Kamu Giderlerinde Etkinlik ve Maliyet-Fayda Analizi

116 soru

Kamu yatırım projelerinin toplumsal maliyet-fayda analizinde (MFA) etkiler; maddi (tangible)-maddi olmayan (intangible), doğrudan-dolaylı ve reel-parasal gibi çeşitli sınıflara ayrılmaktadır. Bir bölgede uygulanan 'Bölgesel Ağaçlandırma ve Doğal Yaşamı Koruma Projesi' ele alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu analiz kapsamında 'maddi olmayan (intangible) fayda' kategorisinde yer alır?

Erozyonun engellenmesi sayesinde tarım arazilerinde sağlanan verim artışı

Sel ve taşkın riskinin azalması sonucu yerleşim yerlerindeki hasar maliyetlerinden tasarruf edilmesi

Ağaçlandırma sahası çevresindeki gayrimenkullerin rayiç bedellerinde meydana gelen artış

Bölge halkının yeşil alanın varlığından ve doğal güzelliğinden duyduğu estetik tatmin

Proje kapsamında istihdam edilen işçilere ödenen ücretlerin yerel piyasada yarattığı talep artışı

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bölge halkının yeşil alanın varlığından ve doğal güzelliğinden duyduğu estetik tatmin

Cevap

Bölge halkının yeşil alanın varlığından ve doğal güzelliğinden duyduğu estetik tatmin

Bölge halkının yeşil alanın varlığından duyduğu estetik tatmin ve psikolojik refah artışı, piyasa fiyatı üzerinden doğrudan takdir edilemeyen, ölçümü sübjektif yöntemlere (gölge fiyatlar gibi) dayanan 'maddi olmayan (intangible)' bir faydadır.

Adım Adım Çözüm

Fayda türlerini tanımla

Maddi (Tangible) faydalar piyasa fiyatı ile ölçülebilirken; Maddi Olmayan (Intangible) faydalar sübjektiftir ve piyasa fiyatı yoktur.

Maliyet-fayda analizinde etkilerin niteliğini belirlemek doğru sınıflandırma için gereklidir.

Örnekleri kategorize et

Verim artışı ve hasar tasarrufu 'maddi'; fiyat artışları 'parasal'; estetik haz ise 'maddi olmayan' faydadır.

Analizdeki her bir kalemin reel mi yoksa parasal mı, maddi mi yoksa maddi olmayan mı olduğu tespit edilmelidir.

Doğru kategoriyi seç

Estetik tatmin, tanımı gereği maddi olmayan fayda sınıfına girer.

Soru kökünde istenen spesifik sınıflandırma kriterine en uygun seçenek budur.

Anahtar Kavram

Maddi Olmayan (Intangible) Faydalar

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 2Soru →

Merkezi yönetim kapsamındaki bir kamu idaresi, yoğun nüfuslu bir yerleşim bölgesinde ileri teknolojiye sahip bir eğitim ve araştırma hastanesi inşa etmeyi planlamaktadır. Gerçekleştirilen maliyet-fayda analizinde, piyasa mekanizmasının aksadığı durumlar için gölge fiyatlar (shadow prices) hesaplanmış ve uygun bir sosyal iskonto oranı kullanılmıştır. Analiz bulgularına göre, hastanenin tıp literatürüne yapacağı katkılar ve sunacağı üst düzey sağlık hizmetlerinin yarattığı toplam sosyal fayda, bölge sakinlerinin katlanmak zorunda kalacağı yoğun trafik, gürültü kirliliği ve yaşam kalitesindeki düşüş gibi sosyal maliyetleri net bir şekilde aşmaktadır. Bununla birlikte, projeden olumlu etkilenen hastaların ve araştırmacıların, yaşam alanı daralan bölge halkına yasal olarak herhangi bir bedel ödemesini sağlayacak bir düzenleme mevcut değildir.

Bu kamu yatırımının refah iktisadı prensipleri bağlamında değerlendirilmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Hastanenin inşasıyla elde edilecek toplam kazancın, bölge sakinlerinin katlandığı zararı giderebilecek potansiyelde olması yeterli görüldüğünden, fiili bir ödeme gerçekleşmese dahi bu yatırım Kaldor-Hicks kriterine göre etkin bir refah artışı olarak nitelendirilir.

Pareto optimumu anlayışına göre, toplumun genel sağlık seviyesindeki iyileşme bölge halkının katlandığı maliyetten büyük olduğu için, bölge sakinlerinin zararları fiilen karşılanmasa da projenin toplumsal refahı artırdığı kesin olarak kabul edilir.

Scitovsky çift kriterinin sağlanabilmesi için, kamu idaresinin tıpkı özel hastaneler gibi salt finansal kâr amacı gütmesi ve bölge sakinlerinin maruz kaldığı gürültü veya trafik gibi dışsal maliyetleri analiz dışında tutması gereklidir.

Projeden olumsuz etkilenen bölge halkının tepkisini dindirmek amacıyla devlete ait bütçeden kendilerine nakdi bir telafi ödemesi yapılması planlanırsa, bu ödemenin kamu gideri sayılabilmesi için vatandaşların devlete doğrudan bir mal veya hizmet (quid pro quo) sunması zorunludur.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Hastanenin inşasıyla elde edilecek toplam kazancın, bölge sakinlerinin katlandığı zararı giderebilecek potansiyelde olması yeterli görüldüğünden, fiili bir ödeme gerçekleşmese dahi bu yatırım Kaldor-Hicks kriterine göre etkin bir refah artışı olarak nitelendirilir.

Cevap

Hastanenin inşasından doğan toplam sosyal faydanın toplam sosyal maliyetten fazla olması, projenin topluma net bir kazanç sağladığını gösterir. Kaldor-Hicks tazmin ilkesine göre, bir ekonomik değişikliğin toplumsal refahı artırması için kazananların elde ettiği faydanın, kaybedenlerin zararını potansiyel olarak karşılayabilecek büyüklükte olması yeterlidir. Bu kriterde fiili bir tazminat ödenmesi veya kimsenin durumunun mutlak surette aynı kalması şartı aranmaz. Senaryoda da toplam fayda maliyeti aştığı için, fiili bir ödeme olmasa da yatırım Kaldor-Hicks kriteri açısından etkin ve refah artırıcı kabul edilir.

Adım Adım Çözüm

Senaryodaki kamu yatırımının ekonomik etkilerini analiz et.

Proje, toplumun geneline (hastalar ve araştırmacılar) net sosyal fayda sağlarken, dar bir kesime (bölge sakinleri) dışsal sosyal maliyet yüklemektedir ve aralarında yasal bir fiili tazminat mekanizması bulunmamaktadır.

Refah kriterlerini uygulayabilmek için kazananlar ve kaybedenler arasındaki ilişkiyi netleştirmek.

Refah iktisadı kriterlerinin şartlarını karşılaştır.

Pareto iyileşmesi için kaybedenlerin fiilen tazmin edilmesi şartken, Kaldor-Hicks kriteri için toplam sosyal faydanın toplam sosyal maliyeti aşması (potansiyel tazmin edebilme gücü) yeterli görülmektedir.

Doğru teorik çerçeveyi senaryoya uyarlamak.

Seçeneklerdeki ifadelerin kavramsal doğruluğunu denetle.

Kamu maliyesi kurallarına göre devlet özel sektör gibi salt kâr amacı gütmez (sosyal maliyetleri hesaba katar) ve yapacağı karşılıksız telafi ödemeleri doğrudan bir mal/hizmet alımı gerektirmeyen transfer harcamalarıdır.

Yanlış varsayımlara dayalı çeldiricileri elemek.

Doğru tespiti içeren ifadeyi belirle.

Kaldor-Hicks kriterinin potansiyel tazmin ilkesini doğru bir şekilde tanımlayan ifade geçerli kabul edilir.

Maliyet-fayda analizi sonuçlarını doğru refah ölçütüyle eşleştirmek.

Anahtar Kavram

Kaldor-Hicks Tazmin İlkesi ve Kamu Harcamalarının Temel Unsurları

Alternatif Yöntem

Soruyu çözerken seçeneklerdeki anahtar kelimelere odaklanabilirsiniz: 'Fiili tazminat yok + potansiyel kazanç yüksek = Kaldor-Hicks'. Diğer eşleştirmelerin tamamında kavramsal çelişkiler (Örn: Transfer harcamasında karşılık aranması) bulunmaktadır.

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 3Soru →

Kamu yatırım projelerinin maliyet-fayda analizinde, girdi ve çıktıların değerlendirilmesinde cari piyasa fiyatları yerine 'gölge fiyat' (shadow price) yaklaşımının tercih edilmesinin temel gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Piyasada yapısal fiyat çarpıklıkları bulunmasına rağmen, projenin bütçe üzerindeki nakit etkisini kesin olarak görebilmek için muhasebe kayıtlarına yansıyan cari fiyatların kullanılması zorunluluğu

Somut olmayan sosyal fayda ve maliyetlerin parasal olarak ölçülebilmesinin imkânsız kabul edilerek analiz kapsamı dışında bırakılması

Piyasa fiyatlarının; eksik rekabet, devlet müdahaleleri veya dışsallıklar gibi nedenlerle kaynakların gerçek toplumsal fırsat maliyetini yansıtamaması

Tam rekabet koşullarının eksiksiz işlediği piyasalarda tahsis edilen kaynakların, serbest piyasa fiyatlarıyla ölçülmesinin analizde sapmalara yol açması

Kamu yatırımlarının temel motivasyonunun toplumsal refahı artırmaktan ziyade, projeden elde edilecek doğrudan finansal kârı maksimize etmek olması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Piyasa fiyatlarının; eksik rekabet, devlet müdahaleleri veya dışsallıklar gibi nedenlerle kaynakların gerçek toplumsal fırsat maliyetini yansıtamaması

Cevap

Piyasa fiyatlarının; eksik rekabet, devlet müdahaleleri veya dışsallıklar gibi nedenlerle kaynakların gerçek toplumsal fırsat maliyetini yansıtamaması

Gölge fiyatlar (shadow prices), piyasa mekanizmasının aksadığı; monopolcü yapıların, dolaylı vergilerin, sübvansiyonların, dışsallıkların veya yapısal işsizliğin bulunduğu durumlarda kaynakların toplumsal kıtlık değerini (gerçek fırsat maliyetini) yansıtmak amacıyla hesaplanan düzeltilmiş referans fiyatlardır. Cari piyasa fiyatları bu aksaklıklar nedeniyle gerçeği yansıtmadığında, kamu projelerinin net sosyal faydasını sağlıklı bir biçimde ölçebilmek için analize gölge fiyatlar dâhil edilir.

