Örgütsel Davranış

Bir Kamu İktisadi Teşebbüsü'nde (KİT) bölge müdürü olarak görev yapan Levent, kurumun dijital dönüşüm ve yeniden yapılanma süreci kapsamında başka bir ile atanmıştır. Levent, yeni atandığı görevdeki maaş, yan haklar ve ofis imkânlarını kendisiyle aynı durumda olan diğer bölge müdürleriyle kıyasladığında herhangi bir eşitsizlik görmemiş ve haklarının korunduğunu tespit etmiştir. Ancak atama kararları alınırken hangi nesnel ölçütlerin kullanıldığı kurum içi ağda yayımlanmamış ve karara itiraz yolu açık tutulmamıştır. Levent, bağlı bulunduğu genel müdür yardımcısıyla görüşüp kendisinin neden özellikle bu ile atandığının mantığını sorduğunda, yöneticisi onu son derece nazik bir dille ve saygıyla karşılamış fakat "Yönetim kurulunun stratejik kararıdır, atamalarda kullanılan eşleştirme matrisini gizlilik prensipleri gereği seninle paylaşamam." diyerek görüşmeyi sonlandırmıştır.

Örgütsel adalet ve güven teorileri ile bu kavramların örgütsel davranış çıktıları (iş tatmini, bağlılık vb.) üzerindeki etkileri dikkate alındığında, Levent'in durumuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi teorik olarak en doğru tespittir?

Bir kamu kurumunda strateji geliştirme kurulu, yeni bir hizmet modelinin uygulanması için karar sürecini başlatmıştır. Kurul başkanı, proje ekibine şu talimatı vermiştir:

'Karşı karşıya olduğumuz sorun tamamen açıktır. Şimdi sektördeki mevcut ve gelecekteki tüm alternatif çözümleri hiçbir kısıt gözetmeksizin masaya yatırmalı, her birinin maliyet-fayda analizini kusursuz bir şekilde yapmalı ve kurumumuza en yüksek verimi sağlayacak tek ve en mükemmel projeyi bulana dek karar vermemeliyiz.'

Buna karşılık deneyimli bir uzman şu itirazda bulunmuştur:

'Sayın Başkan, insan zihninin karmaşık bilgileri tam olarak işleme kapasitesi sınırlıdır. Ayrıca uygulama takvimi ve bütçe kısıtlarımız nedeniyle tüm alternatifleri bilmemiz veya kusursuz analiz yapmamız teorik olarak imkânsızdır. Bu nedenle araştırmamızı, kurumumuzun asgari teknik ve mali şartlarını karşılayan, kabul edilebilir ilk projeyi bulduğumuzda sonlandırmamız daha gerçekçi olacaktır.'

Yönetim ve organizasyon literatürü dikkate alındığında, uzman personelin bu itirazı karar verme kuramlarındaki hangi temel kavramsal ayrımı yansıtmaktadır?

Bir bağımsız idari otoritenin stratejik planında 'şeffaflık, çeviklik ve yatay iletişim' temel ilkeler olarak ilan edilmiş; bu vizyon doğrultusunda kurumun ofisleri, hiyerarşiyi ortadan kaldıracak şekilde cam bölmelerle ve açık alan konseptiyle yeniden tasarlanmıştır. Ancak kuruma yeni atanan bir uzman, acil karar alınması gereken durumlarda dahi personelin asla inisiyatif kullanmadığını, 'bilgiyi üst makamdan izinsiz paylaşmanın yöneticinin otoritesine saygısızlık olduğu ve kurumda dışlanmaya yol açacağı' şeklindeki yazılı olmayan köklü bir inançla hareket ederek daima en üst amirin onayını beklediklerini tespit etmiştir.

Edgar Schein'ın örgüt kültürü modeline göre, çalışanların kriz anlarındaki bu tutumunu şekillendiren ve doğruluğu sorgulanmadan kabul edilen söz konusu inanç, aşağıdaki kültürel düzeylerden hangisine örnek oluşturur?

Bir il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğünde, yıl sonu yaklaşırken kuruma tahsis edilen ek mesai bütçesinin şubeler arasında nasıl paylaştırılacağı konusunda şube müdürleri bir araya gelmiştir. Toplantıda her şube müdürü, diğer birimlerin ihtiyaçlarını göz ardı ederek bu sabit bütçeden kendi birimine en büyük payı almaya çalışmaktadır. Süreçte taraflar 'birinin kazancının, diğerinin kaybı olduğu' (kazan-kaybet) anlayışıyla hareket etmektedir.

