 2. boşluk için 'demek' fiilinin zarf-fiil eki (-e) almış çekimi getirilmelidir.)

Aşağıdaki boşlukları doldurun

Her akşam aynı saatte sahilde yürüyen yaşlı adam, denizin dalgalarını izlerken derin hayallere dalmaya ve içinden geçenleri kimseler duymasın fısıldıyor.
Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

İlk boşluğa gelmesi gereken sözcük 'başlıyor', ikinci boşluğa gelmesi gereken sözcük ise 'diye' şeklindedir.
İlk boşlukta 'başla-' eyleminin sonundaki geniş '-a' ünlüsü, '-yor' ekinin etkisiyle daralarak 'ı' sesine dönüşmüş ve 'başlıyor' olmuştur. İkinci boşlukta ise 'de-' eylemine gelen '-e' zarf-fiil eki, 'y' kaynaştırma sesinin etkisiyle daralarak 'diye' biçimini almıştır.

Adım Adım Çözüm

1
İlk boşluk için verilen 'başlamak' fiilinin şimdiki zaman çekimi uygulanır.
'Başlamak' fiili geniş ünlü olan '-a' sesiyle biter. Bu fiile şimdiki zaman eki olan '-yor' getirildiğinde, fiilin sonundaki '-a' geniş ünl��sü daralarak '-ı' dar ünlüsüne dönüşür ve 'başlıyor' biçimini alır.
Türkçede sonu '-a, -e' geniş ünlüleriyle biten fiillere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde bu geniş ünlüler daralarak 'ı, i, u, ü' dar ünlülerine dönüşür.
2
İkinci boşluk için verilen 'demek' fiilinin zarf-fiil eki (-e) ile çekimi uygulanır.
'Demek' fiil köküne zarf-fiil eki olan '-e' getirildiğinde, araya giren '-y' kaynaştırma sesinin etkisiyle kökteki geniş 'e' ünlüsü daralarak 'i' sesine dönüşür ve sözcük 'diye' halini alır.
'Demek' ve 'yemek' eylemleri, şimdiki zaman eki (-yor) dışında da kaynaştırma ünsüzünün (y) etkisiyle ünlü daralmasına uğrayan istisnai eylemlerdendir.

Anahtar Kavram

Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten sözcüklerin, şimdiki zaman eki (-yor) ya da kaynaştırma ünsüzünün (-y) etkisiyle daralarak dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesine ünlü daralması denir.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 46Soru →

I. Yıllar sonra eski mahallesine döndüğünde her şeyin değiştiğini buruk bir tebessümle fark etti.
II. Sokaktaki çocukların neşeli sesleri, ona geçmişteki güzel günleri hatırlatıyordu.
III. Bu ıssız sokakta yürürken ansızın karşısına çıkan eski bir dost, heyecanlanmasına yol açtı.
IV. O, bunca yıllık ayrılığa rağmen bana karşı beslediği samimi duyguları hiç yitirmemişti.
V. Birlikte oturduğumuz o küçük çay bahçesinde, geçmişin tatlı anılarını saatlerce tazeledik.

Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin hangisinde ünlü değişimi (kökte ünlü değişimi) vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: IV

Cevap

Dördüncü cümlede yer alan 'bana' sözcüğünde ünlü değişimi (kökte ünlü değişimi) görülmektedir.
Dördüncü cümlede geçen 'bana' sözcüğü, kökü 'ben' olan şahıs zamirine yönelme durum eki getirildiğinde kökteki ince 'e' ünlüsünün kalın 'a' ünlüsüne dönüşmesiyle oluşmuştur. Bu ses olayı Türkçede ünlü değişimi (kökte ünlü değişimi) olarak adlandırılır.

Adım Adım Çözüm

1
Verilen cümlelerdeki sözcükler tek tek incelenerek ses olayları tespit edilir.
Dördüncü cümlede 'bana' sözcüğü dikkat çeker.
Ünlü değişimi, Türkçede yalnızca 'ben' ve 'sen' zamirlerine yönelme durum eki (-e / -a) getirildiğinde kökteki ünlünün değişmesiyle (ben-e -> bana, sen-e -> sana) meydana gelen sınırlı bir ses olayıdır.
2
'Bana' sözcüğünün kök ve ek tahlili yapılır.
Sözcüğün kökü 'ben' zamiridir. Üzerine gelen yönelme durum eki '-e' etkisiyle kökteki ince 'e' ünlüsü kalın 'a' ünlüsüne dönüşmüştür.
Kökte meydana gelen bu ses değişimi, Türkçedeki ünlü değişimi kuralını doğrulamaktadır.

Anahtar Kavram

Türkçede ünlü değişimi (kökte ünlü değişimi), sadece birinci tekil kişi zamiri 'ben' ve ikinci tekil kişi zamiri 'sen' sözcüklerine yönelme durum eki (-e) getirildiğinde bu sözcüklerin köklerindeki ünlülerin kalınlaşarak sırasıyla 'bana' ve 'sana' şeklini alması olayıdır.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 47Soru →

Aşağıdaki cümlelerde tırnak içinde belirtilen sözcükleri, ünsüz yumuşaması kuralına uyma durumları veya bu kurala aykırılık gerekçeleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

"Burak'ın yeni aldığı kitabı kütüphaneye teslim etmesi gerekiyordu." cümlesindeki "Burak'ın" sözcüğü
"Milletin bağımsızlığı için gösterilen çaba her şeyin üstündedir." cümlesindeki "milletin" sözcüğü
"Yazarın son yapıtı okurlar tarafından büyük bir ilgiyle karşılandı." cümlesindeki "yapıtı" sözcüğü
"Ağacın gölgesinde oturup uzun uzun geçmiş günleri yâd ettik." cümlesindeki "ağacın" sözcüğü