Adım Adım Çözüm

Maliyet-fayda analizinde fiyatlandırma sorununun tespit edilmesi

Kamu projeleri değerlendirilirken kaynakların topluma olan gerçek maliyetinin ölçülmesi gerektiği belirlenir.

Toplumsal refahın doğru ölçülebilmesi için kaynak kullanımının doğru değerlenmesi şarttır.

Piyasa mekanizmasının işleyişinin ve sınırlarının değerlendirilmesi

Monopoller, vergiler, sübvansiyonlar, asgari ücret uygulamaları ve dışsallıkların piyasa fiyatlarını saptırdığı anlaşılır.

Mevcut piyasa fiyatları her zaman tam rekabet koşullarında oluşmadığı için yanıltıcı olabilir.

Gölge fiyat kavramının işlevinin tanımlanması

Piyasa başarısızlıklarının olduğu durumlarda, cari fiyatlar yerine kıt kaynakların asıl fırsat maliyetini gösteren tahmini (gölge) fiyatların kullanılması gerektiği sonucuna varılır.

Gölge fiyatlar, piyasadaki çarpıklıkları düzelterek projenin toplumsal net faydasının hatasız hesaplanmasını sağlar.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Gölge Fiyat

Soru 4Soru →

Bir büyükşehir belediyesi, şehir içi toplu taşımayı rahatlatmak amacıyla yeni bir metrobüs hattı projesinin maliyet-fayda analizini yürütmektedir. Projenin en önemli işletme gideri olan akaryakıtın piyasa satış fiyatı, üzerindeki yüksek orandaki dolaylı vergiler (ÖTV ve KDV) nedeniyle kaynağın topluma olan gerçek maliyetinden oldukça yüksektir.

Buna göre, projenin toplumsal açıdan net faydasının doğru ve sapmasız bir şekilde ölçülebilmesi için analistin aşağıdakilerden hangisini uygulaması gerekir?

Akaryakıtın maliyetini hesaplarken dolaylı vergileri dışlayarak kaynağın gerçek fırsat maliyetini yansıtan gölge fiyatı kullanması

Akaryakıt tüketimini maliyet-fayda analizinde ölçülemeyen (somut olmayan) bir unsur olarak kabul edip değerlendirme dışı bırakması

Projeyi yürüten idarenin de bu vergileri fiilen ödeyecek olmasını dikkate alarak piyasa fiyatını herhangi bir düzeltme yapmadan kullanması

Vergi bozulmalarının yaratacağı sapmayı gidermek için projede kullanılacak sosyal iskonto oranını piyasa faiz oranının çok üzerinde belirlemesi

Vergi yükünün yarattığı ek maliyeti telafi edebilmek için, projenin gelecekteki bilet satış gelirlerini piyasa fiyatının üzerinde bir gölge fiyatla hesaplaması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Akaryakıtın maliyetini hesaplarken dolaylı vergileri dışlayarak kaynağın gerçek fırsat maliyetini yansıtan gölge fiyatı kullanması

Cevap

Toplumsal maliyet-fayda analizlerinde, vergiler sadece bir gelir transferi olduğundan, gerçek maliyeti bulmak için piyasa fiyatından vergiler çıkarılarak hesaplanan gölge fiyatın kullanılması gerekir.

Kamu yatırımlarının maliyet-fayda analizinde toplumsal refah maksimizasyonu hedeflenir. Dolaylı vergiler (ÖTV, KDV vb.) piyasa fiyatlarını gerçek ekonomik maliyetlerin üzerine çıkarır. Ancak makroekonomik ve toplumsal açıdan bakıldığında bu vergiler bir kaynak kaybı değil, yalnızca özel/yerel bütçeden merkezi bütçeye bir gelir transferidir. Bu nedenle projenin gerçek fırsat maliyetini hesaplayabilmek için, bu tür yapay fiyat şişkinliklerini arındıran 'gölge fiyat' (shadow price) kullanılmalıdır. Akaryakıtın vergisiz hali bu projenin gölge fiyatıdır.

Adım Adım Çözüm

Durumu ve piyasa başarısızlığını (sapmayı) analiz etme

Akaryakıtın piyasa fiyatı, içerdiği ÖTV ve KDV nedeniyle kaynağın gerçek üretken değerinden (fırsat maliyetinden) daha yüksektir.

Toplumsal maliyet-fayda analizinde (MFA) piyasa fiyatları ancak tam rekabet koşullarında gerçek değeri yansıtır. Vergiler suni bir fiyat yüksekliği yaratır.

Vergilerin toplumsal refah açısından niteliğini belirleme

Vergi, bir kaynağın yok olması değil, sadece projenin bütçesinden devletin genel bütçesine bir para transferidir.

Toplumun bütünü açısından bakıldığında, vergi ödemeleri cebin birinden çıkıp diğerine giren paralardır (transfer harcaması niteliğindedir), net bir kaynak tüketimi değildir.

Maliyetin hesaplanma yöntemini seçme

Projenin topluma gerçek maliyeti, akaryakıtın vergisiz hali olan 'gölge fiyat' üzerinden hesaplanmalıdır.

Gölge fiyat yaklaşımının temel amacı, piyasa fiyatlarındaki vergi, sübvansiyon veya tekel karı gibi sapmaları düzelterek kaynağın gerçek sosyal fırsat maliyetine ulaşmaktır.

Anahtar Kavram

Vergili Piyasalarda Gölge Fiyat ve Transfer Ödemeleri

Soru 5Soru →

Kamu yatırım projelerinin toplumsal refah üzerindeki etkilerini değerlendirirken kullanılan "tazminat ilkesi" (compensation principle), refah değişiminin niteliğine göre farklılaşmaktadır. Bu kapsamda, bir projenin refah artırıcı sayılması için kaybedenlerin zararının "fiilen" (actual) karşılanmasını ve kimsenin durumunun kötüleşmemesini şart koşan kriter ile tazminatın sadece bir "olasılık/potansiyel" (potential) olmasını yeterli gören kriter aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

Pareto Kriteri - Kaldor-Hicks Kriteri

Kaldor-Hicks Kriteri - Scitovsky Kriteri

Pigou Kriteri - Pareto Kriteri

Scitovsky Kriteri - Little Kriteri

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Pareto Kriteri - Kaldor-Hicks Kriteri

Cevap

Pareto Kriteri fiili tazminatı, Kaldor-Hicks Kriteri ise potansiyel tazminatı esas almaktadır.

Pareto kriteri, bir değişikliğin refahı artırması için hiçbir bireyin durumunun kötüleşmemesi gerektiğini savunur; bu da kaybedenlerin zararının fiilen karşılanmasını (tazmin edilmesini) zorunlu kılar. Kaldor-Hicks kriteri ise kazananların kazancının kaybedenlerin kaybından büyük olması durumunda, tazminat fiilen ödenmese bile 'potansiyel' bir iyileşme olduğunu kabul eder.

Adım Adım Çözüm

Pareto kriterinin temel şartını belirlemek.

Pareto kriterine göre bir değişikliğin refah artırıcı sayılması için en az bir kişinin refahı artarken hiç kimsenin refahı azalmamalıdır. Eğer birileri zarar görüyorsa, bu zararın fiilen (gerçekten) karşılanması gerekir.

Pareto optimalite, kimsenin durumunun kötüleşmediği bir dengeyi hedefler.

Kaldor-Hicks kriterinin temel şartını analiz etmek.

Kaldor-Hicks kriterine göre, kazananların kazancı kaybedenlerin kaybından büyükse, kazananlar kaybedenleri 'potansiyel olarak' tazmin edebilecek durumdadır. Bu durumda tazminatın fiilen ödenmesi şart değildir.

Bu kriter, kamu projelerinin değerlendirilmesinde Pareto'nun katı 'kimse zarar görmemeli' şartını esnetmek için geliştirilmiştir.

İki kavramı eşleştirmek.

Fiili tazminat şartı Pareto kriterine, potansiyel tazminat şartı ise Kaldor-Hicks kriterine aittir.

Soruda istenen 'fiili - potansiyel' ayrımı bu iki kriterin temel farkıdır.

Anahtar Kavram

Tazminat İlkesi: Fiili (Pareto) ve Potansiyel (Kaldor-Hicks) Ayrımı

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 6Soru →

Bir belediye, enerji verimliliğini artırmak amacıyla cadde aydınlatmalarını LED sistemine dönüştürmeyi planlamaktadır. Projeye ilişkin veriler aşağıda sunulmuştur:

Parametre	Değer
Başlangıç Yatırım Maliyeti ( $I_0$ )	$1.000.000\text{ TL}$
1. Yıl Sonu Net Sosyal Faydası ( $NB_1$ )	$660.000\text{ TL}$
2. Yıl Sonu Net Sosyal Faydası ( $NB_2$ )	$605.000\text{ TL}$
Sosyal İskonto Oranı ( $r$ )	$\%10$

Verilen bilgilere göre, projenin Net Bugünkü Değeri (NBD) kaç Türk lirasıdır ve yatırım kararı ne olmalıdır?

+100.000\text{ TL}

; Proje kabul edilmelidir.

+265.000\text{ TL}

; Proje kabul edilmelidir.

+100.000\text{ TL}

; Proje reddedilmelidir.

-100.000\text{ TL}

; Proje reddedilmelidir.

+265.000\text{ TL}

; Proje reddedilmelidir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $+100.000\text{ TL}$ ; Proje kabul edilmelidir.

Cevap

+100.000\text{ TL}

Net Bugünkü Değer ile proje kabul edilmelidir.