Örgütsel davranış literatürüne göre, bu senaryoda şube müdürlerinin benimsediği müzakere stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

Bir İl Afet ve Acil Durum (AFAD) Müdürlüğünde, ani gelişen bir sel felaketine müdahale sırasında, arama kurtarma ekip lideri ile lojistik koordinatörü arasında iş makinelerinin hangi bölgeye öncelikli sevk edileceği konusunda şiddetli bir görüş ayrılığı yaşanır. Krizin büyümesi ve saniyelerin bile insan hayatı için kritik önem taşıması üzerine İl Müdürü devreye girer. Tarafların detaylı görüşlerini dinlemeye veya ortak bir zemin bulmaya vakit olmadığını belirterek, yasal hiyerarşik yetkisini kullanır ve tamamen kendi belirlediği sevkiyat planının derhal, tartışmasız şekilde uygulanması talimatını verir.

Buna göre, İl Müdürünün sergilediği çatışma yönetimi stili aşağıdakilerden hangisidir?

Bir kamu bankasının Ticari Krediler Tahsis bölümünde uzman olarak görev yapan Ahmet Bey; yapısı gereği son derece rekabetçi, sürekli zaman darlığı hisseden ve aynı anda birkaç işi yapmaya çalışan sabırsız bir karaktere sahiptir. Son dönemde, şube müdürlerinin hızlı kredi onayı beklentisi ile risk yönetimi departmanının detaylı ve uzun süren inceleme prosedürleri arasında kalarak ne yapacağını bilemez hâle gelmiştir. Bu durumun aylarca devam etmesi sonucunda Ahmet Bey'in vücut direnci tamamen düşmüş; kronik yorgunluk, tükenmişlik hissi ve çeşitli psikosomatik rahatsızlıklar yaşamaya başlamıştır. Bu tür sorunları kalıcı olarak çözmek isteyen banka üst yönetimi, uzmanların raporlama süreçlerini yeniden tasarlayarak farklı departmanlardan gelen birbiriyle çelişen talepleri ortadan kaldıracak yeni bir iş tanımı ve yetki devri sistemi uygulamaya koymuştur.

Bu vakaya göre Ahmet Bey'in kişilik yapısı, yaşadığı örgütsel stres kaynağı, Hans Selye tarafından geliştirilen Genel Uyum Sendromu modeline göre bulunduğu aşama ve banka yönetiminin uyguladığı stres yönetimi stratejisi aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

Bir kamu iştiraki olan teknoloji şirketinde Sistem Mimarı olarak görev yapan Selim Bey, hiyerarşik yapıda hiçbir personele doğrudan emir verme yetkisine (emir-komuta otoritesine) sahip değildir. Ancak, kurumun belkemiği olan karmaşık siber güvenlik altyapısına derinlemesine ve tek başına hakimdir. Bu özgül bilgi birikimi ve kritik tecrübesi nedeniyle, Genel Müdür dahi stratejik teknoloji yatırımları yaparken onun onayını ve yönlendirmelerini dikkate almak zorunda kalmaktadır.

Öte yandan, şirketin yeni atanan Genel Müdür Yardımcısı, kendi tasarladığı radikal bir dijital dönüşüm projesini Yönetim Kuruluna kabul ettirmeyi hedeflemektedir. Kurulun projeyi reddetmesini önlemek amacıyla, projenin yol açabileceği ciddi güvenlik zafiyetlerini ve yüksek personel çıkarma maliyetlerini hazırlanan sunum raporlarından kasıtlı olarak ayıklamış; kurula yalnızca sistemin işlem hızını %40 artıracağına dair olumlu istatistikleri sunmuştur.

Bu vakada, Selim Bey’in örgüt içindeki etkisinin dayandığı temel güç kaynağı ve Genel Müdür Yardımcısının kararı kendi lehine etkilemek için başvurduğu örgütsel politika taktiği aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

Türkiye Radyo Televizyon Kurumunda (TRT) prodüktör olarak çalışan Sinan Bey, kendi görev tanımında yer almamasına rağmen kurumun geleceğine yönelik düzenlenen gönüllü istişare toplantılarına düzenli olarak katılmakta, kurum içi bültenleri titizlikle okumakta ve TRT'yi ilgilendiren dış gelişmeleri yakından takip etmektedir. Kurumun genel refahını ve imajını önemseyen Sinan Bey'in bu davranışları, çalıştığı kuruma karşı derin bir sorumluluk hissettiğini göstermektedir.