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Sözcüklerin doğru eşleşmesi şu şekildedir: Burak'ın - özel isimlerde yumuşamama istisnası, milletin - yabancı kelimelerde yumuşamama istisnası, yapıtı - Türkçe türemiş sözcüklerde yumuşamama istisnası, ağacın - ünsüz yumuşaması kuralına uyum.
Verilen örnekler ünsüz yumuşaması kuralına uygunluk ve aykırılık yönlerinden değerlendirilmiştir. 'Burak'ın' özel isimlerin yazımı kuralıyla, 'milletin' yabancı sözcüklerde yumuşamama kuralıyla, 'yapıtı' Türkçe türemiş sözcüklerde yumuşamama kuralıyla ve 'ağacın' ise genel ünsüz yumuşaması kuralıyla eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
"Burak'ın" sözcüğünü inceleyiniz.
Sözcük özel isimdir. Özel isimlerin sonundaki sert sessizlerin yazımda yumuşatılmaması kuralı geçerlidir.
Özel isimlerde ünsüz yumuşamasının uygulanıp uygulanmayacağını belirlemek.
2
"milletin" sözcüğünü inceleyiniz.
"Millet" sözcüğü yabancı kökenlidir. Sonundaki sert ünsüzün ek aldığında korunması yabancı kökenli sözcüklerdeki yumuşamama istisnasıyla örtüşür.
Yabancı kökenli kelimelerin ünsüz yumuşaması karşısındaki durumunu tespit etmek.
3
"yapıtı" sözcüğünü inceleyiniz.
"Yapıt" sözcüğü Türkçe kökenli türemiş bir sözcüktür ancak ek aldığında sonundaki sert ünsüz yumuşamaz, bu da kurala aykırılık teşkil eder.
Türemiş Türkçe sözcüklerdeki ünsüz yumuşaması aykırılığını tespit etmek.
4
"ağacın" sözcüğünü inceleyiniz.
"Ağaç" kelimesine ünlüyle başlayan ilgi eki getirildiğinde sonundaki sert "ç" ünsüzü yumuşak "c"ye dönüşmüştür. Bu durum kuralın tam olarak uygulandığını gösterir.
Genel ünsüz yumuşaması kuralına uyan örneği belirlemek.

Anahtar Kavram

Ünsüz yumuşaması (ünsüz değişimi) kuralı ve bu kuralın istisnaları (özel isimler, yabancı kökenli sözcükler ve bazı tek heceli/türemiş Türkçe sözcükler).
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 48Soru →

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasına (ünsüz değişimine) uğramış bir sözcük kullanılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yazar, romanının taslağını hazırlarken günlerce k��tüphanede çalıştı.

Cevap

Yazar, romanının taslağını hazırlarken günlerce kütüphanede çalıştı.
Doğru olan cümlede yer alan 'taslağını' sözcüğü ünsüz yumuşaması kuralına uymaktadır. Kelimenin kökü 'taslak' olup sert ünsüz olan 'k' ile bitmektedir. Bu sözcüğe ünlüyle başlayan belirtme durumu eki getirildiğinde sondaki 'k' sesi 'ğ' sesine dönüşmüştür (taslak-ı -> taslağı).

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki tüm sözcükleri ek ve köklerine ayırarak sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten ve ünlüyle ba��layan ek alan kelimeleri belirlemek.
Doğru seçenekte 'taslağını' kelimesinin kökü 'taslak', 'sepeti' kelimesinin kökü 'sepet', 'hukuku' kelimesinin kökü 'hukuk', 'kartı' kelimesinin kökü 'kart' ve 'sütü' kelimesinin kökü 'süt' olarak belirlenir.
Ünsüz yumuşaması kuralının uygulanabilmesi için kelimenin sert ünsüzle bitmesi ve ünlüyle başlayan ek alması şarttır.
2
Tespit edilen bu kelimelerdeki ses olaylarını veya aykırılıkları analiz etmek.
'Taslak' sözcüğü ünlüyle başlayan ek aldığında sonundaki 'k' sesi 'ğ' sesine dönüşmüştür (taslak-ı -> taslağı). Diğer sözcüklerde (sepet-i, hukuk-u, kart-ı, süt-ü) ise herhangi bir ses değişimi olmamıştır.
Türkçede bazı tek heceli sözcükler ile yabancı kökenli sözcükler ünsüz yumuşaması kuralına aykırılık gösterir.
3
Elde edilen sonuçlara göre sadece yumuşama ses olayının gerçekleştiği cümleyi işaretlemek.
Yalnızca 'taslağını' sözcüğünün bulunduğu cümlede ünsüz yumuşaması gerçekleştiği saptanır.
Soru kökü ünsüz yumuşamasına uğramış bir sözcüğün yer aldığı seçeneği sormaktadır.

Anahtar Kavram

Ünsüz yumuşaması (değişimi) kuralı ve bu kurala aykırı durumlar (tek heceli, yabancı kökenli ve özel sözcükler).
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 49Soru →

Türkçede sert ünsüzlerle (p, ç, t, k) biten sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında bu ünsüzler yumuşayarak "b, c, d, g/ğ" seslerine dönüşür. Ancak bazı Türkçe ve yabancı sözcükler yapısal özelliklerinden dolayı bu kurala aykırılık gösterebilir ya da kuralın istisnasını oluşturabilir.