Doğru seçenek olan

+100.000\text{ TL}

ve kabul kararı, faydaların usulüne uygun şekilde

\%10

oranıyla bugüne indirgenmesi (

600.000 + 500.000 = 1.100.000

) ve yatırım maliyetinin çıkarılması sonucunda pozitif bir fark elde edildiği için rasyonel bir karardır.

Adım Adım Çözüm

1. yıl sonundaki faydanın bugünkü değerini hesaplayın.

PV_1 = \frac{660.000}{(1+0,10)^1} = \frac{660.000}{1,1} = 600.000\text{ TL}

Gelecekteki faydaların paranın zaman değeri dikkate alınarak bugüne indirgenmesi gerekir.

2. yıl sonundaki faydanın bugünkü değerini hesaplayın.

PV_2 = \frac{605.000}{(1+0,10)^2} = \frac{605.000}{1,21} = 500.000\text{ TL}

İkinci yıl için iskonto faktörü

(1+r)^2

olarak uygulanır.

Toplam bugünkü faydayı hesaplayın.

600.000 + 500.000 = 1.100.000\text{ TL}

Projenin tüm dönemlerdeki faydalarının bugünkü değerlerinin toplamı bulunur.

Yatırım maliyetini çıkararak NBD'yi bulun.

NBD = 1.100.000 - 1.000.000 = 100.000\text{ TL}

NBD, toplam bugünkü faydadan başlangıç yatırım maliyetinin çıkarılmasıyla elde edilir.

Karar kuralını uygulayın.

NBD > 0

olduğu için "Kabul"

Net Bugünkü Değer pozitif ise yatırım ekonomik olarak etkindir ve kabul edilir.

Anahtar Kavram

Net Bugünkü Değer (NBD), bir projenin tüm gelecekteki fayda ve maliyetlerinin sosyal iskonto oranıyla bugüne indirgenmiş toplam farkıdır.

Daha Fazla Pratik

İç Verimlilik Oranı (İVO) ve NBD arasındaki karar farklarını inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 7Soru →

Ticaret Bakanlığı Gümrük Muhafaza ekiplerinin sınır kapılarındaki denetim kapasitesini artırmak amacıyla yürüttüğü proje sonrasında hazırlanan performans değerlendirme raporunda şu tespitlere yer verilmiştir:

I. İhale sürecinde sağlanan rekabet ortamı sayesinde, hedeflenen teknik özelliklere sahip X-Ray tarama cihazları tahmini bütçenin $\%15$ altında bir maliyetle tedarik edilmiştir.
II. Yeni cihazların devreye alınmasıyla, mevcut personel sayısı değişmemesine rağmen günlük taranan tır ve konteyner sayısı $\%40$ artmıştır.
III. Artan tarama kapasitesi sonucunda, ülkeye yasa dışı yollarla sokulmaya çalışılan kaçak eşya oranında bir önceki yıla göre $\%25$ azalma sağlanmış ve "sınır güvenliğini sağlama" nihai hedefine ulaşılmıştır.

5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun performans odaklı bütçeleme anlayışı çerçevesinde; raporda yer alan bu üç tespit, sırasıyla kamu harcamalarında aranan hangi kavramları ifade etmektedir?

Tutumluluk – Etkinlik – Etkililik

Etkinlik – Tutumluluk – Etkililik

Tutumluluk – Etkililik – Etkinlik

Etkinlik – Yerindelik – Etkililik

Etkililik – Etkinlik – Tutumluluk

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Tutumluluk – Etkinlik – Etkililik

Cevap

Doğru sıralama Tutumluluk – Etkinlik – Etkililik şeklindedir.

Doğru seçenek; maliyet tasarrufunu tutumluluk (economy), mevcut kaynakla artan işlem hacmini etkinlik (efficiency) ve nihai amaca ulaşılarak sorunun çözülmesini etkililik (effectiveness) olarak doğru sırayla eşleştiren seçenektir.

Adım Adım Çözüm

I. maddedeki durumu analiz et

Cihazların (girdinin) kaliteden ödün verilmeden daha ucuza alınması durumu tespit edilir.

Girdilerin en düşük maliyetle tedarik edilmesi 'Tutumluluk' kavramının tanımıdır.

II. maddedeki durumu analiz et

Aynı personel (girdi) ile daha fazla tarama (çıktı) yapıldığı görülür.

Girdi ve çıktı arasındaki oransal iyileşme (verimlilik) 'Etkinlik' kavramının karşılığıdır.

III. maddedeki durumu analiz et

Yapılan taramalar (çıktı) sayesinde sınır güvenliğinin sağlanması (nihai sonuç/hedef) gerçekleşmiştir.

Ortaya konan çıktıların, amaçlanan nihai toplumsal veya kurumsal hedefe ulaşma derecesi 'Etkililik' kavramını ifade eder.

Anahtar Kavram

Kamu Giderlerinde 3E (Etkinlik, Etkililik, Tutumluluk)

Soru 8Soru →

Bir kamu iktisadi teşebbüsü (KİT), üretim altyapısını modernize etmek amacıyla yeni bir tesis kurmayı planlamaktadır. Bu projenin gerçekleştirilmesi için yurt dışından yüksek oranda gümrük vergisine tabi ileri teknoloji makineler ithal edilecek ve aynı zamanda yurt içinde monopolistik (tekelci) bir piyasa yapısına sahip yerel bir tedarikçiden önemli miktarda hammadde alımı yapılacaktır.

Buna göre, söz konusu projenin toplumsal refaha katkısını ölçmek amacıyla yapılacak maliyet-fayda analizinde, yatırımda kullanılacak girdilerin değerlemesi için en uygun yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

Piyasada oluşan aksaklıkları ve transfer ödemesi niteliğindeki vergileri arındırarak, kaynakların toplumsal fırsat maliyetini yansıtan gölge fiyatlar üzerinden değerleme yapılmalıdır.

Bütçeden çıkacak net nakit akışını tam olarak görebilmek amacıyla, tüm girdiler gümrük vergileri ve tekel kâr payları dâhil olmak üzere piyasada oluşan cari işlem fiyatları üzerinden analize dâhil edilmelidir.

Kamu yatırımlarının temel işlevi ticari kârlılık olduğundan, sosyal maliyetler göz ardı edilmeli ve yalnızca kurumun bilançosuna yansıyacak fiili maliyet bedelleri esas alınmalıdır.

İthal makineler yatırım harcaması, yerli tekelden alınan hammaddeler ise cari harcama kabul edilerek, analizde yalnızca yatırım harcamaları maliyet unsuru olarak değerlendirilmelidir.

Projenin hukuki bütçe sınırları içinde kalıp kalmadığını ölçmek esastır; bu nedenle ekonomik fırsat maliyetleri yerine yalnızca kanunla onaylanmış ödenek tavanları dikkate alınmalıdır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Piyasada oluşan aksaklıkları ve transfer ödemesi niteliğindeki vergileri arındırarak, kaynakların toplumsal fırsat maliyetini yansıtan gölge fiyatlar üzerinden değerleme yapılmalıdır.

Cevap

Kaynakların toplumsal fırsat maliyetini yansıtan gölge fiyatlar üzerinden değerleme yapılması gerektiğini belirten seçenektir.

Kamu projelerinin maliyet-fayda analizinde temel gaye, projenin toplumsal refaha net katkısını ölçmektir. Gümrük vergileri gibi dolaylı vergiler, toplumun bir kesiminden devlete geçen transfer ödemeleridir ve ekonominin bütünü açısından gerçek bir kaynak israfını (fırsat maliyetini) ifade etmez. Benzer şekilde, monopolistik piyasalarda oluşan fiyatlar eksik rekabet nedeniyle gerçek marjinal maliyeti (toplumsal maliyeti) aşar. Bu tür piyasa başarısızlıklarının ve çarpıklıkların (distorsiyonların) bulunduğu durumlarda, kaynak tahsisinde etkinliği sağlayabilmek için piyasa fiyatları yerine girdilerin gerçek toplumsal fırsat maliyetini yansıtan 'gölge fiyatlar' (muhasebe fiyatları) kullanılmalıdır.

Adım Adım Çözüm

Kamu projelerinde maliyet-fayda analizinin temel amacını tanımlama.

Analizin amacı finansal kârlılık değil, projenin toplumsal refaha (net sosyal faydaya) olan gerçek katkısını ölçmektir.

Özel sektör ile kamu sektörünün yatırım saiklerinin farkını ortaya koymak için.

Senaryodaki piyasa başarısızlıklarını ve fiyat çarpıklıklarını (distorsiyon) tespit etme.

Gümrük vergilerinin bir transfer ödemesi olduğu ve tekelci piyasanın fiyatları marjinal maliyetin üzerinde belirlediği saptanır.

Piyasa fiyatlarının, kaynakların gerçek toplumsal değerini yansıtıp yansıtmadığını belirlemek için.

Bu tür piyasa sapmalarının olduğu durumlarda kullanılacak uygun iktisadi değerleme aracını belirleme.

Piyasa fiyatları yerine, vergilerden ve tekel kârlarından arındırılmış 'gölge fiyatların' kullanılması gerektiği sonucuna varılır.

Gerçek fırsat maliyetinin ancak piyasadaki yapay şişkinliklerin giderilmesiyle hesaplanabilmesi nedeniyle.

Anahtar Kavram

Gölge Fiyat (Shadow Price)

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 9Soru →

Sağlık Bakanlığı, ülke genelinde $40$ yıl hizmet verecek yeni bir entegre hastane ağının maliyet-fayda analizini yapmaktadır. Projeye ilişkin tüm gelecekteki maliyet ve fayda akımları, enflasyonist etkilerden arındırılarak "sabit fiyatlarla (baz yılı fiyatlarıyla)" tahmin edilmiştir. Yatırımın bugünkü değerinin hesaplanması aşamasında, piyasadaki cari borçlanma faizleri yerine, toplumun bugünkü tüketimi geleceğe tercih etme eğilimi (sosyal zaman tercihi) ve vergiler yoluyla özel kesimden çekilen kaynakların alternatif getirisi (sermayenin fırsat maliyeti) dikkate alınarak bir iskonto oranı belirlenmesi kararlaştırılmıştır.