Buna göre Sinan Bey'in sergilediği bu tutum, Dennis Organ'ın örgütsel vatandaşlık davranışı boyutlarından hangisine örnek oluşturur?

Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünde, Harita Dairesi Başkanlığı ile Bilgi Teknolojileri (BT) Dairesi Başkanlığı arasında kuruma yeni alınacak coğrafi bilgi sistemi yazılımının teknik standartları konusunda anlaşmazlık doğmuştur.

Harita Dairesi Başkanı, kendi talep ettikleri özel yazılımın teknik açıdan çok daha üstün olduğunu bilmesine rağmen; BT Dairesinin bu yılki donanım yenileme bütçesinde kısıntılara gidildiğini ve BT Başkanının standart yazılım alınması konusunu kurum içi bir itibar meselesi hâline getirdiğini gözlemlemiştir. Harita Dairesi Başkanı, gelecek yıl başlatılacak olan çok daha büyük çaplı ve kritik 'Üç Boyutlu Kadastro' projesinde BT Dairesinin tam teknik desteğine ve iyi niyetine hayati derecede ihtiyaç duyacaktır. Bu nedenle, mevcut yazılım alımında kendi teknik taleplerinden tamamen vazgeçerek BT Dairesinin önerdiği standart yazılımın alınmasını kayıtsız şartsız onaylamıştır.

Buna göre, Harita Dairesi Başkanının sergilediği çatışma yönetimi stratejisi, Thomas-Kilmann modeline göre aşağıdakilerden hangisidir?

Bir çağrı merkezinde müşteri temsilcisi olarak çalışan Burak'ın bir iş gününde yaşadığı bazı durumlar aşağıda verilmiştir:

I. Zorlu ve agresif bir müşteriyle yaptığı telefon görüşmesi esnasında, müşterinin kaba ifadeleri üzerine anlık, yoğun ve doğrudan müşteriye yönelik bir öfke hissetmesi
II. İçindeki öfkeye ve yaşadığı gerilime rağmen, kurumun hizmet standartları gereği bu hislerini tamamen gizleyerek müşteriye karşı son derece sakin, anlayışlı ve nazik bir ses tonuyla hizmet vermeye devam etmesi
III. Görüşme bittikten sonra, müşteriye yönelik anlık öfkesi yatışmış olmasına rağmen, günün geri kalanını nedenini tam olarak adlandıramadığı genel bir keyifsizlik, durgunluk ve çöküntü hissiyle geçirmesi

Örgütsel davranış literatürüne göre, Burak'ın yaşadığı bu üç durum sırasıyla aşağıdaki kavramlardan hangileriyle ifade edilir?

Bir kamu kurumunda dijital dönüşüm projesini yürütmek amacıyla farklı birimlerden uzmanların katılımıyla yeni bir takım oluşturulmuştur. İlk toplantılarda üyelerin birbirlerine karşı oldukça nazik ve ölçülü davrandığı gözlemlenmiştir. Ancak proje ilerledikçe, görev dağılımı, takımın çalışma kuralları ve kontrolün kimde olacağı gibi konularda üyeler arasında güç mücadeleleri ve belirgin fikir ayrılıkları yaşanmaya başlamıştır. Grup içinde alt gruplaşmaların oluştuğu ve çatışmaların su yüzüne çıktığı bu aşamada, üyeler henüz ortak bir amacı benimseme konusunda direniş göstermektedir.

Buna göre, Bruce Tuckman'ın grup gelişim modeli dikkate alındığında, bu takımın içinde bulunduğu aşama aşağıdakilerden hangisidir?

Bir kamu kurumunda daire başkanı olarak görev yapan Leyla Hanım, personelinin yıllık performans değerlendirmesini yapmaktadır. Leyla Hanım, iletişim becerileri çok yüksek olan ve işyerinde daima güler yüzlü davranan personeli Tarık Bey'i değerlendirirken; Tarık Bey'in zaman yönetimi ve analitik raporlama konularındaki belirgin eksikliklerini göz ardı etmiş ve sadece bu olumlu sosyal özelliklerinin etkisi altında kalarak ona tüm performans kriterlerinde en yüksek puanı vermiştir.