Buna göre, sol sütundaki sözcükleri sağ sütundaki açıklamalarla doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Hukuku
Yudum
Sütü
Çocuğu

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Hukuku -> Yabancı kökenli bir sözcük olduğu için ünlüyle başlayan ek almasına rağmen ünsüz yumuşaması kuralına aykırılık gösterir. / Yudum -> Türkçe tek heceli bir sözcük (eylem) olmasına rağmen ünlüyle başlayan ek aldığında ünsüz yumuşaması kuralına uyar (istisnadır). / Sütü -> Türkçe tek heceli sözcüklerin büyük çoğunluğunda ünlüyle başlayan ek geldiğinde ünsüz yumuşamasının gerçekleşmeyeceğini örneklendirir. / Çocuğu -> Çok heceli Türkçe bir sözcükte ünlüyle başlayan ek aldığında gerçekleşen düzenli ünsüz yumuşaması kuralını örneklendirir.
Verilen sözcüklerin kökenleri ve hece yapıları incelendiğinde; 'hukuk' sözcüğünün yabancı kökenli olması nedeniyle yumuşamaya aykırı davrandığı, 'yut-' eyleminin tek heceli olmasına karşın yumuşayarak istisna teşkil ettiği, 'süt' sözcüğünün tek heceli sözcüklerde yumuşama olmaması genel eğilimini gösterdiği ve 'çocuk' sözcüğünün ise çok heceli Türkçe bir sözcük olarak düzenli yumuşamayı örneklendirdiği görülür. Bu durum sol ve sağ sütunlardaki tanımları tam olarak doğrular.

Adım Adım Çözüm

1
Sözcüklerin köklerini ve ek yapılarını tespit etme
"Hukuku" sözcüğünün kökü "hukuk" (yabancı kökenli isim), "yudum" sözcüğünün kökü "yut-" (tek heceli fiil), "sütü" sözcüğünün kökü "süt" (tek heceli isim), "çocuğu" sözcüğünün kökü ise "çocuk"tur (çok heceli isim).
Ses olaylarını doğru saptayabilmek için sözcüklerin yalın halleri (kökleri) ile aldıkları eklerin tahlil edilmesi şarttır.
2
Köklerin hece sayısını, Türkçe olup olmadığını ve sonundaki ünsüz harfleri değerlendirme
"Hukuk" iki heceli Arapça kökenli bir kelimedir ve son harfi "k"dir. "Yut-" tek heceli Türkçe bir fiildir ve son harfi "t"dir. "Süt" tek heceli Türkçe bir isimdir ve son harfi "t"dir. "Çocuk" çok heceli Türkçe bir isimdir ve son harfi "k"dir.
Ünsüz yumuşamasının istisnaları (tek hecelilik, yabancı köken, özel isimler vb.) bu özelliklere göre belirlenmektedir.
3
Ünlüyle başlayan ek getirildiğinde gerçekleşen değişimi ya da değişmemeyi kurallarla eşleştirme
"Hukuku" kelimesinde yumuşama olmaması yabancı sözcük aykırılığıdır. "Yudum" sözcüğünde yumuşama olması tek heceliler içindeki istisnadır. "Sütü" kelimesinde yumuşama olmaması tek heceli sözcüklerin genel eğilimidir. "Çocuğu" kelimesinde "k"nin "ğ"ye dönmesi genel yumuşama kuralıdır.
Elde edilen verilerle sağ sütundaki teorik açıklamaların birebir eşleştiği görülür.

Anahtar Kavram

Ünsüz yumuşaması kuralının uygulanma koşulları, tek heceli sözcüklerin durumu ve yabancı kökenli sözcüklerdeki aykırılıklar
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 50Soru →

Türkçede sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında yumuşayarak "b, c, d, g/ğ" seslerine dönüşür. Ancak bazı Türkçe tek heceli sözcükler ile yabancı kökenli sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek alsalar bile bu kurala uymazlar.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması kuralına aykırı bir sözcük kullanılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Masanın üzerindeki boş sepeti mutfağa götürmemi istedi.

Cevap

Masanın üzerindeki boş sepeti mutfağa götürmemi istedi.
Doğru seçenekte yer alan 'sepeti' sözcüğünün kökü 'sepet'tir. Sert ünsüz olan 't' ile biten bu sözcük, ünlüyle başlayan belirtme durumu ekini (-i) almasına rağmen 'sepedi' şeklinde yumuşamamıştır. Bu durum ünsüz yumuşaması kuralına aykırılık oluşturduğu için aranan doğru cevaptır.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten ve ünlüyle başlayan ek alan sözcükler belirlenir.
Seçeneklerdeki 'kitabını', 'Çocuğun', 'sepeti' ve 'anlattığı' sözcükleri bu yapıya uygundur.
Ünsüz yumuşaması kuralının ve bu kurala aykırılığın aranacağı yerleri tespit etmek için.
2
Belirlenen sözcüklerin ek almadan önceki kök durumları ve ek aldıktan sonraki ses değişimleri incelenir.
'kitap -> kitabı' (p -> b değişimi var), 'çocuk -> çocuğu' (k -> ğ değişimi var), 'anlat-tık -> anlattığı' (k -> ğ değişimi var), 'sepet -> sepeti' (t ünsüzü korunmuş, değişim yok).
Sözcüklerin kurala uyup uymadığını belirlemek için.
3
Ünlüyle başlayan ek almasına rağmen sert ünsüzü yumuşamayan sözcüğün yer aldığı cümle seçilir.
'sepeti' sözcüğünün yer aldığı 'Masanın üzerindeki boş sepeti mutfağa götürmemi istedi.' cümlesi doğru cevaptır.
Soruda istenen ünsüz yumuşaması kuralına aykırı kullanımı bulmak için.