Buna göre, projenin net bugünkü değerinin tutarlı bir biçimde hesaplanabilmesi için iskonto işleminin uygulanmasına yönelik aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Nakit akışları enflasyondan arındırılmış sabit fiyatlarla tahmin edildiği için, indirgeme işleminde mutlaka enflasyon priminden arındırılmış reel sosyal iskonto oranı kullanılmalıdır.

Sabit fiyatlarla tahmin edilen nakit akışlarının zaman içindeki aşınmasını tam olarak yansıtabilmek için, indirgeme işlemi enflasyon beklentilerini de barındıran nominal sosyal iskonto oranı ile yapılmalıdır.

Projenin analizinde reel değerler kullanılsa bile, özel sektörün fırsat maliyetini doğru yansıtmak adına iskonto oranı olarak her zaman piyasadaki en yüksek nominal faiz oranı tercih edilmelidir.

Kamu projelerinde temel amaç sosyal refahı maksimize etmek ve ticari kâr gütmemek olduğundan, zamanın değeri göz ardı edilmeli ve iskonto oranı sıfır kabul edilerek nakit akışları doğrudan toplanmalıdır.

Uzak gelecekteki faydaların aşırı küçülmesini önlemek amacıyla, indirgeme formülündeki bileşik faiz etkisi yaratan zaman üssü (

t

) dikkate alınmamalı ve her yıl için doğrusal (basit) ıskonto uygulanmalıdır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Nakit akışları enflasyondan arındırılmış sabit fiyatlarla tahmin edildiği için, indirgeme işleminde mutlaka enflasyon priminden arındırılmış reel sosyal iskonto oranı kullanılmalıdır.

Cevap

Maliyet-fayda analizinin temel kurallarından biri 'tutarlılık' ilkesidir. Nakit akışları (fayda ve maliyetler) enflasyon etkisinden arındırılıp sabit (reel) fiyatlarla ifade ediliyorsa, bu akışların bugüne indirgenmesinde kullanılacak sosyal iskonto oranının da mutlaka enflasyon priminden arındırılmış 'reel' oran olması gerekir. Aksi takdirde indirgeme işlemi yanlış sonuçlar verecektir.

Adım Adım Çözüm

Projenin nakit akışlarının hangi yöntemle tahmin edildiğinin belirlenmesi

Soru metninde fayda ve maliyetlerin enflasyonist etkilerden arındırılarak "sabit fiyatlarla" hesaplandığı görülmektedir.

İskonto oranı seçimi, doğrudan nakit akışlarının niteliğine (reel veya nominal) bağlıdır.

Tutarlılık kuralının (Fisher Etkisi çerçevesinde) uygulanması

Reel nakit akışları reel iskonto oranı ile; nominal nakit akışları ise nominal iskonto oranı ile bugüne indirgenmelidir.

Eğer reel nakit akışlarına nominal iskonto oranı uygulanırsa, enflasyon etkisi yanlış biçimde iki kez hesaba katılmış (çifte sayım) olur ve net bugünkü değer hatalı bulunur.

Sosyal iskonto oranı kavramının değerlendirilmesi

Kamu projelerinde sadece piyasa faizi değil, sosyal zaman tercihi ve sermayenin fırsat maliyeti birleştirilerek elde edilen sosyal iskonto oranı kullanılmalı ve bu oran reel bazda uygulanmalıdır.

Böylece toplumun refah maksimizasyonu hedefi, paranın zaman değeri kavramıyla doğru biçimde analize yansıtılır.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Reel/Nominal İskonto Oranı Tutarlılığı

Soru 10Soru →

Sağlık Bakanlığı tarafından kırsal bölgelerde "Gezici Sağlık Taraması ve Erken Teşhis Ağı" projesi hayata geçirilmiştir. Bu projenin maliyet-fayda analizi (MFA) raporunda aşağıdaki etki kalemlerine yer verilmiştir:

I. Erken teşhis sayesinde hastaların ilerleyen dönemlerdeki yüksek maliyetli tedavi masraflarından kurtulması
II. Sağlık taraması yapılan bölgelerdeki görevli personelin harcamaları nedeniyle yerel esnafın gelirlerinde yaşanan artış
III. Vatandaşların kendilerini devlet güvencesinde hissetmelerinden doğan psikolojik huzur ve yaşam kalitesindeki artış

Buna göre, projenin maliyet-fayda analizinde yer alan bu kalemlerin sınıflandırılması aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

I. Gerçek (Maddi) fayda, II. Parasal (Pekünyer) fayda, III. Maddi olmayan (İntangible) fayda

I. Cari fayda, II. Transfer faydası, III. Dışsal fayda

I. Parasal (Pekünyer) fayda, II. Gerçek (Maddi) fayda, III. Dolaylı fayda

I. Fonksiyonel fayda, II. Ekonomik fayda, III. Maddi olmayan (İntangible) fayda

I. Doğrudan fayda, II. Maddi olmayan (İntangible) fayda, III. Parasal (Pekünyer) fayda

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. Gerçek (Maddi) fayda, II. Parasal (Pekünyer) fayda, III. Maddi olmayan (İntangible) fayda

Cevap

Maliyet-fayda analizinde tedavi masraflarından tasarruf gerçek (maddi) fayda, yerel esnafın gelir artışı parasal (pekünyer) fayda, psikolojik huzur ise maddi olmayan (intangible) fayda olarak sınıflandırılır.

Doğru sınıflandırma şöyledir: Hastaların tedavi masraflarından kurtulması, reel bir kaynak tasarrufu sağladığından 'Gerçek (Maddi)' faydadır. Görevlilerin harcamalarıyla esnafın gelirinin artması, net bir üretim artışı değil sadece bir talep/gelir transferi (fiyat etkisi) olduğundan 'Parasal (Pekünyer)' faydadır ve MFA'da genellikle dikkate alınmaz. Devlet güvencesi hissi ve psikolojik huzur ise piyasa fiyatıyla ölçülemeyen ancak refahı artıran bir unsur olduğundan 'Maddi olmayan (İntangible)' faydadır.

Adım Adım Çözüm

I. öncüldeki 'yüksek maliyetli tedavi masraflarından kurtulma' durumunu analiz et.

Bu durum, toplumun reel kaynaklarında net bir tasarruf yarattığı için Gerçek (Reel) veya Maddi (Tangible) faydadır.

Toplumun üretim ve tüketim kapasitesinde fiili bir artış veya kaynak tasarrufu yaratan etkiler gerçek faydadır.

II. öncüldeki 'yerel esnafın gelirlerinde yaşanan artış' durumunu analiz et.

Bu durum Parasal (Pekünyer) fayda olarak sınıflandırılır.

Esnafın gelir artışı, toplumda yeni bir üretim kapasitesi yaratmaz; sadece harcamaların bir bölgeden/kişiden diğerine transfer edilmesi (fiyat mekanizması yoluyla el değiştirmesi) anlamına gelir ve mükerrer sayımı önlemek için analize dahil edilmez.

III. öncüldeki 'psikolojik huzur ve yaşam kalitesi' durumunu analiz et.

Bu durum piyasada fiyatlandırılamadığı için Maddi Olmayan (İntangible) faydadır.

Toplumsal refahı artıran ancak parasal olarak ölçülmesi veya piyasa fiyatı bulunması çok zor olan estetik, psikolojik ve çevresel değerler maddi olmayan faydalardır.

Seçenekleri bütçe sınıflandırması çeldiricileri açısından ele.</action>

Cari, fonksiyonel, transfer gibi kavramlar bütçe sınıflandırmasına aittir, MFA sınıflandırmasına değil.

MFA, projenin toplumsal refah üzerindeki reel ve parasal etkilerini ölçerken bütçe sistematiğini kullanmaz.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Fayda Türleri (Gerçek, Parasal, Maddi Olmayan)

Soru 11Soru →

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, katı atıkların geri dönüşümünü teşvik etmek amacıyla yeni bir entegre tesis projesi başlatmıştır. Projenin yıl sonu performans denetim raporunda şu tespitlere yer verilmiştir:

• Tesis inşası ve makine alımları, piyasa kalite standartlarından taviz verilmeden bütçelenen tutarın oldukça altında bir maliyetle tamamlanmıştır.
• Faaliyet döneminde, mevcut işgücü ve enerji kapasitesiyle birim zamanda işlenen atık miktarı planlanan hedefin %30 üzerine çıkmıştır.
• Buna karşın, işlenerek elde edilen geri dönüştürülmüş malzemelerin sanayide kullanılamayacak düzeyde düşük kalitede olması nedeniyle, idarenin "doğal kaynak tüketiminin azaltılması" temel stratejik hedefine ulaşılamamıştır.

5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nda vurgulanan girdi, çıktı ve sonuç ilişkisi ile 3E kavramları dikkate alındığında, bu proje için aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi kesinlikle doğrudur?

Girdi temininde tutumluluk ve atık işleme sürecinde etkinlik sağlanmış olsa da, nihai hedefe ulaşılamadığı için etkililik sağlanamamıştır.

Tesisin bütçelenen tutarın altında tamamlanması etkinliği gösterirken, geri dönüşüm kalitesinin düşük olması tutumluluk ilkesinin ihlal edildiğini kanıtlar.

Birim zamanda işlenen atık miktarının planlanan kapasiteyi aşması, projenin stratejik planında yer alan etkililik kriterini doğrudan karşıladığı anlamına gelir.

Üretilen malzemenin kullanılamaması nedeniyle doğal kaynak tüketiminin azalmaması, idarenin başlangıçtaki girdi maliyetlerinde tutumluluk ilkesine aykırı davrandığını gösterir.

Kamu harcamalarında yalnızca maliyet minimizasyonu ve çıktı maksimizasyonu yeterli görüldüğünden, proje 5018 sayılı Kanun'un performans esasları açısından bütünüyle başarılı kabul edilir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Girdi temininde tutumluluk ve atık işleme sürecinde etkinlik sağlanmış olsa da, nihai hedefe ulaşılamadığı için etkililik sağlanamamıştır.