Buna göre, Leyla Hanım'ın performans değerlendirmesi sırasında düştüğü algısal hata aşağıdakilerden hangisidir?

Bir kamu kurumunda çalışan Zeynep Hanım, terfi sürecinde kendisi yerine başka bir çalışma arkadaşının seçilmesinden dolayı hayal kırıklığı yaşamış ve bu sonucun kendi emeklerinin karşılığı olmadığını düşünmüştür. Bununla birlikte, terfi komisyonunun kullandığı objektif sınav ve mülakat kriterlerini incelediğinde, seçme yöntemlerinin adil işletildiğine kanaat getirmiştir. Ancak süreci takip eden günlerde yöneticisi, Zeynep Hanım'a terfi edememe nedenleri hakkında hiçbir bilgilendirme yapmamış ve konuyu sormak isteyen Zeynep Hanım'a nezaketsiz ve kırıcı bir tavırla yaklaşmıştır.

Bu senaryoya göre, Zeynep Hanım'ın algıladığı örgütsel adalet türleri ve bu durumun örgütsel davranış kavramlarıyla ilişkisi hakkında aşağıdakilerden hangisi en doğru değerlendirmedir?

Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Aktüerya ve Fon Yönetimi Daire Başkanlığında uzman olarak görev yapan Sinan; sürekli zamanla yarışan, sabırsız, hırslı ve aynı anda birden fazla işi yapmaya çalışan bir yapıya sahiptir. Son aylarda, doğrudan bağlı olduğu Şube Müdürü ondan rutin istatistiksel raporları acilen bitirmesini isterken; kuruma danışmanlık hizmeti veren ve doğrudan üst yönetime bağlı olan Kurmay Müşavir de kendi projesi için eşzamanlı olarak özel veri setleri talep etmektedir. İki farklı yetki kaynağından gelen zıt ve yoğun talepler arasında kalan Sinan, başlarda gece yarılarına kadar çalışarak bedeninin savunma mekanizmalarını devreye sokmuş ve sürece ayak uydurmuştur. Ancak aylar süren bu çabanın ardından kronik yorgunluk, yüksek tansiyon, sinirlilik ve işe karşı tamamen duyarsızlaşma (sinizm) belirtileri göstermeye başlamıştır.

Bu vakaya göre, Sinan'ın yaşadığı stres süreci ve uygulanması gereken müdahale stratejisi ile ilgili aşağıdaki analizlerden hangisi doğrudur?

Bir kamu kurumunda Bilgi İşlem Dairesi ile İnsan Kaynakları Dairesi, yeni kurulacak personel otomasyon sisteminin sunucu yönetimi ve veri erişim yetkileri konusunda anlaşmazlık yaşamaktadır. İnsan Kaynakları Dairesi Başkanı, veri güvenliği ve sunucu altyapısının kendi biriminin teknik kapasitesini aştığını, ayrıca bu tartışmanın uzamasının kurumun genel dijitalleşme hedeflerini geciktireceğini fark eder. Gelecekte planlanan performans değerlendirme yazılımı projesinde Bilgi İşlem Dairesinin tam desteğine ihtiyaç duyacağını düşünerek, kendi taleplerinden tamamen vazgeçer ve sunucu yönetimini koşulsuz olarak karşı tarafa bırakır.

Buna göre, İnsan Kaynakları Dairesi Başkanının sergilediği çatışma yönetimi stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye Uzay Ajansı (TUA) bünyesinde görev yapan Fırlatma Sistemleri Dairesi Başkanı ile Bütçe ve Finansman Dairesi Başkanı arasında, fırlatma testleri için ihtiyaç duyulan acil ek ödeneğin tahsisi konusunda bir anlaşmazlık yaşanmaktadır.

Bütçe Başkanı başlangıçta kamudaki tasarruf tedbirlerini gerekçe göstererek tüm ek ödenek taleplerini kesin bir dille reddetmiş ve yalnızca rutin bütçenin kullanılabileceği konusunda katı bir tutum sergileyerek kendi kararını dikte etmiştir. Ancak ilerleyen süreçte, fırlatma testlerinin gecikmesinin uluslararası anlaşmalar gereği kuruma çok daha ağır mali cezalar getireceği ve kendi biriminin de bu durumdan sorumlu tutulacağı anlaşılmıştır.