Anahtar Kavram

Ünsüz yumuşaması ve bu kuralın istisnaları (aykırılıklar)
Soru 51Soru →

Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılmış sözcükleri, ünlüyle başlayan ek aldıklarında gösterdikleri ünsüz yumuşaması (değişimi) kuralı veya bu kuralın istisnaları ile eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Demokratik toplumlarda her vatandaşın hukuka saygı göstermesi gerekir.
Gurbette geçirdiği uzun yıllardan sonra nihayet kendi yurdu için çalışmaya başladı.
Rüzgâr sert estikçe bahçedeki yaşlı ağacın dalları penceremize vuruyordu.
Yaz tatilinin bir bölümünü geçirmek üzere ailece Ayvalık'a gitmeye karar verdik.

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Eşleştirme sonucunda: 'hukuka' kelimesi yabancı kökenli istisnayla, 'yurdu' kelimesi tek heceli olmasına rağmen yumuşayan istisnayla, 'ağacın' kelimesi kurallı ünsüz yumuşamasıyla, 'Ayvalık'a' kelimesi ise özel isimlerde yazıda yumuşama olmaması kuralıyla eşleşmektedir.
Doğru eşleştirmede: 'hukuka' sözcüğü yabancı kökenli olması nedeniyle ünsüz yumuşamasına aykırılık gösterir. 'yurdu' sözcüğü tek heceli kelimelerin yumuşamaması kuralına bir istisna olarak yumuşar. 'ağacın' sözcüğü çok heceli Türkçe kelimelerin standart yumuşama kuralına uyar. 'Ayvalık'a' sözcüğü ise özel isim olduğundan yazıda yumuşamaz.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerde geçen ve koyu belirtilen sözcüklerin köklerini ve aldıkları ekleri belirleyin.
'hukuk' + '-a' yönelme eki, 'yurt' + '-u' iyelik eki, 'ağaç' + '-ın' ilgi eki, 'Ayvalık' + '-a' yönelme eki.
Sözcüklerde ses olayını tespit edebilmek için kelimenin ek almadan önceki yalın halini bilmek gerekir.
2
Köklerin sonundaki sert ünsüzlerin (p, ç, t, k) ünlüyle başlayan ek aldıklarında uğradıkları değişimi gözlemleyin.
'hukuk' sözcüğündeki 'k' değişmemiş, 'yurt' sözcüğündeki 't' sesi 'd'ye dönüşmüş, 'ağaç' sözcüğündeki 'ç' sesi 'c'ye dönüşmüş, 'Ayvalık' sözcüğündeki 'k' sesi yazıda değişmeden kalmıştır.
Ünsüz yumuşaması kuralına uygunluğu ve istisnaları tespit etmek için ses değişimlerinin türü incelenmelidir.
3
Gözlemlenen durumları dil bilgisi kuralları ve istisnaları ile eşleştirin.
'hukuka' yabancı kökenli istisnaya, 'yurdu' tek heceli istisnaya, 'ağacın' standart kurala, 'Ayvalık'a' ise özel isim kuralına eşlenir.
Her ses değişimi veya değişmeme durumu, Türkçe ses bilgisi kurallarının farklı bir yönünü temsil eder.

Anahtar Kavram

Ünsüz Yumuşaması ve Kuralın İstisnaları
Soru 52Soru →

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünsüz yumuşaması (ünsüz değişimi) hem de bu ses olayına aykırılık g��steren bir sözcük bir arada yer almaktadır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Genç şairin edebiyata olan ilgisi, yazdığı ilk şiirlerden kolayca anlaşılıyordu.

Cevap

Genç şairin edebiyata olan ilgisi, yazdığı ilk şiirlerden kolayca anlaşılıyordu.
Şairin edebiyata olan ilgisinden ve yazdığı şiirlerden bahsedilen cümlede 'yaz-dık-ı' fiilimsisi ünlüyle başlayan ek alırken sondaki 'k' ünsüzü yumuşayarak 'ğ' sesine dönüşmüştür (yazdığı). Bu durum ünsüz yumuşamasına örnektir. Aynı cümlede bulunan 'edebiyat' sözcüğü ise sert ünsüzle bitmesine ve ünlüyle başlayan yönelme durum ekini (-a) almasına rağmen yumuşamamıştır (edebiyata). Bu durum ise ünsüz yumuşaması kuralına aykırılığın bir örneğidir. Her iki kullanım da bu cümlede bir arada yer almaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki sözcükleri tek tek inceleyerek ünsüz yumuşaması (p, ç, t, k ünsüzlerinin ünlüyle başlayan ek aldığında b, c, d, g/ğ seslerine dönüşmesi) gösteren kelimeleri tespit etmek.
Cümleler incelendiğinde 'ağaç > ağacın', 'yaz-dık-ı > yazdığı' ve 'çocuk > çocuğun' sözcüklerinde ünsüz yumuşamasının gerçekleştiği belirlenir.
Sorudaki ilk koşul olan ünsüz yumuşaması örneğini içeren cümleleri süzmek amacıyla bu işlem gerçekleştirilir.
2
Cümlelerde sert ünsüzle bittiği ve ünlüyle başlayan ek aldığı hâlde yumuşamayan (aykırılık/istisna oluşturan) kelimeleri belirlemek.
Yabancı kökenli olan 'edebiyat > edebiyata' ve 'adalet > adaletin' sözcüklerinde ünlüyle başlayan ek alınmasına rağmen sert ünsüzün korunduğu ve yumuşama gerçekleşmediği görülür.
Sorudaki ikinci koşul olan ünsüz yumuşamasına aykırı kullanımları bulmak için bu tarama yapılır.
3
Her iki ses özelliğini (yumuşama ve aykırılık) bünyesinde barındıran ortak cümleyi seçmek.
Şairin edebiyata olan ilgisinden ve yazdığı şiirlerden bahsedilen cümlede hem 'yazdığı' (yumuşama) hem de 'edebiyata' (aykırılık) sözcüklerinin bir arada kullanıldığı saptanır.
İki ölçütü birden karşılayan tek ve doğru seçeneğe ulaşmak için bu sentez yapılır.