Cevap

Doğru değerlendirme, idarenin kaynak temininde tutumlu ve atık işleminde etkin davrandığını, ancak temel stratejik amaca ulaşılamadığı için projenin etkili olmadığını ifade eden seçenektir.

Verilen senaryoda 3E kavramları açıkça ayrıştırılmıştır. Tesisin ucuza mal edilmesi girdilerde sağlanan 'tutumluluğu' gösterir. Mevcut kaynakla daha fazla atığın işlenmesi, girdi-çıktı bağlamında 'etkinlik (verimlilik)' ilkesinin sağlandığını ifade eder. Ancak, bu faaliyetler sonucunda asıl hedef olan 'doğal kaynak tüketiminin azaltılması' amacına kalitesizlik nedeniyle ulaşılamaması, idarenin 'etkililik' kriterinden sınıfta kaldığını kanıtlar. Bu durumu eksiksiz ve doğru biçimde özetleyen ifade, doğru yanıttır.

Adım Adım Çözüm

İlk tespiti analiz et: 'Maliyetlerin piyasa standartlarından taviz verilmeden bütçelenen tutarın altında olması'.

Kamu maliyesinde uygun kaliteyi en düşük fiyata temin etme (girdi optimizasyonu) 'tutumluluk' (economy) kavramıyla ifade edilir.

Performans denetiminde girdi temini aşaması tutumluluk ilkesiyle ölçülür.

İkinci tespiti analiz et: 'Mevcut kapasiteyle birim zamanda işlenen atık miktarının %30 artması'.

Belirli bir girdi (işgücü/enerji) ile daha fazla çıktı (işlenen atık) elde edilmesi 'etkinlik' (efficiency / verimlilik) kavramını ifade eder.

Etkinlik, girdi-çıktı oranıdır; işin niceliksel olarak daha hızlı/fazla yapılmasını ölçer.

Üçüncü tespiti analiz et: 'Malzemenin kalitesizliği yüzünden doğal kaynak tüketiminin azaltılması hedefine ulaşılamaması'.

Elde edilen çıktıların (geri dönüştürülen atık), asıl hedeflenen sonuca (outcome) veya amaca hizmet edip etmemesi 'etkililik' (effectiveness) ile ölçülür. Amaca ulaşılamadığı için etkililik sağlanamamıştır.

5018 sayılı Kanun, salt çıktı üretmeyi değil, bu çıktıların stratejik hedeflere katkısını (etkililiği) performansın temel şartı sayar.

Anahtar Kavram

Kamu Giderlerinde 3E (Tutumluluk, Etkinlik, Etkililik) ve Girdi-Çıktı-Sonuç İlişkisi

Soru 12Soru →

Bölgesel kalkınma ajansı tarafından desteklenen ve tarımsal sulama kapasitesini artırmayı hedefleyen bir baraj inşaatının ekonomik değerlendirmesi yapılmaktadır. İlgili raporda, gelecekteki yıllara ait tahmini tarımsal gelir artışı ve işletme maliyetleri enflasyon etkisinden arındırılarak reel (sabit) fiyatlar üzerinden hesaplanmıştır. Ancak, projenin Net Bugünkü Değerinin (NBD) hesaplanması aşamasında bu nakit akımları, piyasadaki güncel borçlanma maliyetlerini yansıtan ve enflasyon beklentilerini içeren nominal iskonto oranı ile bugüne indirgenmiş; sonuç negatif çıktığı için projenin reddedilmesine karar verilmiştir.

Bu yatırım projesinin değerleme aşamasında yapılan yöntemsel eşleştirme hatası ve bunun analiz sonucu üzerindeki etkisi aşağıdakilerden hangisinde doğru açıklanmıştır?

Reel nakit akımlarının, enflasyon riskini barındıran daha yüksek bir nominal oranla iskonto edilmesi, projenin bugünkü değerini matematiksel olarak olduğundan düşük hesaplatarak toplumsal açıdan faydalı olabilecek bir yatırımın reddedilmesine yol açmıştır.

Kamu projelerinde her zaman devletin cari borçlanma faizi kullanılmalıdır; ancak kamu ile özel sektörün yatırım saikleri tamamen aynı olduğundan, tüm nakit akımları da en başından nominal olarak tahmin edilmeliydi.

Sabit fiyatların nominal oranla indirgenmesi, iskonto faktöründeki zaman üssünün (

t

) ihmal edilmesine neden olmuş ve ardışık yıllardaki nakit akımlarını hatalı dönemlere eşleyerek NBD'yi saptırmıştır.

Enflasyon etkisini içeren nominal iskonto oranının kullanılması, gelecekte elde edilecek tarımsal faydaların bugünkü değerini olduğundan daha yüksek göstererek NBD sonucunu suni biçimde büyütmüştür.

Kamu ekonomisinde toplumsal zaman tercihi sıfır kabul edildiğinden, analizin herhangi bir faiz veya iskonto oranı kullanılmadan doğrudan maliyet-fayda toplamı alınarak yapılması gerekirdi.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Reel nakit akımlarının, enflasyon riskini barındıran daha yüksek bir nominal oranla iskonto edilmesi, projenin bugünkü değerini matematiksel olarak olduğundan düşük hesaplatarak toplumsal açıdan faydalı olabilecek bir yatırımın reddedilmesine yol açmıştır.

Cevap

Reel (sabit) fiyatlarla hesaplanan nakit akımlarının, kendisinden daha yüksek olan nominal iskonto oranı ile indirgenmesi NBD'yi düşürür ve kârlı projelerin reddedilmesine neden olur.

Kamu yatırımlarının maliyet-fayda analizlerinde en temel tutarlılık kuralı 'Reel nakit akımlarının reel iskonto oranı ile, nominal nakit akımlarının ise nominal iskonto oranı ile' indirgenmesidir. Fisher denklemine göre nominal faiz oranı (

i

), reel faiz oranı (

r

) ile enflasyon oranının (

\pi

) bileşimidir:

(1+i) = (1+r)(1+\pi)

. Bu nedenle enflasyonist bir ortamda nominal iskonto oranı her zaman reel iskonto oranından daha yüksektir. Sorudaki senaryoda, pay kısmında yer alan nakit akımları enflasyondan arındırılmış (küçük) iken, paydadaki iskonto oranının enflasyon barındıran (büyük) bir nominal oran olarak seçilmesi, projenin Net Bugünkü Değerinin (NBD) matematiksel olarak olması gerekenden çok daha düşük çıkmasına yol açmıştır. Bu yöntem hatası, gerçekte sosyal faydası maliyetinden yüksek olan kârlı bir projenin reddedilmesiyle sonuçlanır.

Adım Adım Çözüm

Nakit akımlarının yapısını belirlemek.

Nakit akımları enflasyondan arındırılmış 'reel (sabit)' fiyatlarla hesaplanmıştır.

Maliyet-fayda analizinde doğru eşleştirme yapabilmek için veri setinin enflasyon içerip içermediği tespit edilmelidir.

Kullanılan iskonto oranını incelemek.

İskonto oranı olarak enflasyon etkisini içeren 'nominal' piyasa faizi kullanılmıştır.

Fisher denklemine göre nominal oran, reel oran ile enflasyon beklentisinin toplamından (yaklaşık olarak) oluşur ve reel orandan büyüktür.

Tutarlılık kuralını (Reel-Reel / Nominal-Nominal eşleşmesi) test etmek ve matematiksel sonucu yorumlamak.

Reel nakit akımlarının nominal oranla iskonto edilmesi kural hatasıdır. Yüksek oranla iskonto yapmak, gelecekteki faydaların bugünkü değerini (

NBD = \sum \frac{CF_t}{(1+r)^t}

) gereğinden fazla küçültür.

Payda (

1+r

) olması gerekenden büyük olduğunda, toplam NBD düşer ve aslında kabul edilebilir olan bir projenin haksız yere reddedilmesine yol açar.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Reel ve Nominal İskonto Oranı Uyumu

Soru 13Soru →

Bir kamu otoritesi, geniş ölçekli bir altyapı ve enerji dönüşüm projesinin maliyet-fayda analizini yürütmektedir. Analiz sürecinde özel maliyet ve faydaların ötesine geçilerek, dışsallıklar gölge fiyatlar (shadow prices) yardımıyla değerlenmiş ve aşağıdaki bulgulara ulaşılmıştır:

I. Projenin hayata geçirilmesiyle birlikte kazançlı çıkacak kesimlerin elde edeceği toplam fayda, proje nedeniyle olumsuz etkilenecek kesimlerin uğrayacağı zararları potansiyel olarak karşılamaya yetmektedir.
II. Ancak, projeden zarar görecek kesimlerin, projenin hiç yapılmaması için kazançlı çıkacak kesimlere verebilecekleri (ikna edebilecekleri) maksimum telafi tutarı, kazançlı kesimin projeden beklediği faydadan daha düşüktür.
III. Projenin değerlendirilmesinde piyasa faiz oranları yerine daha düşük bir sosyal iskonto oranı kullanılması, projenin net bugünkü değerini (NBD) pozitif hâle getirmiştir.

Buna göre, refah ekonomisi kriterleri ve kamu harcamalarının analizi bağlamında aşağıdaki ifadelerden hangisi kesinlikle doğrudur?

Birinci ve ikinci bulgular birlikte değerlendirildiğinde proje Scitovsky çift kriterini sağlamaktadır; ayrıca piyasa faizinden düşük bir sosyal iskonto oranının tercih edilmesi, kamunun gelecek nesillerin refahını özel sektörün kısa vadeli kâr güdüsünden daha fazla önemsediğini yansıtır.

Proje sonucunda ortaya çıkan potansiyel telafi kapasitesi doğrudan Pareto iyileşmesi sağlandığını gösterir; öte yandan gölge fiyat uygulaması, kamunun da tıpkı özel sektör gibi birincil olarak doğrudan finansal kâr maksimizasyonunu hedeflediğini kanıtlamaktadır.