Bunun üzerine tutumunu değiştiren Bütçe Başkanı, Fırlatma Sistemleri Başkanına şu teklifi sunmuştur: "Ek ödeneğin tamamını tahsis edemem ancak talep ettiğiniz tutarın yarısını derhal onaylayalım; karşılığında siz de bu yılki yurt dışı kongre bütçenizden tamamen feragat edin. Böylece her iki birim de bazı hedeflerinden taviz vererek bu krizi çözmüş olsun."

Thomas-Kilmann'ın Çatışma Yönetimi Modeli'nin iki temel boyutu olan "Atılganlık" (kendi çıkarlarını tatmin etme çabası) ve "İşbirliği" (karşı tarafın çıkarlarını tatmin etme çabası) dikkate alındığında; Bütçe ve Finansman Dairesi Başkanının başlangıçtaki tutumundan ikinci tutumuna geçişi, bu boyutlarda sırasıyla nasıl bir değişime işaret etmektedir?

Bir kamu kurumunda proje yöneticisi olarak görev yapan Kemal Bey, iş süreçlerini her zaman detaylı bir şekilde planlamakta, belirlenen takvim ve kurallara taviz vermeden uymakta ve üstlendiği görevleri son teslim tarihinden önce eksiksiz olarak bitirmektedir. Çalışma arkadaşları tarafından "son derece güvenilir, disiplinli ve sistemli" biri olarak tanımlanan Kemal Bey, aynı zamanda rutin dışı ve ani gelişen kriz durumlarında esneklik göstermekte zorlanabilmektedir.

Beş Faktör (Big Five) Kişilik Kuramı'na göre, Kemal Bey'in bu davranış kalıbı aşağıdaki kişilik boyutlarından hangisiyle en çok ilişkilidir?

Özel bir teknoloji şirketinde yazılım uzmanı olarak görev yapan Murat, çalıştığı kurumu kendi ailesi gibi görmekte ve şirketin değerlerini içtenlikle benimsemektedir. Başka kurumlardan maddi açıdan daha iyi şartlarda teklifler almasına rağmen, sırf iş yerine duyduğu derin sevgi, güçlü aidiyet hissi ve orada bulunmaktan keyif alması sebebiyle mevcut işinden ayrılmayı hiç düşünmemektedir.

Meyer ve Allen'in Üç Boyutlu Örgütsel Bağlılık Modeli dikkate alındığında, Murat'ın sergilediği bu tutum aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

Bir kamu kurumunda hizmet kalitesini artırmak amacıyla çeşitli birimlerden personelin katılımıyla oluşturulan özel bir görev gücünde, ilk başlarda yaşanan 'kimin lider olacağı' ve 'işlerin nasıl yürütüleceği' konusundaki anlaşmazlıklar geride bırakılmıştır. Gelinen noktada üyeler arasında karşılıklı güven tesis edilmiş, güçlü bir takım ruhu ortaya çıkmış ve takım içinde neyin doğru neyin yanlış davranış olduğuna dair ortak beklentiler (standartlar) tam olarak yerleşmiştir. Henüz projenin fiili yürütülmesinde en yüksek verimlilik düzeyine geçilmemiş olsa da yapısal olarak bütünleşme sağlanmıştır.

Tuckman'ın grup gelişim modeline göre, bu görev gücü aşağıdaki aşamaların hangisinde bulunmaktadır?

Bir yazılım şirketinde proje yöneticisi olan Burak Bey, yazılımcıların kod yazarken yaptıkları hataları azaltmak ve kalite standartlarına uygun kod yazma davranışını artırmak istemektedir. Bu amaçla, hata yapmadan kod teslim eden yazılımcıları, haftalık olarak yapılması zorunlu olan ve çalışanlar tarafından genellikle sevilmeyen 'eski kodları belgeleme (dokümantasyon)' görevinden muaf tutacağını açıklamıştır. Bu uygulamanın ardından yazılımcıların daha dikkatli çalıştığı ve kod hatalarının belirgin şekilde azaldığı gözlemlenmiştir.

Edimsel koşullanma (operant conditioning) kuramına göre, Burak Bey'in çalışanların istenen davranışını artırmak için uyguladığı bu yöntem aşağıdakilerden hangisidir?