Anahtar Kavram

Ünsüz yumuşaması kuralı ve bu kurala aykırı durumlar (tek heceli, yabancı kökenli ve özel sözcükler)
Soru 53Soru →

Aşağıda sol sütunda verilen ek birleşimi içeren sözcük veya sayı yapılarını, sağ sütundaki ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) durumuyla ilgili açıklamalarla doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

sınıf-da
19231923-de
yap-dı
tuz-cu

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

sınıf-da ifadesi bulunma durum ekinin sertleşmesiyle, 19231923-de ifadesi sayı sonundaki sert ünsüzün eke etki etmesiyle, yap-dı ifadesi geçmiş zaman ekinin sertleşmesiyle eşleşir; tuz-cu kelimesi ise yumuşak ünsüzle bittiği için benzeşmeye uğramaz.
Eşleştirmede sınıf-da ifadesi bulunma durum ekinin sertleşmesiyle, 19231923-de ifadesi sayı sonundaki sert ünsüzün eke etki etmesiyle, yap-dı ifadesi geçmiş zaman ekinin sertleşmesiyle eşleşir; tuz-cu kelimesi ise yumuşak ünsüzle bittiği için benzeşmeye uğramaz. Bu durum tüm kavramların ve örneklerin kurallara uygun biçimde eşleştiğini gösterir.

Adım Adım Çözüm

1
Kelimelerin son seslerini inceleme
sınıf (-f, sert), 19231923 / üç (-ç, sert), yap- (-p, sert) ve tuz (-z, yumuşak) ünsüzleriyle bitmektedir.
Ünsüz benzeşmesinin gerçekleşmesi için kelimenin sert ünsüzlerden (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biriyle bitmesi gerekir.
2
Eklenecek eklerin ilk seslerini kontrol etme
Gelen ekler sertleşebilen ünsüzlerle (-d, -c) başlamaktadır.
Sertleşebilen ünsüzler c, d, g olup sert ünsüzlerden sonra ç, t, k seslerine dönüşürler.
3
Eşleştirmeleri tamamlama
sınıf-da -> sınıfta (bulunma eki sertleşmesi), 19231923-de -> 19231923'te (sayı okunuşuna bağlı sertleşme), yap-dı -> yaptı (geçmiş zaman eki sertleşmesi) ve tuz-cu -> tuzcu (benzeşme yok).
Her bir kelimenin son ses özellikleri ve aldığı eklerin türleri sağ sütundaki tanımlarla birebir uyuşmaktadır.

Anahtar Kavram

Türkçede sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcüklere sertleşebilen ünsüzlerle (c, d, g) başlayan bir ek getirildiğinde ekin başındaki ünsüzün sertleşerek (ç, t, k) sözcük sonundaki ünsüze benzemesine ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) denir.
Soru 54Soru →

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) kuralına uyulmamasından kaynaklanan bir yazım yanlışı yapılmıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Konferansta konuşan genç araştırmacı, konunun bilimsel boyutunu oldukça gerçekci bir yaklaşımla ele aldı.

Cevap

Konferansta konuşan genç araştırmacı, konunun bilimsel boyutunu oldukça gerçekci bir yaklaşımla ele aldı.
Konferansta konuşan... ile başlayan cümledeki 'gerçekci' sözcüğünün kökü 'gerçek'tir ve sert ünsüz olan 'k' sesi ile bitmektedir. Bu sözcüğe gelen '-ci' eki, ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) kuralı gereği sertleşerek '-çi' biçiminde yazılmalıdır. Sözcüğün 'gerçekci' şeklinde yazılması yazım yanlışıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerdeki sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcükleri ve bu sözcüklere gelen ekleri tespit etmek.
Analiz edilecek kelimelerin ve bunlara gelen eklerin başlangıç seslerinin belirlenmesi.
Ünsüz sertleşmesi kuralının aranacağı kelime gruplarını filtrelemek.
2
Seçeneklerdeki ilgili kelimelerin ses olayları açısından yazımını kontrol etmek.
'Gerçek' sözcüğünün sert ünsüz olan 'k' ile bittiği ve buna gelen '-ci' ekinin benzeşerek '-çi' olması gerektiği görülür.
Sözcüklerin Türkçe ses kurallarına ve yazım kurallarına uygunluğunu doğrulamak.
3
Yazım hatası barındıran seçeneği belirlemek.
'gerçekci' sözcüğündeki 'c' ünsüzünün sertleşmemesi nedeniyle bu cümledeki yazım yanlışı kesinleşir, diğer cümlelerde ise tüm ses kurallarına uyulduğu görülür.
Doğru seçeneğe karar vermek.

Anahtar Kavram

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi) Kuralı
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 55Soru →

Aşağıdaki sol sütunda verilen sözcük ve sayıları, sağ sütundaki ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) durumuyla ilgili açıklamalarla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

seçti
2005'ten
çiçekçi
tuzcu

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

seçti kelimesi fiil kökünün sonundaki sert ünsüzün benzeşmesi açıklamasıyla; 2005'ten ifadesi sayının okunuşundaki sert ünsüzün benzeşmesi açıklamasıyla; çiçekçi sözcüğü isim kökünün sonundaki sert ünsüzün benzeşmesi açıklamasıyla; tuzcu sözcüğü ise ünsüz benzeşmesinin gerçekleşmediği durum açıklamasıyla eşleşir.
Türkçede sert ünsüzlerle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcüklere yumuşak ünsüzlerle (c, d, g) başlayan ekler getirildiğinde bu eklerin başındaki ünsüzler sertleşerek ç, t, k seslerine dönüşür. Eşleştirmede yer alan "seçti" sözcüğü bir fiil kökünün, "çiçekçi" sözcüğü bir isim kökünün, "2005'ten" ifadesi ise okunuşu sert ünsüzle biten bir sayının ünsüz benzeşmesine uğramış örnekleridir. "Tuzcu" sözcüğü ise yumuşak ünsüzle bittiği için bu kuralın dışındadır.