İkinci bulgu projenin Kaldor kriterini değil yalnızca Hicks kriterini sağladığını gösterirken; kazananların kaybedenleri fiilen telafi etme zorunluluğunun bulunmaması, yatırımın doğrudan bir karşılık (quid pro quo) gerektiren transfer harcaması olduğuna işaret eder.

Düşük iskonto oranı kullanımı projenin Hicks telafi prensibini ihlal ettiğini gösterirken; gölge fiyatların analize dâhil edilmesi, karar alıcıların maliyet-fayda analizinde soyut (intangible) dışsallıkları dışlayarak sadece tam rekabet piyasasındaki somut verileri kullandığını ortaya koyar.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Birinci ve ikinci bulgular birlikte değerlendirildiğinde proje Scitovsky çift kriterini sağlamaktadır; ayrıca piyasa faizinden düşük bir sosyal iskonto oranının tercih edilmesi, kamunun gelecek nesillerin refahını özel sektörün kısa vadeli kâr güdüsünden daha fazla önemsediğini yansıtır.

Cevap

Doğru yanıtta ifade edildiği üzere, I. bulgu kazananların kaybedenleri potansiyel olarak telafi edebileceğini belirten Kaldor kriterinin, II. bulgu ise kaybedenlerin kazananları eski duruma dönmek için ikna edemeyeceğini belirten Hicks kriterinin sağlandığını göstermektedir. Bu iki koşulun eşzamanlı olarak geçerli olması, yatırımın Scitovsky çift kriterini karşıladığı anlamına gelir. Buna ek olarak, maliyet-fayda analizlerinde uygulanan sosyal iskonto oranının piyasa faiz haddinden düşük olarak belirlenmesi, uzun dönemli kamusal yatırımlarda gelecek nesillerin elde edeceği faydalara özel sektör yatırımlarına kıyasla daha fazla ağırlık verildiğini ve sosyal refah hedefinin güdüldüğünü yansıtır.

Adım Adım Çözüm

I. ve II. öncüllerdeki refah kriterlerini analiz etme.

I. öncül Kaldor kriterinin sağlandığını (kazananların faydası > kaybedenlerin zararı), II. öncül ise Hicks kriterinin sağlandığını (kaybedenlerin telafi kapasitesi < kazananların beklentisi) gösterir.

Refah ekonomisinde bir projenin toplumsal refahı artırıp artırmadığını test etmek için potansiyel telafi prensiplerinin yönlerini belirlemek gerekir.

Scitovsky çift kriterini doğrulama.

Proje hem Kaldor hem de Hicks kriterlerini aynı anda karşıladığı için Scitovsky çift kriteri (double criterion) tam olarak sağlanmış olur.

Yalnızca bir telafi kriterinin sağlanması refah analizlerinde Scitovsky paradoksuna (çelişkisine) yol açabileceğinden çift yönlü test zorunludur.

Sosyal iskonto oranının analizdeki rolünü değerlendirme.

Piyasa faizinden daha düşük bir sosyal iskonto oranı kullanılması, projenin ileriki yıllarda üreteceği sosyal faydaların Net Bugünkü Değer (NBD) içindeki ağırlığını artırmaktadır.

Kamu projeleri, özel sektörün aksine kısa vadeli kârlılığa değil; uzun vadeli sosyal refaha ve gelecek nesillerin faydasına odaklanmalıdır.

Anahtar Kavram

Maliyet-Fayda Analizinde Refah Kriterleri ve Sosyal İskonto Oranı

Soru 14Soru →

Bir büyükşehir belediyesi, kentiçi ulaşımda karbon salınımını azaltmak amacıyla "Elektrikli Metrobüs Filosu Dönüşüm Projesi"nin sosyal maliyet-fayda analizini yapmaktadır. Projeye ilişkin öngörülen veriler aşağıdaki tabloda sunulmuştur:

Proje Kalemi	Tutar
İlk Yatırım Maliyeti	$3.000.000 \text{ TL}$
1. Yıl Net Sosyal Faydası	$2.000.000 \text{ TL}$
2. Yıl Net Sosyal Faydası	$2.500.000 \text{ TL}$

Analizde kullanılacak sosyal iskonto oranı $\%25$ olarak belirlenmiştir (İskonto faktörleri: 1. Yıl için $0,80$ ; 2. Yıl için $0,64$ ).

Buna göre, projenin Net Bugünkü Değeri (NBD) kaç TL'dir ve maliyet-fayda analizi kuralına göre yatırım kararı ne olmalıdır?

+200.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

+200.000 \text{ TL}

; proje reddedilmelidir.

+1.500.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

+4.500.000 \text{ TL}

; proje kabul edilmelidir.

-1.400.000 \text{ TL}

; proje reddedilmelidir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $+200.000 \text{ TL}$ ; proje kabul edilmelidir.

Cevap

Projenin Net Bugünkü Değeri

+200.000 \text{ TL}

'dir ve NBD sıfırdan büyük olduğu için proje kabul edilmelidir.

Doğru seçenekte Net Bugünkü Değer formülü doğru uygulanmıştır. Birinci yılın bugünkü değeri (

2.000.000 \times 0,80 = 1.600.000 \text{ TL}

) ile ikinci yılın bugünkü değeri (

2.500.000 \times 0,64 = 1.600.000 \text{ TL}

) toplanmış (

3.200.000 \text{ TL}

), bu toplamdan

3.000.000 \text{ TL}

tutarındaki ilk yatırım maliyeti çıkarılarak

+200.000 \text{ TL}

sonucuna ulaşılmıştır. NBD pozitif (sıfırdan büyük) olduğu için kamu yatırımlarının değerlemesinde geçerli temel kural gereği proje kabul edilmelidir.

Adım Adım Çözüm

1. Yılın net sosyal faydasını bugünkü değere indirgeyin.

2.000.000 \text{ TL} \times 0,80 = 1.600.000 \text{ TL}

Gelecekteki nakit akışları, zamanın değeri dikkate alınarak (iskonto edilerek) bugünkü değere çevrilmelidir.

2. Yılın net sosyal faydasını bugünkü değere indirgeyin.

2.500.000 \text{ TL} \times 0,64 = 1.600.000 \text{ TL}

İkinci yıl için daha düşük bir iskonto faktörü (0,64) uygulanarak bugünkü değere ulaşılır.

İndirgenmiş net faydaları toplayın ve ilk yatırım maliyetini çıkararak Net Bugünkü Değeri (NBD) hesaplayın.

(1.600.000 + 1.600.000) - 3.000.000 = +200.000 \text{ TL}

NBD, tüm iskonto edilmiş faydaların toplamından başlangıç maliyetinin çıkarılmasıyla bulunur.

Bulunan sonuca göre karar kuralını uygulayın.

NBD > 0 olduğundan proje kabul edilmelidir.

Pozitif NBD, projenin topluma maliyetinden daha fazla fayda sağladığını ve sosyal refahı artırdığını gösterir.

Anahtar Kavram

Net Bugünkü Değer (NBD) Yöntemi ve Karar Kuralı

Soru 15Soru →

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, yüksek teknoloji ürün ihracatını artırmak temel amacıyla 'İleri Prototipleme Merkezleri' projesini hayata geçirmiştir. Projeye ilişkin hazırlanan performans denetim raporunda şu üç temel bulguya yer verilmiştir:

I. İhtiyaç duyulan yüksek hassasiyetli 3D yazıcılar, teknik şartnameden ödün verilmeden, toplu alım müzakereleri sayesinde tahmin edilen bütçenin %15 altında bir maliyetle temin edilmiştir.
II. Merkezler, başlangıçta tahsis edilen makine saati ve uzman personel kapasitesini değiştirmeksizin, ilk yıl hedeflenen 400 prototip yerine 500 prototip üretimi gerçekleştirmiştir.
III. Üretilen prototip sayısı planlananın üzerinde olmasına rağmen, bu prototiplerin ticarileşerek yüksek teknoloji ihracat ürününe dönüşme oranı %2'de kalmış ve %10 olan stratejik nihai hedefin çok gerisinde kalınmıştır.

5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun performans esaslı bütçeleme anlayışı ve 'girdi-çıktı-sonuç' ilişkisi çerçevesinde, bu denetim raporundaki bulguların 3E (Tutumluluk, Etkinlik, Etkililik) kavramlarıyla eşleştirilmesine ilişkin aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

I numaralı bulgu girdi temin sürecinde tutumluluk sağlandığını, II numaralı bulgu birim girdi başına düşen çıktı miktarındaki artışla etkinlik hedeflerine ulaşıldığını, III numaralı bulgu ise elde edilen çıktıların nihai amaca dönüşememesi nedeniyle etkililik zafiyeti yaşandığını göstermektedir.

I numaralı bulgu girdi temininde maliyetlerin düşürülmesiyle etkinlik ilkesinin gerçekleştiğini, II numaralı bulgudaki üretim artışı etkililik düzeyinin yüksekliğini, III numaralı bulgu ise ihracat hedefinden sapılması nedeniyle tutumluluk ilkesinin ihlal edildiğini ifade eder.

Projenin sadece girdi-çıktı maksimizasyonuna odaklanması etkinlik ilkesini sağlasa da; I numaralı bulgudaki maliyet avantajı etkililik olarak, III numaralı bulgudaki nihai hedeften sapma durumu ise kanunun öngördüğü tutumluluk ilkesine aykırılık olarak değerlendirilmelidir.

III numaralı bulguda ihracat hedefine ulaşılamaması projenin etkinlik (girdi-çıktı) performansının yetersiz olduğunu kanıtlarken; I numaralı bulgudaki alımlar tutumluluk, II numaralı bulgudaki prototip sayısındaki artış ise doğrudan faaliyetin etkililik başarısıdır.

II numaralı bulguda makine ve personel kapasitesinin sabit kalmasına rağmen üretimin artması projenin etkililik standartlarını karşıladığını; I numaralı bulgudaki bütçe tasarrufu ile III numaralı bulgudaki ihracat düşüşü ise kamu kaynağı kullanımında tutumluluk ve etkinlik ilkelerinin birbirini dışladığını gösterir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I numaralı bulgu girdi temin sürecinde tutumluluk sağlandığını, II numaralı bulgu birim girdi başına düşen çıktı miktarındaki artışla etkinlik hedeflerine ulaşıldığını, III numaralı bulgu ise elde edilen çıktıların nihai amaca dönüşememesi nedeniyle etkililik zafiyeti yaşandığını göstermektedir.

Cevap

Bulguların sırasıyla Tutumluluk, Etkinlik ve Etkililik ile doğru eşleştirildiği seçenek.

Kamu mali yönetiminde 3E analizinin temeli süreçlerin ayrıştırılmasına dayanır. Girdi teminindeki maliyet avantajı (I. bulgu) Tutumluluk kavramını karşılar. Üretim sürecinde aynı girdi ile daha fazla çıktı elde edilmesi (II. bulgu) Etkinlik (verimlilik) kavramını karşılar. Üretilen çıktıların belirlenen stratejik amaca (ihracat artışı) ulaşamaması ise (III. bulgu) doğrudan Etkililik (sonuçluluk) sorunudur.

Adım Adım Çözüm

I numaralı bulguyu analiz et.

Girdilerin (3D yazıcı) istenen kaliteden taviz verilmeden daha düşük maliyetle elde edildiği görülür. Bu durum 'Girdi' odaklı olan 'Tutumluluk' (Economy) kavramını ifade eder.

Tutumluluk, kamu hizmetinde kullanılacak girdilerin en uygun şartlarda ve maliyetle temin edilmesidir.

II numaralı bulguyu analiz et.

Sabit girdiyle (makine saati ve personel) planlanandan daha fazla çıktı (prototip) elde edilmiştir. Bu, Girdi-Çıktı maksimizasyonudur ve 'Etkinlik' (Efficiency/Verimlilik) kavramına karşılık gelir.

Etkinlik, belirli bir girdi ile ulaşılabilecek en yüksek çıktıya ulaşmayı veya belirli bir çıktıya en az girdi ile ulaşmayı ölçer.

III numaralı bulguyu analiz et.

Çıktı (prototip) sayısının yüksek olmasına rağmen, projenin nihai amacı olan ihracat artışına (Sonuç/Outcome) ulaşılamamıştır. Bu durum 'Etkililik' (Effectiveness) düzeyinin düşük olduğunu gösterir.

Etkililik, elde edilen çıktıların hedeflenen stratejik amaçlara ve sonuçlara ne ölçüde hizmet ettiğini (Çıktı-Sonuç ilişkisi) ifade eder.

Anahtar Kavram

Kamu harcamalarında performans denetiminin dayandığı 3E (Economy, Efficiency, Effectiveness) modeli ve Girdi-Çıktı-Sonuç ilişkisi.

Tahmini Süre:2m 30s

Soru 16Soru →

Ulusal ulaştırma altyapısını güçlendirmek amacıyla planlanan yüksek hızlı tren hattı yatırımı için bir maliyet-fayda analizi yürütülmektedir. Bu analizi gerçekleştiren uzman heyeti, proje nakit akımlarının bugünkü değerini hesaplarken kullanılacak iskonto oranının tespiti ve fiyat hareketlerinin (enflasyon) analize entegrasyonu konularında farklı görüşler ileri sürmüştür.

Buna göre, söz konusu projenin değerlendirme sürecinde zamanın değeri ve iskonto oranının kullanımına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Toplumsal zaman tercihi dikkate alınarak piyasa faiz oranlarına kıyasla daha düşük bir sosyal iskonto oranının kullanılması uzun vadeli yatırımların net bugünkü değerini artırır; ayrıca tutarlı bir değerlendirme için reel nakit akımlarının reel iskonto oranı ile işleme tabi tutulması gerekir.

Kamusal yatırımlarda sermayenin alternatif maliyetini eksiksiz yansıtmak adına daima ticari banka kredi faizleri temel alınmalı ve nominal nakit akımları, enflasyondan arındırılmış reel iskonto oranı kullanılarak bugüne indirgenmelidir.

İskonto işlemi esnasında nakit akımlarının bugünkü değerini bulmak için zaman faktörü bileşik faiz mantığıyla (

(1+r)^t

) değil, basit orantı yöntemiyle (

1 + r \times t

) formüle edilerek yıllar itibarıyla oluşacak hesaplama hataları önlenmelidir.

Devletin yatırım kararlarında temel saik finansal kârlılık olduğu için, projenin toplumsal fırsat maliyetleri göz ardı edilmeli ve analizde sadece piyasadaki risksiz faiz oranı üzerinden iskonto işlemi gerçekleştirilmelidir.

Yatırımın tutumluluk ilkesine uygunluğunu tespit etmek amacıyla, faydaların uzun yıllara yayılması göz ardı edilerek iskonto oranı sıfır kabul edilmeli ve yalnızca projenin ilk yatırım maliyetlerine odaklanılmalıdır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Toplumsal zaman tercihi dikkate alınarak piyasa faiz oranlarına kıyasla daha düşük bir sosyal iskonto oranının kullanılması uzun vadeli yatırımların net bugünkü değerini artırır; ayrıca tutarlı bir değerlendirme için reel nakit akımlarının reel iskonto oranı ile işleme tabi tutulması gerekir.

Cevap

Toplumsal zaman tercihi dikkate alınarak piyasa faizlerine göre daha düşük bir sosyal iskonto oranının kullanılması ve tutarlılık ilkesi gereği reel nakit akımlarının reel iskonto oranı ile değerlendirilmesi gerektiğini ifade eden seçenektir.

Kamu yatırımlarının maliyet-fayda analizinde toplumsal fayda hedeflendiği için, genellikle piyasa faiz oranlarından daha düşük bir sosyal iskonto oranı kullanılır. İskonto oranının düşük olması, gelecekte elde edilecek faydaların bugünkü değerinin yüksek çıkmasına ve uzun vadeli altyapı projelerinin kabul edilebilirliğinin artmasına olanak tanır. Ayrıca, enflasyonun etkisini doğru yansıtmak adına temel analitik kural; reel nakit akımlarının reel iskonto oranıyla, nominal nakit akımlarının ise nominal iskonto oranıyla değerlendirilmesidir.

Adım Adım Çözüm

İskonto oranının niteliğinin belirlenmesi

Kamu projelerinde piyasa faizlerinden daha düşük bir sosyal iskonto oranı kullanılmasının uygun olduğu saptanır.

Toplumsal zaman tercihi, özel sektörün kâr beklentisinden ziyade toplumsal refahı hedeflemeyi gerektirir.

Düşük iskonto oranının net bugünkü değere etkisinin analizi

Düşük iskonto oranı, projenin gelecekteki faydalarının bugünkü değerini yüksek çıkararak kabul edilme olasılığını artırır.

İskonto oranı formülde (

1 / (1+r)^t

) paydada yer aldığı için oran düştükçe bugünkü değer artar.

Enflasyon etkisinin arındırılması kuralının uygulanması

Maliyet-fayda analizinde tutarlılık ilkesi gereği reel nakit akımları ile reel iskonto oranının eşleştirilmesi kuralı teyit edilir.

Enflasyon etkisinin aynı anda hem nakit akımlarında hem de iskonto oranında bulunması veya bulunmaması gerekir (Elma ile elmanın karşılaştırılması).

Anahtar Kavram

Sosyal İskonto Oranı ve Enflasyon Tutarlılığı

Soru 17Soru →

Kamu kaynaklarının kullanımında performansın ölçülmesi amacıyla başvurulan 3E (Tutumluluk, Verimlilik, Etkililik) kriterleri çerçevesinde; bir kamu idaresinin yürüttüğü faaliyetler neticesinde önceden belirlenmiş olan amaç ve hedeflere ulaşılma derecesini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Etkililik

Tutumluluk

Verimlilik

Yerindelik

Maliyet-Fayda Analizi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Etkililik

Cevap

Kamu kaynaklarının kullanımında amaç ve hedeflere ulaşılma derecesini ifade eden kavram etkililiktir.

Etkililik (Effectiveness), kamu idarelerinin faaliyetleri sonucunda elde ettikleri çıktıların veya yarattıkları etkilerin, stratejik planlarında öngördükleri hedeflerle ne kadar örtüştüğünü gösteren temel performans kriteridir.

Adım Adım Çözüm

Kriterlerin odak noktalarını belirle.

Tutumluluk girdiye, Verimlilik girdi-çıktı ilişkisine, Etkililik ise çıktı-sonuç (hedef) ilişkisine odaklanır.

3E kavramları arasındaki temel farkı anlamak için odak noktalarını ayırmak gerekir.

Sorudaki 'amaç ve hedeflere ulaşılma' ifadesini analiz et.

Bu ifade doğrudan planlanan sonuç ile gerçekleşen sonuç arasındaki uyumu sorgulamaktadır.

Hedeflere ulaşma düzeyi performans denetiminde etkililik (effectiveness) kapsamında değerlendirilir.

Anahtar Kavram

Etkililik (Effectiveness): Hedef ve sonuç arasındaki ilişki.

Daha Fazla Pratik

5018 sayılı Kanun'un 9. maddesinde geçen 'etkili, ekonomik ve verimli' ifadelerinin tanımlarını inceleyiniz.

Tahmini Süre:45s

Soru 18Soru →

Kamu yatırım projelerinin toplumsal maliyet-fayda analizinde (MFA), "reel etkiler" ile "parasal (pecuniary) etkiler" ayrımı, analizde mükerrer sayımı (double counting) önlemek adına kritik bir öneme sahiptir. Buna göre, kuraklıkla mücadele kapsamında yürütülen "Bölgesel Sulama ve Kanal İnşası Projesi"ne ilişkin aşağıdaki unsurlardan hangisi, projenin toplumsal kaynak kullanım etkinliğini artırmayan, yalnızca gelir dağılımını etkileyen bir "parasal fayda" niteliği taşımaktadır?