Adım Adım Çözüm

1
Kelimelerin ve sayıların son seslerini tespit ediniz.
"seç" kelimesi "ç", "2005" (beş) sayısı "ş", "çiçek" kelimesi "k" sert ünsüzleriyle biterken "tuz" kelimesi "z" yumuşak ünsüzüyle bitmektedir.
Ünsüz benzeşmesi kuralının geçerli olabilmesi için kelime sonunun sert ünsüzle bitmesi gerekir.
2
Kelimelere gelen eklerin ilk seslerindeki değişimleri inceleyiniz.
"-di" eki "-ti"ye, "-den" eki "-ten"e, "-ci" eki "-çi"ye dönüşerek sertleşmiş; "-cu" eki ise "tuz" kelimesi yumuşak ünsüzle bittiği için değişmeden kalmıştır.
Sert ünsüzden sonra gelen yumuşak ünsüzler (c, d, g) sertleşerek ç, t, k seslerine dönüşür.
3
Sözcüklerin dil bilgisel yapılarına göre doğru açıklamalarla eşleştirilmesini tamamlayınız.
"seç-" eylemi fiil kökü, "çiçek" isim kökü, "2005" sayı değeri ve "tuz" ise yumuşak ünsüzle biten isim kökü olarak sınıflandırılıp eşleştirilir.
Eşleştirmenin doğru olması için hem ses olayının türü hem de sözcüğün yapısal özelliği tam uyuşmalıdır.

Anahtar Kavram

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi)
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 56Soru →

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (ünsüz sertleşmesi) kuralına örnek olabilecek bir kullanım yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Genç adam, bu zor günlerde kendisine uzanan dost elini minnetle karşıladı.

Cevap

Genç adam, bu zor günlerde kendisine uzanan dost elini minnetle karşıladı.
Doğru cevap olan cümlede ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) kuralına örnek oluşturacak bir sözcük yoktur. Cümledeki 'genç' ve 'dost' sözcükleri kök halindedir ve herhangi bir ek almadıkları için sertleşmeye uğramamışlardır. 'Minnetle' sözcüğündeki vasıta eki (-le) ise sertleşmeye tabi olan ünsüzlerden biriyle başlamaz.

Adım Adım Çözüm

1
Seçeneklerdeki cümlelerde yer alan sözcükler eklerine ve köklerine ayrılarak incelenir.
Sözcüklerin aldığı ekler ve kök sonlarındaki sesler tespit edilir.
Ünsüz benzeşmesi kuralının gerçekleşmesi için sert ünsüzle biten bir sözcüğe yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan bir ek gelmesi gerekir.
2
Ünsüz benzeşmesi barındıran sözcükler elenir.
'Sarmıştı' (ş + d > ş + t), 'sınıftaki' (f + d > f + t), 'bitkin' (t + g > t + k), 'beşte' (ş + d > ş + t) ve 'çıktık' (k + d > k + t) sözcüklerinde benzeşme olduğu görülür.
Kurala uyan sözcükleri barındıran cümleleri elemek için.
3
Ünsüz benzeşmesi olmayan cümle doğrulanır.
'Genç adam, bu zor günlerde kendisine uzanan dost elini minnetle karşıladı.' cümlesinde ünsüz benzeşmesi olmadığı saptanır.
Cümledeki 'genç' ve 'dost' sözcükleri kök halinde olup ek almadıklarından ses olayına uğramamıştır. 'Minnetle' sözcüğündeki vasıta eki ise kural kapsamındaki ünsüzlerle başlamamaktadır.

Anahtar Kavram

Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Sertleşmesi)
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 57Soru →

Aşağıdaki sol sütunda ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) kuralına örnek oluşturan sözcükler ve yapılar, sağ sütunda ise bu ses olayının gerçekleştiği ek ve kelime yapısı özellikleri verilmiştir. Sol sütundaki örnekleri sağ sütundaki uygun açıklamalarla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

seçkin
2023'te
yurtta
Türkçe

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

seçkin sözcüğü fiilden isim yapım ekiyle, 2023'te ifadesi rakamla yazılan sayıya gelen bulunma ekinle, yurtta sözcüğü isim köküne gelen bulunma ekinle ve Türkçe sözcüğü dil yapım ekinle eşleşmektedir.
Sol sütunda verilen örneklerden "seçkin" sözcüğü "seç-" eylem kökünden "-gin" ekiyle türetilmiş bir fiilden isimdir. "2023'te" yapısı "üç" kelimesinin sonundaki "ç" sesi nedeniyle sertleşen bir bulunma ekidir. "yurtta" sözcüğü "yurt" isim köküne getirilen bulunma durum ekidir. "Türkçe" sözcüğü ise "Türk" özel ismine getirilen dil yapım ekidir. Bu durumlar sağ sütundaki ilgili dil bilgisel tanımlarla birebir uyuşmaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Sol sütundaki kelimelerin kök ve ek yapılarını incelemek.
"seçkin" sözcüğünün kökü "seç-" fiili ve eki "-gin"dir. "2023'te" ifadesindeki sayının okunuşu "iki bin yirmi üç" olup sonu "ç" ile biter, ek ise "-de"dir. "yurtta" sözcüğünün kökü "yurt" ismi, eki "-da"dır. "Türkçe" sözcüğünün kökü "Türk" ismi, eki "-ce"dir.
Sözcüklerin özgün ek biçimlerini ve kök türlerini belirleyerek benzeşme olayının zeminini tespit etmek.
2
Kök veya taban sonundaki sert ünsüzler ile ekin başındaki yumuşak ünsüzün etkileşimini kontrol etmek.
"seç-" fiilindeki "ç" sert ünsüzü, "-gin" ekinin başındaki "g"yi "k"ye dönüştürmüştür. "üç" sayısındaki "ç" sesi, "-de" ekinin başındaki "d"yi "t"ye dönüştürmüştür. "yurt" ismindeki "t" sert ünsüzü, "-da" ekinin başındaki "d"yi "t"ye dönüştürmüştür. "Türk" ismindeki "k" sert ünsüzü, "-ce" ekinin başındaki "c"yi "ç"ye dönüştürmüştür.
Seslerin benzeşme kurallarına uygun olarak nasıl sertleştiğini açıklamak.
3
Belirlenen özellikleri sağ sütundaki tanımlarla eşleştirmek.
"seçkin" -> fiilden isim yapım ekiyle oluşan yapı, "2023'te" -> sayıya getirilen bulunma eki, "yurtta" -> isim köküne gelen bulunma eki, "Türkçe" -> dil yapım eki özellikleri ile eşleşir.
Eşleşen çiftleri eksiksiz ve doğru biçimde tamamlamak.

Anahtar Kavram

Ünsüz benzeşmesi (ünsüz sertleşmesi), sert ünsüzlerle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüzün sertleşerek sırasıyla ç, t, k ünsüzlerine dönüşmesidir.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 58Soru →

Karanlık çöktüğünde (I) ormanın derinliklerinden gelen gizemli sesler artmıştı (II). Kulübede yalnız başına bekleyen (III) ihtiyar, elindeki feneri yakıp kapıya doğru yaklaştı (IV). Rüzgârın uğultusu, geçmişin acı hatıralarını (V) fısıldar gibiydi.

Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangilerinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) vardır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I, II ve IV

Cevap

Sözcüklerin hangilerinde ünsüz benzeşmesi olduğunu soran sorunun doğru cevabı 'I, II ve IV' olarak belirlenmiştir.
Doğru seçenekte yer alan 'çöktüğünde' (çök-dük-ünde -> çöktüğünde), 'artmıştı' (art-mış-dı -> artmıştı) ve 'yaklaştı' (yaklaş-dı -> yaklaştı) sözcüklerinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) kuralı eksiksiz şekilde gerçekleşmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Birinci sözcük olan 'çöktüğünde' kelimesinin ek-kök tahlilini yapmak.
'çök-' fiil köküne '-dık' sıfat-fiil eki geldiğinde kökteki sert ünsüz (k), ekin başındaki yumuşak ünsüzü (d) sertleştirerek (t) sesine dönüştürmüş (çöktük) ve ardından ünlüyle başlayan ek aldığında ünsüz yumuşaması (k -> ğ) gerçekleşmiştir (çöktüğünde). Dolayısıyla bu kelimede ünsüz benzeşmesi vardır.
Sözcükte birden fazla ses olayı bir arada gerçekleştiğinde öğrencilerin ünsüz benzeşmesini gözden kaçırmasını engellemek.
2
İkinci sözcük olan 'artmıştı' kelimesinin ek-kök tahlilini yapmak.
'art-' fiil köküne sırasıyla '-miş' öğrenilen geçmiş zaman eki ve '-dı' ek-fiili gelmiştir. Sert ünsüzle (ş) biten 'artmış' kelimesi, yumuşak ünsüzle (d) başlayan '-dı' ekini aldığında ekteki ünsüz sertleşerek 'tı' biçimini almıştır (artmıştı). Dolayısıyla bu kelimede ünsüz benzeşmesi vardır.
Ek-fiil ve zaman eki birleşimindeki ses olaylarını doğru analiz etmek.
3
Üçüncü sözcük olan 'bekleyen' kelimesinin ek-kök tahlilini yapmak.
'bekle-' fiil köküne '-en' sıfat-fiil eki eklenirken araya 'y' kaynaştırma harfi girmiştir (bekle-y-en). Bu sözcükte herhangi bir ünsüz benzeşmesi bulunmamaktadır.
Kaynaştırma ünsüzü ile ünsüz benzeşmesinin karıştırılmasını önlemek.
4
Dördüncü sözcük olan 'yaklaştı' kelimesinin ek-kök tahlilini yapmak.
'yaklaş-' fiiline '-dı' görülen geçmiş zaman eki geldiğinde, ş sert ünsüzünün etkisiyle d yumuşak ünsüzü t sert ünsüzüne dönüşmüştür (yaklaştı). Dolayısıyla bu kelimede ünsüz benzeşmesi vardır.
Görülen geçmiş zaman ekinin sertleşme durumunu tespit etmek.
5
Beşinci sözcük olan 'hatıralarını' kelimesinin ek-kök tahlilini yapmak.
'hatıra' sözcüğü sırasıyla çoğul eki (-lar), iyelik eki (-ı) ve belirtme durum eki (-ı) almıştır. Durum eki gelmeden önce araya 'n' kaynaştırma ünsüzü girmiştir (hatıra-lar-ı-n-ı). Bu kelimede ünsüz benzeşmesi bulunmamaktadır.
Çekim ekleri ve kaynaştırma ünsüzleri arasındaki sınırları doğru belirlemek.

Anahtar Kavram

Sert ünsüzlerle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten kelimelerin ya da eklerin ardına yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüzün sertleşerek 'ç, t, k' seslerine dönüşmesine ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) denir.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 59Soru →

Edebiyatımızda ve günlük konuşma dilinde bazı sözcükler türetilirken ya da çeşitli ekler alırken kök sonundaki 'k' ünsüzünün düştüğü görülür.

Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz düşmesine uğramış bir sözcük kullanılmamıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Hayattaki biricik amacı, daracık sokaklarda büyüyen çocuklara umut olmaktı.

Cevap

Hayattaki biricik amacı, daracık sokaklarda büyüyen çocuklara umut olmaktı.
Doğru cevap olan 'Hayattaki biricik amacı, daracık sokaklarda...' ile başlayan cümlede ünsüz düşmesi yoktur. Bu cümledeki 'biricik' ve 'daracık' sözcükleri, küçültme eki alırken ünlü türemesine (i ve a sesleri) uğramıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Cümlelerde yer alan türetilmi�� veya ek almış sözcükleri tespit edip kök-ek çözümlemesini yapmak.
Her cümledeki ses olayına uğramış olabilecek aday sözcükler belirlenir.
Sözcüklerin orijinal köklerini tespit ederek meydana gelen ses değişimlerini gözlemlemek.
2
Ünsüz düşmesi gerçekleşen sözcükleri tek tek incelemek.
'seyrek-el-di' -> 'seyreldi', 'küçük-cük' -> 'küçücük', 'yüksek-el-di' -> 'yükseldi' ve 'küçük-se-yen' -> 'küçümseyen' sözcüklerinde 'k' ünsüzünün düştüğü saptanır.
Ünsüz düşmesi barındıran çeldirici seçenekleri elemek.
3
Doğru seçenekteki sözcükleri ünlü türemesi ve diğer ses olayları yönünden incelemek.
'biricik' (bir-i-cik) ve 'daracık' (dar-a-cık) sözcüklerinde ünsüz düşmesi değil, ünlü türemesi olduğu görülür. Diğer kelimelerde de ünsüz düşmesi yoktur.
Cümlede herhangi bir ünsüz düşmesi olmadığını teyit ederek doğru cevaba ulaşmak.

Anahtar Kavram

Türkçede sonu 'k' ünsüzüyle biten bazı sözcükler küçültme ekleri (-cik, -cek) veya fiil yapım ekleri (-el, -se) aldığında kök sonundaki 'k' ünsüzünün düşmesi olayıdır.
Soru 60Soru →

Aşağıda verilen türetilmiş sözcükleri, bu sözcüklerde ünsüz düşmesine yol açan eklerin işlevleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

yükselmek
küçümsemek
sıcacık
kaldırmak

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Sözcüklerin kökleri ve ekleri incelenerek doğru eşleştirmeler şu şekilde olmalıdır: "yükselmek" sözcüğü "yüksek-el-mek" biçiminde türetilir ve '-el' ekiyle eşleşir; "küçümsemek" sözcüğü "küçük-mse-mek" biçiminde türetilir ve '-mse' ekiyle eşleşir; "sıcacık" sözcüğü "sıcak-cık" biçiminde türetilir ve '-cik' ekiyle eşleşir; "kaldırmak" sözcüğü ise "kalk-dır-mak" biçiminde türetilir ve '-dir' ekiyle eşleşir.
Verilen sözcükler doğru köklere ayrıldığında ("yüksek", "küçük", "sıcak", "kalk-") hepsinin sonunda 'k' ünsüzü olduğu görülür. Bu sözcüklere sırasıyla '-el', '-mse', '-cik' ve '-dir' ekleri getirildiğinde 'k' ünsüzleri düşmektedir. Bu eklerin işlevleri sağ sütundaki tanımlarla birebir uyuşmaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
"yükselmek" sözcüğünün köküne ve aldığı eklere bakılır.
"yüksek" isim köküne fiil türeten '-el' eki getirilmiş ve 'k' ünsüzü düşmüştür. Bu durum birinci açıklama ile eşleşir.
Sözcüğün türeme sürecindeki ses olayını ve ekin işlevini belirlemek.
2
"küçümsemek" sözcüğünün köküne ve aldığı eklere bakılır.
"küçük" isim köküne fiil türeten '-mse' eki getirilmiş ve 'k' ünsüzü düşmüştür. Bu durum ikinci açıklama ile eşleşir.
Sözcüğün kökündeki ünsüz düşmesinin kaynağını tespit etmek.
3
"sıcacık" sözcüğünün köküne ve aldığı eklere bakılır.
"sıcak" isim köküne küçültme anlamı katan '-cik' eki getirilmiş ve 'k' ünsüzü düşmüştür. Bu durum üçüncü açıklama ile eşleşir.
Küçültme ekiyle türetilen sözcüklerdeki ünsüz düşmesini doğrulamak.
4
"kaldırmak" sözcüğünün köküne ve aldığı eklere bakılır.
"kalk-" fiil köküne fiilden fiil türeten '-dir' eki getirilmiş ve 'k' ünsüzü düşmüştür. Bu durum dördüncü açıklama ile eşleşir.
Fiil köklerine gelen eklerin neden olduğu ünsüz düşmesini belirlemek.

Anahtar Kavram

Türkçede sonu 'k' ünsüzüyle biten bazı sözcüklere isimden fiil yapım ekleri (-el, -mse), küçültme ekleri (-cik, -cek) veya fiilden fiil yapım ekleri (-dir) getirildiğinde kök sonundaki 'k' ünsüzü düşer.
ÖncekiSayfa 3 / 3
Ses Bilgisi Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) — Sayfa 3 | Examkin