Tarımsal verimlilik artışı sonucu bölge çiftçisinin elde ettiği toplam hasılat ve ürün miktarındaki artış

Kanalların inşası için bölgedeki iş makinelerine olan talebin artmasıyla, makine sahiplerinin elde ettiği kiralama ücretlerindeki yükselişler

Proje sayesinde toprağın nem dengesinin korunması ve yerel ekosistemdeki biyoçeşitliliğin sürdürülmesinin yarattığı çevresel iyileşme

Sulama imkanlarının artmasıyla bölgedeki işsizlik oranının düşmesine bağlı olarak vatandaşlarda oluşan toplumsal huzur ve güvenlik hissi

Bölgede tarıma dayalı sanayinin gelişmesiyle ham maddeye erişimin kolaylaşması sonucu fabrikaların nakliye maliyetlerinde sağlanan tasarruflar

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kanalların inşası için bölgedeki iş makinelerine olan talebin artmasıyla, makine sahiplerinin elde ettiği kiralama ücretlerindeki yükselişler

Cevap

İş makinelerine olan talebin artmasıyla makine sahiplerinin elde ettiği kiralama ücretlerindeki yükselişler, toplumsal refah artışı yaratmayan, sadece bir kesimden diğerine kaynak aktarımı ifade eden parasal bir faydadır.

Maliyet-fayda analizinde parasal etkiler (pecuniary effects), piyasa fiyatlarındaki değişimler nedeniyle ortaya çıkan gelir transferlerini ifade eder. İş makinelerine olan talebin artmasıyla yükselen kiralama bedelleri, toplumsal kaynak miktarında bir artış yaratmaz; sadece projenin finansmanını sağlayanlardan makine sahiplerine doğru bir kaynak aktarımı sağlar. Bu nedenle, projenin toplumsal etkinliğini ölçen MFA sürecinde bu tür unsurlar analiz dışında tutulmalıdır.

Adım Adım Çözüm

Maliyet-Fayda Analizinde (MFA) reel ve parasal etkileri tanımlama

Reel etkiler analize dâhil edilir, parasal etkiler (transferler) dâhil edilmez.

Reel etkiler toplumsal toplam refahı ve kaynak miktarını değiştirirken, parasal etkiler yalnızca piyasa fiyatlarındaki değişim yoluyla gelir dağılımını etkiler.

Verilen seçenekleri "kaynak artışı/tasarrufu" ile "fiyat/kira değişimi" temelinde ayrıştırma

Hasılat artışı, ekosistem koruması, toplumsal huzur ve nakliye tasarrufu reel etkilerdir.

Ürün artışı, tasarruf ve huzur hissi doğrudan veya dolaylı olarak refahı artıran unsurlardır.

Parasal (pecuniary) etkilerin neden analiz dışı bırakıldığını belirleme

İş makinesi kira bedellerindeki artış, projenin toplam refaha katkısı değil, proje bütçesinden makine sahiplerine yapılan bir transferdir.

Bir mal veya hizmete olan talebin artmasıyla yükselen fiyatlar, o kaynağı kullananlar (kamu projesi) için maliyet artışı, sağlayanlar için ise gelir artışıdır.

Anahtar Kavram

Parasal (Pecuniary) Fayda ve Maliyetler

Daha Fazla Pratik

Maliyet-fayda analizinde 'gölge fiyat' (shadow price) kavramını ve piyasa fiyatlarının neden her zaman gerçek fırsat maliyetini yansıtmadığını inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 19Soru →

Bir kamu iktisadi kuruluşu, yerel üreticilerin ürünlerini muhafaza etmek ve ihracat potansiyelini artırmak amacıyla "Bölgesel Soğuk Hava Deposu" projesini hayata geçirmeyi planlamaktadır. Projeye ilişkin maliyet ve fayda verileri aşağıda sunulmuştur:

Dönem	Net Nakit Akışı (TL)
0. Yıl (Başlangıç Yatırım Maliyeti)	$-5.000.000$
1. Yıl (Net Sosyal Fayda)	$+3.300.000$
2. Yıl (Net Sosyal Fayda)	$+3.630.000$

Sosyal iskonto oranının $\%10$ olarak uygulandığı bu projede, Net Bugünkü Değer (NBD) yöntemi kullanıldığında elde edilen sonuç ve yatırım kararı aşağıdakilerden hangisidir?

+1.000.000

TL; Proje kabul edilmelidir.

+1.930.000

TL; Proje kabul edilmelidir.

+1.000.000

TL; Proje reddedilmelidir.

-1.000.000

TL; Proje reddedilmelidir.

+6.000.000

TL; Proje kabul edilmelidir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $+1.000.000$ TL; Proje kabul edilmelidir.

Cevap

Projenin Net Bugünkü Değeri

+1.000.000

TL'dir ve NBD pozitif olduğu için proje kabul edilmelidir.

Yapılan hesaplamalar sonucunda, birinci yılın iskonto edilmiş faydası

3.000.000

TL, ikinci yılın iskonto edilmiş faydası ise yine

3.000.000

TL bulunmuştur. Toplam bugünkü fayda olan

6.000.000

TL'den

5.000.000

TL'lik başlangıç maliyeti çıkarıldığında

+1.000.000

TL değerine ulaşılır. NBD pozitif olduğu için proje iktisaden kabul edilebilir düzeydedir.

Adım Adım Çözüm

1. Yıl sonundaki net sosyal faydanın bugünkü değerini hesaplayınız.

PV_1 = \frac{3.300.000}{(1 + 0,10)^1} = \frac{3.300.000}{1,1} = 3.000.000

Gelecekteki faydaların bugünkü değerini bulmak için sosyal iskonto oranı kullanılmalıdır.

2. Yıl sonundaki net sosyal faydanın bugünkü değerini hesaplayınız.

PV_2 = \frac{3.630.000}{(1 + 0,10)^2} = \frac{3.630.000}{1,21} = 3.000.000

İkinci yıl için iskonto katsayısı

(1+r)^2

olarak alınır.

Net Bugünkü Değeri (NBD) formülüne verileri yerleştiriniz.

NBD = (PV_1 + PV_2) - \text{Yatırım Maliyeti} = (3.000.000 + 3.000.000) - 5.000.000 = 1.000.000

NBD, toplam bugünkü faydalardan toplam bugünkü maliyetlerin çıkarılmasıyla elde edilir.

Yatırım kararını belirleyiniz.

NBD = 1.000.000 > 0

olduğu için proje kabul edilir.

NBD kriterine göre, sonucun sıfırdan büyük olması projenin toplumsal refahı artıracağını gösterir.

Anahtar Kavram

Net Bugünkü Değer (NBD) yöntemi, bir projenin ömrü boyunca sağladığı net faydaların bugünkü değerleri toplamından yatırım maliyetinin çıkarılması esasına dayanır; pozitif sonuç projenin kabulünü gerektirir.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 20Soru →

Kamu yatırım projelerinin toplumsal maliyet-fayda analizinde (MFA); projenin piyasa fiyatlarını değiştirmesi sonucunda ortaya çıkan, toplumsal refah üzerinde net bir artış yaratmayan ancak gelirlerin bir kesimden diğerine aktarılmasına neden olan 'parasal etkiler' (pecuniary effects), mükerrer sayımı önlemek amacıyla analiz dışında tutulur.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu kapsamda değerlendirilen bir 'parasal etki' örneğidir?

Yeni bir otoyol projesinin tamamlanmasıyla birlikte araçların yakıt tüketiminde ve aşınma-yıpranma giderlerinde sağlanan tasarruf

Bir kamu binası restorasyonu projesi sonucunda, bölgedeki inşaat malzemesi satıcılarının ve boyacıların satış hacmindeki artışa bağlı kâr yükselmesi

Ağaçlandırma ve çevre düzenlemesi projesi sayesinde bölgenin estetik görünümünün iyileşmesi ve halkın rekreasyonel memnuniyetinin artması

Hastanelerin modernizasyonu projesiyle birlikte halk sağlığının iyileşmesi sonucu iş gücü kaybının azalması ve üretim artışı sağlanması

Yatırım projesinin yıllık bütçe planlamasında yer alan personel maaşları ve diğer cari nitelikli harcamalar

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bir kamu binası restorasyonu projesi sonucunda, bölgedeki inşaat malzemesi satıcılarının ve boyacıların satış hacmindeki artışa bağlı kâr yükselmesi

Cevap

Kamu binası restorasyonu sonucunda malzeme satıcılarının kârlarının artması, bir 'parasal etki' örneğidir ve analize dahil edilmez.

İnşaat malzemesi satıcılarının ve boyacıların kârlarındaki artış, projenin girdi piyasasında yarattığı talep artışından kaynaklanan parasal bir etkidir. Bu kâr artışı, toplumun toplam kaynaklarını artırmaz; sadece kamu bütçesinden çıkan paranın bir kısmının bu esnaflara kâr olarak aktarılmasına (gelir transferine) neden olur. Kamu harcaması zaten projenin maliyetleri arasında sayıldığı için bu kârın fayda olarak eklenmesi mükerrer sayıma yol açar.

Adım Adım Çözüm

Etkinin niteliğini belirle

İnşaat malzemesi satıcılarının kâr artışı, piyasa fiyatları ve talep değişimi yoluyla gerçekleşen bir aktarımdır.

Toplumsal maliyet-fayda analizinde (MFA) reel etkiler ile parasal etkilerin ayrıştırılması gerekir.

Mükerrer sayım kontrolü yap

Malzeme alımı için yapılan ödeme zaten projenin 'maliyeti' olarak kaydedilmiştir; satıcının bu işlemden elde ettiği kârı tekrar 'fayda' olarak kaydetmek aynı tutarı iki kez saymaktır.

Parasal etkiler net toplumsal refahı artırmaz, sadece refahın bölüşümünü değiştirir.

Karar ver

Bu tür etkiler toplumsal MFA kapsamında fayda olarak değerlendirilmez ve kapsam dışı bırakılır.

Analizin amacı toplumun toplam kaynaklarındaki net değişimi ölçmektir.

Anahtar Kavram

Parasal (Pecuniary) Etkiler ve Mükerrer Sayım

Tahmini Süre:1m 30s

Sayfa 1 / 6Sonraki

Kamu Giderlerinde Etkinlik ve Maliyet-Fayda Analizi

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Alternatif Yöntem

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram